باشگاه خبرنگاران جوان؛ پریزاد اقبالی – حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، در سخنانی با تشریح رویکرد جدید دولت چهاردهم در توسعه زیست‌بوم فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، بر ضرورت گذار از توسعه پراکنده شرکت‌های دانش‌بنیان به ایجاد زنجیره‌های منسجم نوآوری، شکل‌گیری قابلیت‌های پایدار فناورانه و تحول در نظام حکمرانی شهری تأکید کرد.
وی با بیان اینکه توسعه فناوری بدون ایجاد اثر ملموس در زندگی مردم نمی‌تواند به تحقق اهداف اقتصاد دانش‌بنیان منجر شود، اظهار کرد: طی سال‌های گذشته اقدامات ارزشمندی در زمینه توسعه دانشگاه‌ها، تربیت نیروی انسانی متخصص، گسترش شرکت‌های دانش‌بنیان و تقویت زیرساخت‌های فناوری انجام شده است، اما آنچه همچنان به‌عنوان یک حلقه مفقوده وجود دارد، اتصال این ظرفیت‌های پراکنده و تبدیل آنها به قدرت اقتصادی و اجتماعی است.
افشین افزود: امروز در کشور از دانشگاه‌های توانمند، نیروی انسانی متخصص، صنایع مختلف و شرکت‌های دانش‌بنیان متعددی برخورداریم، اما این ظرفیت‌ها لزوماً در کنار یکدیگر قرار نگرفته‌اند تا زنجیره‌ای پیوسته از ایده تا محصول و از محصول تا بازار و اثرگذاری اقتصادی ایجاد کنند. ضرورت عبور از ظرفیت‌های پراکنده به قدرت دانش‌بنیان معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به ضرورت بازتعریف مفاهیم فناوری، نوآوری و قابلیت در سیاست‌گذاری کشور تصریح کرد: برخورداری از تعداد زیادی شرکت دانش‌بنیان یا نیروی انسانی متخصص، به‌تنهایی نشانه قدرت فناورانه نیست.
ممکن است ستاره‌های فراوانی در حوزه علم و فناوری داشته باشیم، اما تا زمانی که این ظرفیت‌ها در قالب یک منظومه منسجم قرار نگیرند، قدرت واقعی ایجاد نخواهد شد. وی ادامه داد: آنچه باید در سیاست‌گذاری علمی و فناوری دنبال کنیم، تبدیل نوآوری به ارزش و سپس تبدیل آن به قابلیت پایدار است. تولید یک محصول جدید می‌تواند حاصل خلاقیت، دانش و تجربه باشد، اما زمانی می‌توان از اثرگذاری واقعی آن سخن گفت که محصول به ثروت، ارزش افزوده اقتصادی یا دستاوردی اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود.
افشین با بیان اینکه نوآوری به‌تنهایی کافی نیست، گفت: اگر شرکتی بتواند محصولی نوآورانه تولید کند، آن را به‌صورت مستمر تکرار کند و توانمندی خود را برای توسعه و به‌روزرسانی آن افزایش دهد، در واقع به یک قابلیت دست یافته است. چنین قابلیتی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری قدرت پایدار فناورانه در کشور باشد. وی تأکید کرد: هدف سیاست‌های جدید معاونت علمی صرفاً افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان نیست، بلکه باید شرایطی فراهم شود که این شرکت‌ها بتوانند در مقیاس‌های بزرگ‌تر فعالیت کنند، قابلیت‌های تولیدی و فناورانه ایجاد کنند و به بازیگران اثرگذار اقتصادی تبدیل شوند.
شهر آینده باید یادگیرنده و پیش‌بینی‌پذیر باشد معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور با طرح این پرسش که «شهر پیشرفته چه ویژگی‌هایی دارد؟» اظهار کرد: آیا صرف برخورداری از زیرساخت‌های پیشرفته، خدمات دیجیتال، مراکز نوآوری یا استفاده از هوش مصنوعی، یک شهر را پیشرفته می‌کند؟ پاسخ این پرسش منفی است؛ زیرا پیشرفت شهری را باید در توانایی شهر برای یادگیری، پیش‌بینی، اصلاح تصمیمات و ارتقای مستمر کیفیت زندگی شهروندان جست‌و‌جو کرد.
افشین افزود: ممکن است شهری از بهترین فناوری‌ها و امکانات زیرساختی برخوردار باشد، اما همچنان در مدیریت ترافیک، حفظ محیط‌زیست، تأمین سلامت شهروندان و ارائه خدمات عمومی با مشکلات جدی مواجه باشد. چنین شهری را نمی‌توان صرفاً به دلیل برخورداری از فناوری، شهری پیشرفته دانست. وی با اشاره به اهمیت شناخت نسل‌های مختلف شهر‌ها بیان کرد: در ادبیات توسعه شهری، مفاهیمی همچون شهر سنتی، شهر دیجیتال، شهر هوشمند، شهر دانشی، شهر دانش‌بنیان، شهر خلاق و شهر شناختی مطرح است.
این مفاهیم الزاماً مراحل خطی و متوالی توسعه نیستند و یک شهر می‌تواند به‌صورت هم‌زمان ویژگی‌های چند الگوی شهری را داشته باشد. افشین خاطرنشان کرد: هدف از این تقسیم‌بندی، نام‌گذاری شهر‌ها یا ایجاد رتبه‌بندی‌های ظاهری نیست، بلکه باید مشخص شود هر شهر در چه وضعیتی قرار دارد، برای حرکت به سطوح بالاتر توسعه به چه قابلیت‌هایی نیازمند است و چه مسیری را باید برای تحول آینده طی کند. رضایت شهروندان؛
معیار اصلی سنجش پیشرفت شهری معاون علمی رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه اثرگذاری فناوری باید در زندگی روزمره مردم قابل مشاهده باشد، گفت: مهم‌ترین معیار ارزیابی پیشرفت یک شهر، تجربه شهروندان از زندگی در آن است. اگر مردم بهبود کیفیت خدمات، کاهش مشکلات، افزایش رفاه و دسترسی عادلانه به امکانات را احساس نکنند، توسعه فناوری به هدف اصلی خود نرسیده است.
وی افزود: در جهان استاندارد‌ها و چارچوب‌های مشخصی برای سنجش کیفیت زندگی شهری، خدمات هوشمند، تاب‌آوری، پایداری و تجربه شهروندی وجود دارد و سیاست‌گذاری در این حوزه نباید صرفاً بر مبنای برداشت‌های شخصی یا اقدامات مقطعی انجام شود. افشین با اشاره به ضرورت توجه هم‌زمان به شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی اظهار کرد: شهری را می‌توان در مسیر توسعه پایدار دانست که بتواند انرژی پاک، مدیریت بهینه منابع، کاهش آلودگی هوا، سلامت عمومی، عدالت در دسترسی به خدمات، فرصت‌های برابر و مشارکت شهروندان را در کنار یکدیگر محقق کند.
وی تصریح کرد: ممکن است شهری هوشمند باشد، اما پایدار نباشد. ازاین‌رو، پایداری باید در تمام مراحل بلوغ شهری مورد توجه قرار گیرد و توسعه فناوری نباید از مسائل اساسی زندگی مردم جدا شود. شهر سنتی پس از بحران تصمیم می‌گیرد؛ شهر هوشمند پیش از بحران اقدام می‌کند افشین با تشریح تفاوت مدیریت سنتی و هوشمند شهری گفت: در الگوی سنتی، بسیاری از تصمیمات پس از وقوع یک مسئله یا بحران اتخاذ می‌شود. برای مثال، ابتدا ترافیک شکل می‌گیرد و سپس برای رفع آن اقدام می‌شود یا پس از وقوع حادثه و آتش‌سوزی، دستگاه‌های مسئول وارد عمل می‌شوند؛
درحالی‌که در بسیاری از موارد، امکان شناسایی خطر و پیشگیری از وقوع حادثه وجود داشته است. وی ادامه داد: در چنین ساختاری، تصمیم‌گیری‌ها عمدتاً واکنشی، مبتنی بر دستورالعمل‌های موجود و محدود به شرایط لحظه‌ای است؛ درحالی‌که مدیریت هوشمند باید بتواند با تحلیل داده‌ها، مسائل آینده را پیش‌بینی و پیش از تبدیل‌شدن آنها به بحران، راهکار مناسب ارائه کند.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به مدیریت هوشمند ترافیک افزود: در شهر هوشمند، اطلاعات تقاطع‌ها، مسیر‌های تردد و الگو‌های رفت‌وآمد به‌صورت مستمر تحلیل می‌شود تا بتوان پیش از ایجاد گره‌های ترافیکی، جریان عبور و مرور را مدیریت کرد. همچنین با سیاست‌های تشویقی، فرهنگ‌سازی و برنامه‌ریزی مناسب می‌توان استفاده از خودرو‌های شخصی را کاهش داد. وی تأکید کرد: تفاوت اصلی مدیریت سنتی و هوشمند در این است که مدیریت سنتی منتظر وقوع مسئله می‌ماند، اما مدیریت هوشمند تلاش می‌کند مسئله را پیش‌بینی و از شکل‌گیری آن جلوگیری کند.
سامانه‌سازی بدون اصلاح فرایندها، هوشمندسازی نیست افشین با انتقاد از رویکرد سامانه‌محور در برخی دستگاه‌ها و مدیریت‌های شهری اظهار کرد: یکی از مشکلات موجود این است که تصور می‌کنیم با ایجاد سامانه‌های متعدد و انتقال خدمات به فضای دیجیتال، به هوشمندسازی دست یافته‌ایم؛ درحالی‌که دیجیتالی‌کردن فرایند‌های ناکارآمد، الزاماً به اصلاح آنها منجر نمی‌شود. وی افزود: در برخی موارد، فرایندی که پیش‌تر به‌صورت کاغذی و با مراجعه حضوری انجام می‌شد، بدون بازنگری اساسی به یک سامانه الکترونیکی منتقل شده است.
در چنین شرایطی، ممکن است شهروند همچنان با همان پیچیدگی‌های اداری مواجه باشد و تنها شکل ارائه خدمات تغییر کرده باشد. معاون علمی رئیس‌جمهور تصریح کرد: شهر دیجیتال بر ارائه خدمات الکترونیکی، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و دسترسی آنلاین تمرکز دارد، اما شهر هوشمند باید از داده‌ها و فناوری برای اصلاح فرایندها، بهبود حکمرانی و افزایش کارآمدی مدیریت شهری استفاده کند.
وی با بیان اینکه ایجاد سامانه‌های متعدد بدون یکپارچگی اطلاعات نمی‌تواند پاسخگوی نیاز‌های امروز باشد، گفت: مسئله اصلی این نیست که چند سامانه یا اپلیکیشن طراحی کرده‌ایم، بلکه باید بررسی کنیم این ابزار‌ها تا چه اندازه توانسته‌اند زمان ارائه خدمات را کاهش دهند، تصمیم‌گیری‌ها را بهبود بخشند و رضایت شهروندان را افزایش دهند.
شهر دانشی با تعداد دانشگاه‌ها تعریف نمی‌شود افشین در ادامه با تبیین مفهوم شهر دانشی اظهار کرد: در شهر سنتی، زمین، تغییر کاربری و امکانات فیزیکی از عوامل اصلی توسعه محسوب می‌شوند، اما در شهر دانشی، سرمایه انسانی، مهارت، خلاقیت، نوآوری و شبکه‌های یادگیری اهمیت محوری دارند.
وی افزود: وجود دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های دانش‌بنیان از ظرفیت‌های مهم توسعه شهری است، اما صرف تعداد این مراکز نمی‌تواند یک شهر را به شهر دانشی یا دانش‌بنیان تبدیل کند. مسئله اصلی آن است که دانش تولیدشده تا چه اندازه در اقتصاد و زندگی مردم اثرگذار باشد. معاون علمی رئیس‌جمهور با تأکید بر نقش مدیریت شهری در تقویت زیست‌بوم نوآوری گفت: شهرداری‌ها نباید دانشگاه‌ها و مراکز علمی را مجموعه‌هایی جدا از مدیریت شهر بدانند.
دانشگاه و مرکز نوآوری بخشی از ظرفیت توسعه شهری است و مدیریت شهری باید برای تقویت ارتباط میان این مراکز، شرکت‌های فناور و نیاز‌های واقعی شهر برنامه‌ریزی کند. وی ادامه داد: اختصاص منابع به توسعه زیرساخت‌های فناوری، ایجاد مراکز نوآوری، حمایت از فضا‌های خلاق و فراهم‌کردن زمینه حضور فعال نخبگان در مسائل شهری، می‌تواند دانش را از محیط‌های محدود دانشگاهی خارج و به بخشی از زندگی روزمره شهروندان تبدیل کند. افشین تأکید کرد: شهر دانش‌بنیان زمانی شکل می‌گیرد که دانش و فناوری به ارزش اقتصادی، خدمات عمومی بهتر و فرصت‌های جدید اشتغال و ثروت‌آفرینی تبدیل شود؛
در غیر این صورت، افزایش تعداد دانشگاه‌ها و شرکت‌ها به‌تنهایی تحول مورد انتظار را ایجاد نخواهد کرد. نوآوری باید در متن زندگی شهری جریان داشته باشد معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور با اشاره به ضرورت ایجاد محیط مناسب برای شکوفایی خلاقیت گفت: خلاقیت بدون برخورداری از محیط مناسب، امکانات و حمایت لازم نمی‌تواند به محصول و اثر اجتماعی تبدیل شود. افراد خلاق برای توسعه ایده‌های خود به زیرساخت، فرصت تعامل و شبکه‌های حمایتی نیاز دارند.
وی افزود: تجربه توسعه مراکز نوآوری نشان داده است که محدودکردن این مراکز به فضا‌های جداافتاده از زندگی شهری، نمی‌تواند به شکل‌گیری کامل فرهنگ نوآوری کمک کند. نوآوری باید وارد متن شهر شود و شهروندان بتوانند در محیط‌های عمومی، مراکز فرهنگی و فضا‌های اجتماعی با آن ارتباط برقرار کنند. افشین با اشاره به جایگاه فرهنگ و هنر در توسعه شهر خلاق اظهار کرد: شهر خلاق شهری است که بتواند از ظرفیت فرهنگ، هنر، میراث تاریخی، دانش و تجربه برای تولید ارزش و ایجاد فرصت‌های جدید اقتصادی و اجتماعی استفاده کند.
وی خاطرنشان کرد: حفظ میراث گذشته و حرکت به‌سوی آینده، دو موضوع متعارض نیستند؛ بلکه شهر خلاق می‌تواند با پیوند میان هویت فرهنگی و نوآوری، زمینه شکل‌گیری محصولات، خدمات و فعالیت‌های اقتصادی جدید را فراهم کند. گذار از پروژه‌های فناورانه به حکمرانی هوشمند و شناختی افشین با اشاره به ضرورت عبور از اجرای پروژه‌های منفرد فناورانه به سمت حکمرانی یکپارچه شهری گفت: شهر‌های آینده باید از رویکرد پروژه‌محور فاصله بگیرند و به سمت سیاست‌گذاری داده‌محور و تصمیم‌گیری مبتنی بر تحلیل مستمر اطلاعات حرکت کنند.
وی افزود: برخورداری از داده‌های گسترده درباره وضعیت حمل‌ونقل، انرژی، خدمات عمومی و سایر بخش‌های شهری، زمانی ارزشمند است که بتوان از این داده‌ها برای پیش‌بینی تحولات، اصلاح سیاست‌ها و اتخاذ تصمیمات مؤثر استفاده کرد. معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به نقش هوش مصنوعی در نسل جدید مدیریت شهری اظهار کرد: بهره‌گیری از هوش مصنوعی نباید صرفاً به استفاده نمایشی از فناوری محدود شود، بلکه این ابزار باید به مدیران کمک کند تا پیامد تصمیمات مختلف را ارزیابی و مناسب‌ترین راهکار‌ها را انتخاب کنند.
وی با بیان اینکه محدودیت منابع مالی یکی از واقعیت‌های مدیریت در دولت، شهرداری‌ها و بنگاه‌های اقتصادی است، تصریح کرد: همه بخش‌ها با محدودیت بودجه مواجه‌اند و به همین دلیل باید بتوانند بهترین تصمیم را برای استفاده از منابع اتخاذ کنند. حکمرانی داده‌محور و بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند می‌تواند مشخص کند کدام سرمایه‌گذاری بیشترین اثر را بر رفاه عمومی، کیفیت خدمات و توسعه پایدار خواهد داشت.
شهر‌ها باید به بازار واقعی شرکت‌های دانش‌بنیان تبدیل شوند افشین با تأکید بر ضرورت پیوند توسعه شهری با اقتصاد دانش‌بنیان گفت: اگر شهر‌ها به سمت مدیریت هوشمند، پایدار و دانش‌محور حرکت کنند، بازار بزرگی برای فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های فناور ایجاد خواهد شد. وی افزود: یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های فعالان علمی و فناور، احساس اثرگذاری است. پژوهشگر، نخبه و فعال شرکت دانش‌بنیان باید بتواند نتیجه تلاش خود را در حل مسائل واقعی جامعه مشاهده کند و احساس کند دانش و فناوری او در بهبود زندگی مردم نقش دارد.
معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: زمانی که مدیریت شهری امکان حضور شرکت‌های دانش‌بنیان در حل مسائل را فراهم کند، از یک‌سو زمینه توسعه بازار و افزایش توان اقتصادی این شرکت‌ها ایجاد می‌شود و از سوی دیگر، شهروندان از خدمات بهتر و کیفیت زندگی بالاتر بهره‌مند خواهند شد. وی تأکید کرد: برای تحقق این هدف، باید نگاه به شرکت‌های دانش‌بنیان از مجموعه‌هایی صرفاً کوچک و نوپا فراتر رود و زمینه رشد آنها به بنگاه‌های توانمند، مقیاس‌پذیر و برخوردار از قابلیت تولید و اثرگذاری گسترده فراهم شود. تحول حکمرانی؛
پیش‌شرط تحقق شهر‌های آینده افشین در جمع‌بندی سخنان خود با تأکید بر اینکه توسعه فناوری باید با تحول در شیوه حکمرانی همراه باشد، خاطرنشان کرد: آنچه یک شهر را به شهری پیشرفته، هوشمند، دانشی یا شناختی تبدیل می‌کند، صرفاً برخورداری از ابزار‌های فناورانه نیست، بلکه توانایی آن در استفاده مؤثر از دانش، نوآوری و داده برای حل مسائل و بهبود زندگی شهروندان است. وی تصریح کرد: توسعه شهری زمانی موفق خواهد بود که فناوری به قابلیت پایدار، قابلیت به ارزش اقتصادی و اجتماعی و این ارزش به رفاه، عدالت، سلامت و رضایت عمومی تبدیل شود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور تأکید کرد: مسیر آینده کشور در حوزه علم و فناوری باید بر ایجاد پیوند میان دانشگاه، صنعت، شرکت‌های دانش‌بنیان و نظام حکمرانی استوار باشد؛ پیوندی که نتیجه آن نه صرفاً افزایش شاخص‌های فناورانه، بلکه شکل‌گیری توانمندی‌های پایدار و ارتقای ملموس کیفیت زندگی مردم باشد.
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
