به گزارش گروه تاریخ و امام و رهبری خبرگزاری صدا و سیما؛ کاپیتولاسیون از مهم‌ترین موضوعات مناقشه‌برانگیز تاریخ سیاسی ایران در دهه ۱۳۴۰ است؛ قانونی که تصویب آن در سال ۱۳۴۳ و اعتراض امام خمینی به آن، به یکی از نقاط عطف مبارزه با نفوذ آمریکا در ایران تبدیل شد. این مسئله تنها به مناسبات حقوقی میان ایران و آمریکا محدود نبود، بلکه در بستر تحولات سیاسی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، گسترش حضور مستشاران آمریکایی و جایگاه منطقه‌ای حکومت پهلوی نیز مورد بحث قرار گرفت.
در گفت‌و‌گو با قاسم تبریزی، کارشناس تاریخ، درباره زمینه‌های شکل‌گیری کاپیتولاسیون، نقش آمریکا در تحولات سیاسی ایران، دامنه مصونیت‌های قضایی مستشاران آمریکایی، واکنش امام خمینی و جایگاه حکومت پهلوی در راهبرد منطقه‌ای واشنگتن به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم. پرسش اول: کاپیتولاسیون در ظاهر مسئله‌ای حقوقی درباره مصونیت قضایی مستشاران نظامی بود. از منظر تاریخی و سیاسی، این تصمیم تا چه اندازه با سیاست آمریکا برای تبدیل ایران به بازوی نظامی خود در منطقه و خلیج فارس ارتباط داشت؟ **قاسم تبریزی:** بسم‌الله الرحمن الرحیم.
ما قانونی به نام قانون اجازه استفاده مستشاران نظامی آمریکا در ایران از مصونیت‌ها و معافیت‌های قرارداد وین داریم. اما مسئله این است که حضور مستشاران آمریکایی در ایران چگونه شکل گرفت و چه جایگاهی در مناسبات سیاسی کشور پیدا کرد. ما خودمان مستشاران آمریکایی را انتخاب نکرده بودیم؛ حضور آنها در چارچوب سیاست‌های دولت‌های وقت و مناسبات ایران با قدرت‌های خارجی گسترش پیدا کرد. در دوره‌های مختلف، مستشاران خارجی در ارتش ایران حضور داشتند و به‌تدریج دامنه فعالیت آنها افزایش یافت.
پس از جنگ جهانی دوم و به‌ویژه در دوره‌های بعد، وابستگی سیاسی و نظامی حکومت ایران به غرب بیشتر شد. برخی دولت‌ها و رجال سیاسی نیز در این روند نقش داشتند. از نظر من، در میان سیاستمداران آن دوره، افرادی بودند که به غرب وابستگی داشتند و از استقلال تصمیم‌گیری سیاسی فاصله گرفته بودند. پرسش دوم: کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ چه تأثیری بر گسترش نفوذ آمریکا و حضور مستشاران این کشور در ایران داشت؟ **قاسم تبریزی:** در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت، آمریکایی‌ها در ابتدا با احتیاط حرکت می‌کردند.
در آن مقطع، رقابتی میان آمریکا و انگلیس وجود داشت و آمریکایی‌ها تصور می‌کردند که با کاهش نفوذ انگلستان در ایران، می‌توانند جایگزین آن شوند. اما هنگامی که مشخص شد نهضت ملی شدن صنعت نفت، حرکتی ضد استعماری است و مخالفت آن به انگلیس محدود نمی‌شود، آمریکا در کنار انگلیس قرار گرفت. در نهایت، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با مشارکت آمریکا و انگلیس به سقوط دولت مصدق انجامید. از دیدگاه من، این کودتا زمینه تثبیت و گسترش نفوذ آمریکا در ایران را فراهم کرد؛ روندی که تا انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ ادامه یافت.
در این دوره، حضور مستشاران آمریکایی گسترش پیدا کرد و همکاری‌های نظامی و امنیتی ایران و آمریکا ابعاد وسیع‌تری یافت. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود و هم‌مرزی طولانی با اتحاد شوروی، برای آمریکا اهمیت راهبردی داشت. پرسش سوم: چرا در سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۳، آمریکا نسبت به جریان مذهبی و نهضت امام خمینی حساسیت بیشتری پیدا کرد؟ **قاسم تبریزی:** در بخشی از جامعه ایران، به‌ویژه میان برخی نیرو‌های ملی، نسبت به آمریکا خوش‌بینی وجود داشت. عده‌ای تصور می‌کردند که آمریکایی‌ها استعمارگر نیستند و از دموکراسی و آزادی دفاع می‌کنند.
همچنین این دیدگاه وجود داشت که اگر آمریکا در ایران حضور نداشته باشد، کمونیست‌ها کشور را در اختیار خواهند گرفت. متأسفانه چنین برداشتی در بخشی از جامعه وجود داشت؛ اما با شکل‌گیری نهضت امام خمینی، شرایط تغییر کرد. نهضت امام خمینی با سلطه خارجی، استبداد داخلی و صهیونیسم مخالفت داشت. مواضع ایشان علیه نفوذ آمریکا و سیاست‌های حکومت پهلوی، برای آمریکایی‌ها نگران‌کننده بود. به همین دلیل، از نظر من، جریان مذهبی و به‌ویژه نهضت امام خمینی به یکی از موانع مهم در برابر گسترش نفوذ آمریکا تبدیل شد. پیش از تصویب کاپیتولاسیون نیز تحولات مهمی رخ داده بود؛
از جمله ماجرای انجمن‌های ایالتی و ولایتی و واقعه پانزدهم خرداد ۱۳۴۲. این رویداد‌ها فضای سیاسی کشور را متحول کرد و تقابل میان حکومت پهلوی و مخالفان مذهبی آن را گسترش داد. پرسش چهارم: کاپیتولاسیون در چه شرایطی به تصویب رسید و دامنه آن چه بود؟ **قاسم تبریزی:** مسئله کاپیتولاسیون پیش‌تر، در دوره نخست‌وزیری علی امینی، نیز مطرح شده بود؛ اما در آن دوره به نتیجه نرسید. پس از آن، در دوره اسدالله علم، تحولات سیاسی دیگری رخ داد و در نهایت، در دوره نخست‌وزیری حسنعلی منصور، موضوع مصونیت مستشاران آمریکایی به مرحله تصویب رسید.
دولت منصور در سال ۱۳۴۳ روی کار آمد و تصویب کاپیتولاسیون یکی از مهم‌ترین اقدامات آن در رابطه با آمریکا بود. این مسئله در چارچوب مناسبات سیاسی و نظامی ایران و آمریکا قابل بررسی است. از نظر من، مسئله فقط یک موضوع حقوقی نبود، بلکه با موقعیت آمریکا در ایران و میزان نفوذ آن در ساختار‌های کشور ارتباط داشت. در اینجا باید به تفاوت میان متن قانونی و دامنه نفوذ آمریکا نیز توجه کرد. قانون مصوب درباره برخورداری رئیس و اعضای هیئت‌های مستشاری نظامی آمریکا از مصونیت‌ها و معافیت‌های مقرر در قرارداد وین بود.
اما در تحلیل سیاسی این مسئله، باید نقش گسترده‌تر مستشاران و کارکنان آمریکایی در بخش‌های مختلف کشور را نیز در نظر گرفت و این نکته قابل ذکر است که فقط مستشاران نظامی نبودند بلکه همه کارکنان و خدمه و خانواده‌های مستشاران نظامی هم از مصونیت قضایی برخوردار بودند. پرسش پنجم: چرا تصویب کاپیتولاسیون با اعتراض امام خمینی مواجه شد و این قانون چه معنایی برای استقلال ایران داشت؟ **قاسم تبریزی:** امام خمینی پس از اطلاع از مصوبه و آگاهی از مذاکرات مربوط به آن، به‌شدت در برابر این مسئله موضع گرفتند.
از نظر ایشان، اعطای چنین امتیاز‌هایی به آمریکایی‌ها به معنای خدشه‌دار شدن استقلال ایران بود. مسئله این بود که اتباعی از یک کشور خارجی در ایران از مصونیت‌هایی برخوردار شوند که امکان پیگرد قضایی آنها را محدود کند. امام خمینی این وضعیت را نشانه سلطه آمریکا بر ایران می‌دانستند و به آن اعتراض کردند. سخنرانی ایشان در چهارم آبان ۱۳۴۳ در قم، یکی از مهم‌ترین مواضع تاریخی ایشان علیه کاپیتولاسیون بود.
این اعتراض در ادامه مبارزه با نفوذ خارجی و استبداد حکومت پهلوی اهمیت پیدا کرد و کاپیتولاسیون به یکی از نماد‌های نابرابری حقوقی و سیاسی در مناسبات ایران و آمریکا تبدیل شد. پرسش ششم: مستشاران آمریکایی چه نقشی در ساختار‌های نظامی، امنیتی و اقتصادی ایران داشتند؟ **قاسم تبریزی:** حضور مستشاران آمریکایی فقط به ارتش محدود نبود. در بخش‌های مختلف نظامی و امنیتی، همکاری و حضور آنها مطرح بود و در حوزه‌های اقتصادی نیز نفوذ آمریکا اهمیت داشت. در حوزه نظامی، نیرو‌های هوایی، زمینی و دریایی از جمله بخش‌هایی بودند که همکاری مستشاری در آنها مطرح می‌شد.
در حوزه امنیتی نیز، بنا بر اسنادی که به آنها اشاره می‌شود، مستشاران آمریکایی در ارتباط با ساختار‌های اطلاعاتی ایران فعالیت داشتند. • حضور امریکایی‌ها در بخش‌های اقتصادی کشور در زمینه اقتصادی هم موضوعاتی مانند نفت، معادن، مراکز تولیدی و مناسبات واردات و صادرات اهمیت داشتند. به اعتقاد من، حضور آمریکا در این حوزه‌ها بخشی از نفوذ گسترده‌تر آن کشور در ایران بود. درباره تعداد مستشاران و میزان دقیق اختیارات آنها، باید به اسناد تاریخی مراجعه کرد. در برخی روایت‌ها و اسنادی که به آنها استناد می‌شود، از حضور چند هزار مستشار آمریکایی در ایران سخن گفته شده است؛
اما تعیین تعداد دقیق، ترکیب نیرو‌ها و حدود اختیارات آنها نیازمند بررسی اسناد معتبر است. پرسش هفتم: موقعیت جغرافیایی ایران چه اهمیتی برای راهبرد امنیتی آمریکا داشت؟ **قاسم تبریزی:** ایران به دلیل هم‌مرزی طولانی با اتحاد شوروی و قرار گرفتن در منطقه خلیج فارس، برای آمریکا اهمیت زیادی داشت. از دیدگاه من، آمریکا از موقعیت ایران برای پیشبرد اهداف اطلاعاتی و امنیتی خود در منطقه استفاده می‌کرد. حضور مستشاران و همکاری‌های اطلاعاتی نیز باید در همین چارچوب بررسی شود. موضوع فقط به مسائل نظامی محدود نبود و ابعاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی نیز اهمیت داشت.
مجموعه این عوامل باعث شده بود که ایران در راهبرد منطقه‌ای آمریکا جایگاه ویژه‌ای پیدا کند. پرسش هشتم: حکومت پهلوی چه نقشی در راهبرد منطقه‌ای آمریکا ایفا می‌کرد؟ • ایران با بودجه خودش از منافع امریکا محافظت می‌کرد **قاسم تبریزی:** رژیم پهلوی یکی از متحدان اصلی آمریکا در منطقه بود.
در خاطراتی از آن دوره، عبارتی نقل شده است که مضمون آن چنین است: «کشور‌های دیگر با بودجه آمریکا از منافع آن کشور در منطقه دفاع می‌کنند، اما ایران با بودجه خودش از منافع آمریکا دفاع می‌کند.» در آن دوره، ایران از نظر نظامی و سیاسی موقعیت مهمی داشت و حضور پایگاه‌ها و نیرو‌های آمریکایی در کشور نیز بخشی از مناسبات دو طرف بود. پرسش نهم: اسناد مربوط به فعالیت‌های اطلاعاتی آمریکا چه جایگاهی در شناخت سیاست این کشور در منطقه دارند؟ **قاسم تبریزی:** اسناد اطلاعاتی برای شناخت سیاست‌های آمریکا در ایران و منطقه اهمیت زیادی دارند.
پس از کودتا، مناسبات امنیتی ایران و آمریکا گسترش یافت و ایران به یکی از نقاط مهم راهبرد منطقه‌ای واشنگتن تبدیل شد و بعد از انقلاب اسلامی اگر دانشجویان سفارت امریکا در ایران را نگرفته بودند کودتای دیگری رخ می‌داد و الان هم بعد از شبه کودتای ۱۴۰۴ مردم با استمرار و حضور ۸ ماهه در میدان و با فداکاری نیرو‌های نظامی توانسته‌اند نقشه‌های آمریکا را بی اثر کنند. خبرنگار: طیبه السادات حسینی
منبع: خبرگزاری صدا و سیما
