در مهرماه ۱۳۵۸ هم‌زمان با تشدید ناآرامی‌ها در مناطق کردنشین ایران، خبر ربوده شدن صادق زیباکلام، نماینده نخست‌وزیر وقت، در مهاباد در مطبوعات بازتاب یافت. درحالی‌که گزارش‌های مطبوعاتی از ربوده شدن او به دست اعضای حزب دموکرات حکایت داشت، آیت‌الله صادق خلخالی چند روز بعد اصل ماجرا را زیر سؤال برد و مدعی شد که زیباکلام با این گروه ارتباط داشته و ماجرای ربوده شدن و آزادی او نیازمند بررسی است.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ روز ۲۲ مهر ۱۳۵۸، روزنامه اطلاعات خبر ربوده شدن صادق زیباکلام در مهاباد را منتشر کرد. به گزارش این روزنامه، سرهنگ نجف‌زاده، جانشین فرمانده عملیاتی ارتش در مهاباد، عصر همان روز اعلام کرد که شهر در آن هنگام آرام است، اما حدود ساعت ۱۰ صبح، زیباکلام که به‌عنوان نماینده نخست‌وزیر برای بررسی اوضاع کردستان به منطقه آمده بود، در محل فرمانداری مهاباد به دست نیروهای وابسته به حزب دموکرات ربوده شده است. به گفته او، تا زمان انتشار خبر، اطلاعی از محل نگهداری زیباکلام در دست نبود.
سرهنگ نجف‌زاده در توضیح چگونگی وقوع حادثه گفت که صبح آن روز، فرماندار مهاباد برای شرکت در مراسم تشییع جنازه رئیس شهربانی شهر به پادگان رفته بود. در غیاب او، نیروهای حزب دموکرات به فرمانداری مراجعه کردند و زیباکلام را با خود به مکانی نامعلوم بردند.
حضور زیباکلام در مهاباد قرار بود با برگزاری نشستی مشورتی با شماری از معتمدان محلی ادامه یابد. این افراد بنا داشتند در دیداری با نماینده نخست‌وزیر، راهکار پیشنهادی خود را برای حل بحران منطقه مطرح کنند. به همین دلیل، زیباکلام در شهر مانده بود تا در این جلسه شرکت کند؛ اما پیش از برگزاری نشست، ماجرای ربوده شدن او اتفاق افتاد و برنامه گفت‌وگو با معتمدان محلی عملاً تحت‌تأثیر قرار گرفت.
این گزارش، در نخستین روایت منتشرشده از واقعه، بر ربوده شدن نماینده دولت در محل فرمانداری و نامعلوم بودن سرنوشت او تأکید داشت.
آزادی پس از دو روز و روایت زیباکلام از رفتار ربایندگان
دو روز بعد، در ۲۴ مهر ۱۳۵۸، روزنامه اطلاعات خبر آزادی زیباکلام را منتشر کرد. مطابق گزارش این روزنامه، او پس از آزادی اظهار داشت که رفتار افرادی که وی را در اختیار گرفته بودند، «فوق‌العاده خوب» بوده است. زیباکلام همچنین گفت که پس از گرفتار شدن در دست آنان، با اعضای این گروه گفت‌وگو کرده و به این نتیجه رسیده است که مطالباتشان از نظر او منطقی بوده و آنان در پی یافتن راه‌حلی سیاسی برای مسئله کردستان هستند.
به روایت منتشرشده از اظهارات او، افراد یادشده تأکید می‌کردند که نه خواهان تجزیه ایران‌اند و نه به دنبال برادرکشی؛ بلکه مدعی‌اند برای دستیابی به حقوق خود مبارزه می‌کنند. بدین‌ترتیب، زیباکلام در نخستین اظهارنظر مطبوعاتی پس از آزادی، تصویری از گفت‌وگو با اعضای گروه ارائه داد که بر امکان حل‌وفصل سیاسی منازعه و توجه به مطالبات اعلام‌شده آنان تأکید داشت.
بااین‌حال، این اظهارات به‌تنهایی روشن نمی‌کند که ارتباط زیباکلام با نیروهای حزب دموکرات پیش از این واقعه چه ماهیتی داشته یا آیا او، افزون بر مأموریت رسمی خود، تماس‌های دیگری با اعضای این گروه برقرار کرده بود یا خیر. گزارش ۲۴ مهر اطلاعات، در درجه نخست، بازتاب‌دهنده روایت زیباکلام از رفتار ربایندگان و برداشت او از مواضع سیاسی آنان پس از آزادی است.
ادعای آیت‌الله خلخالی: زیباکلام با دموکرات‌ها ارتباط داشت
در ۲۶ مهر ۱۳۵۸، آیت‌الله صادق خلخالی در اظهاراتی که روزنامه اطلاعات منتشر کرد، روایت متفاوتی از ماجرای زیباکلام ارائه داد. او ضمن اشاره به شایعاتی درباره درخواست حزب دموکرات برای آزادی گروگان‌ها از طریق میانجیگری وی، گفت اگر اطمینان پیدا کند که تحویل دادن خود او به این گروه به آزادی گروگان‌ها منجر می‌شود، حاضر است چنین کاری انجام دهد.
خلخالی همچنین درباره دعوت از او برای شرکت در مناظره‌ای تلویزیونی اظهار داشت که این دعوت را می‌پذیرد، مشروط بر آنکه امکان توضیح درباره دلایل اعدام شماری از مقام‌های حکومت پهلوی، ازجمله امیرعباس هویدا، نعمت‌الله نصیری، رضا ناجی، مهدی رحیمی و مهدی ربیعی، و نیز عملکرد دادگاه‌های کردستان برایش فراهم باشد.
بااین‌حال، بخش مهم‌تر اظهارات او به سابقه حضور زیباکلام در مناطق کردنشین و ادعای ارتباط وی با حزب دموکرات مربوط می‌شد. خلخالی گفت در نخستین سفر خود به کردستان، هنگامی که در پاوه حضور داشت، زیباکلام نزد او آمده و گفته بود که حدود دو تا سه ماه است در کردستان به سر می‌برد و از اوضاع منطقه اطلاع دارد. به روایت خلخالی، زیباکلام در آن دیدار از او خواسته بود دیدگاه‌ها و مطالب خود را درباره وضعیت کردستان بیان کند.
خلخالی افزود که پس از آن، زیباکلام را بار دیگر در سقز دیده و سرانجام در مهاباد نیز با او ملاقات کرده است. به گفته او، در جریان حضورش در مهاباد، شماری از پاسداران به وی مراجعه کرده و مدعی شده بودند که زیباکلام با اعضای حزب دموکرات ارتباط دارد، به میان آنان رفت‌وآمد می‌کند و با آنها همکاری دارد.
خلخالی همچنین ادعا کرد که پاسداران به او گفته‌اند زیباکلام اظهار داشته است تا زمانی که سر پاسداران انقلاب در کردستان را نبُرند، دست از فعالیت برنخواهند داشت. این ادعا، در صورت صحت، می‌توانست تصویری متفاوت از نقش و مواضع زیباکلام در منطقه ارائه کند؛ بااین‌حال، در گزارش منتشرشده از اظهارات خلخالی، سند مستقلی برای اثبات این انتساب یا جزئیات دقیق آن ارائه نشده است و این مطلب باید در چارچوب ادعای مطرح‌شده از سوی او بررسی شود.
احضار به محکمه و دستور ترک مهاباد
به گفته خلخالی، پس از دریافت گزارش پاسداران، زیباکلام را به محکمه فراخوانده و از او درباره علت برقراری ارتباط با اعضای حزب دموکرات پرسش کرده است. خلخالی مدعی شد که زیباکلام این ارتباط را انکار کرده، اما پاسداران در حضور او بر ادعاهای خود پافشاری کرده و وی را به فعالیت گسترده علیه پاسداران انقلاب متهم کرده‌اند.
خلخالی در ادامه اظهار داشت که شهادت پاسداران را برای صدور حکم کافی دانسته و بر همین اساس به زیباکلام اخطار کرده است که حق ماندن در مهاباد را ندارد و باید هرچه زودتر منطقه را ترک کند؛ در غیر این صورت، بازداشت خواهد شد. او تأکید کرد که برایش تفاوتی نداشته است که زیباکلام نماینده نخست‌وزیر بوده یا نه، زیرا از نظر او، این عنوان مانع رسیدگی به اتهامات مطرح‌شده نبوده است.
این بخش از اظهارات خلخالی نشان می‌دهد که اختلاف بر سر حضور زیباکلام در کردستان، صرفاً به حادثه ربوده شدن او محدود نبود، بلکه به برداشت‌های متفاوت درباره حدود مأموریت نمایندگان دولت، نحوه تماس آنان با گروه‌های مسلح مخالف و میزان اعتماد به گزارش‌های نیروهای مستقر در منطقه نیز مربوط می‌شد. البته گزارش مطبوعاتی به‌تنهایی روشن نمی‌کند که این اتهامات در مرجع قضایی دیگری بررسی شده‌اند یا چه شواهد مستقلی برای تأیید یا رد آنها وجود داشته است.
تردید خلخالی در اصل ماجرای ربوده شدن
خلخالی در بخش پایانی اظهارات خود، روایت منتشرشده درباره ربوده شدن زیباکلام را به‌شدت زیر سؤال برد. او مدعی شد که هیچ دلیل و مدرکی برای اثبات ربوده شدن وی وجود ندارد و این ادعا که اعضای حزب دموکرات او را از فرمانداری برده و پس از دو روز مذاکره آزاد کرده‌اند، «کذب محض» است.
او با اشاره به آنچه خود از ربوده شدن پاسداران و مردم عادی در کردستان و تحویل اجساد آنان توصیف می‌کرد، پرسید چگونه ممکن است زیباکلام از فرمانداری ربوده شود و پس از دو روز مذاکره آزاد گردد. خلخالی با تکیه بر این پرسش‌ها، احتمال داد که ماجرای ربوده شدن زیباکلام و ملاقات او با سران حزب دموکرات نوعی توطئه باشد و به فعالیت احتمالی او در ارتباط با نیروهای چپ در منطقه اشاره کرد.
به این ترتیب، در فاصله چهار روز، دو روایت متفاوت درباره یک واقعه در مطبوعات منتشر شد: نخست، گزارش ۲۲ مهر که به نقل از جانشین فرمانده عملیاتی ارتش در مهاباد، از ربوده شدن زیباکلام به دست نیروهای دموکرات خبر می‌داد؛ دوم، اظهارات ۲۶ مهر خلخالی که ضمن طرح اتهام ارتباط و همکاری زیباکلام با این گروه، اصل ربوده شدن او را انکار می‌کرد. در فاصله این دو گزارش نیز، روایت خود زیباکلام از آزادی و رفتار مناسب ربایندگان منتشر شده بود.
روزنامه اطلاعات، ۲۲ مهر ۱۳۵۸، ص. ۲.
روزنامه اطلاعات، ۲۴ مهر ۱۳۵۸، ص. ۲.
روزنامه اطلاعات، ۲۶ مهر ۱۳۵۸، ص. ۲.
منبع: خبرآنلاین
