غلامرضا اعوانی گفت: ترجمه آثار نجومی ایرانی هندی و یونانی به زبان عربی نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش علم نجوم در تمدن اسلامی داشت. ترجمه آثار مربوط به زیج‌های ایرانی و هندی و همچنین کتاب المجسطی بطلمیوس زمینه را برای آشنایی دانشمندان مسلمان با دستاوردهای پیشین فراهم کرد.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا، نجوم در تمدن اسلامی روایت قرن‌هایی از پیشرفت علمی و نقش‌آفرینی دانشمندان مسلمان در گسترش مرزهای دانش بشری است. به مناسبت برگزاری همایش تاریخ نجوم در ایران در فرهنگستان علوم، با دکتر غلامرضا اعوانی استاد فلسفه و رئیس کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم درباره جایگاه نجوم در تمدن اسلامی و سهم حکیمان مسلمان در پیشبرد این دانش به گفت‌وگو نشسته‌ایم. مشروح گفت‌وگو با دکتر غلامرضا اعوانی عضو پیوسته فرهنگستان علوم در ادامه آمده است:
برای بررسی پیشینه علم نجوم در ایران و جهان اسلام چه جایگاهی می‌توان برای دانشگاه جندی شاپور در دوره ساسانیان در نظر گرفت؟
برای شناخت تاریخ علم نجوم باید به نقش مراکز علمی ایران پیش از اسلام به ویژه جندی شاپور در دوره ساسانیان توجه کنیم در این مرکز علمی علوم و دانش‌های گوناگون از جمله دانش‌های ایرانی هندی و یونانی مورد مطالعه و آموزش قرار می‌گرفتند. بنابراین آموزش نجوم در جندی شاپور صرفاً به آثار یونانی مانند کتاب المجسطی بطلمیوس، محدود نبود بلکه دانش نجومی ایرانیان و هندیان نیز در این مرکز جایگاه داشت.
مهمترین منابع نجومی ایرانی و هندی در آن دوره چه آثاری بودند؟
از مهمترین آثار نجومی ایرانیان باستان می‌توان به «زیج شهریاری» یا «زیچ» شاهی اشاره کرد که گفته می‌شود در زمان انوشیروان تألیف شده است. در سنت نجومی هند نیز اثری با عنوان «سیدهانتا» (Siddhanta) وجود داشت که در منابع اسلامی از آن با عنوان «سند هند» یاد شده است. بر این اساس سنت‌های نجومی ایرانی و هندی در کنار آثار یونانی از جمله منابع مهم آموزش و مطالعه نجوم به شمار می‌رفتند.
انتقال این میراث علمی به جهان اسلام چگونه صورت گرفت؟
ترجمه آثار نجومی ایرانی هندی و یونانی به زبان عربی نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش علم نجوم در تمدن اسلامی داشت. ترجمه آثار مربوط به زیج‌های ایرانی و هندی و همچنین کتاب المجسطی بطلمیوس زمینه را برای آشنایی دانشمندان مسلمان با دستاوردهای پیشین فراهم کرد. این روند در نهضت بزرگ ترجمه در بغداد به ویژه در محیط علمی بیت الحکمه گسترش بیشتری یافت کتاب المجسطی نیز در دوره مأمون چندین بار ترجمه شد و مورد توجه دانشمندان قرار گرفت.
پس از نهضت ترجمه چه دانشمندانی در گسترش علم نجوم در جهان اسلام نقش داشتند؟
پس از این دوره دانشمندان بسیاری در شاخه‌های گوناگون نجوم ظهور کردند و به توسعه این دانش پرداختند. از جمله آنان می‌توان به خاندان ایرانی آل نوبخت، خوارزمی، فرغانی، فزاری، زرقالی، بتانی، ابوسهل کوهی، عبدالرحمان صوفی، ابوالوفا بوزجانی، ابوریحان بیرونی، ابن یونس، نصیرالدین طوسی، قطب‌الدین شیرازی، محیی الدین مغربی، قوشچی و غیاث الدین جمشید کاشانی اشاره کرد. این دانشمندان به مناطق مختلف جهان اسلام تعلق داشتند؛ از اندلس در غرب تا شمال آفریقا مصر، سوریه عراق ایران هند و ماوراء النهر گستردگی جغرافیایی این چهره‌ها نشان می‌دهد که علم نجوم در تمدن اسلامی حاصل فعالیت یک مرکز یا یک سرزمین نبود بلکه در شبکه‌ای گسترده از مراکز علمی و فرهنگی رشد کرد.
زیج در علم نجوم چه معنایی دارد و چه زیج هایی در تمدن اسلامی اهمیت ویژه‌ای داشته‌اند؟
زیج از آثار مهم در سنت نجومی است که معمولاً اطلاعات و محاسبات مربوط به موقعیت و حرکت اجرام آسمانی را در بر می‌گیرد و برای محاسبات نجومی و پیش‌بینی‌های مربوط به حرکت آنها به کار می‌رود. در تمدن اسلامی زیج‌های متعددی تدوین شد که هر یک در دوره‌ای تاریخی اهمیت داشتند. از جمله می‌توان به زیج مأمونی، زیج حاکمی در مصر، زیج طلیطله در اندلس، زیج سنجری، زیج ایلخانی در مراغه و زیج الغ‌بیگ در سمرقند اشاره کرد. این آثار بازتابی از کوشش پیوسته منجمان برای ثبت دادههای رصدی اصلاح محاسبات و افزایش دقت در شناخت حرکات آسمانی بودند.
پیشرفت ریاضیات چه تأثیری بر توسعه علم نجوم در جهان اسلام گذاشت؟
پیشرفت علوم ریاضی یکی از عوامل اساسی در گسترش علم نجوم بود. توسعه جبر، تکمیل روش‌های هندسی و پیشرفت مثلثات کروی، ابزارهای محاسباتی مهمی در اختیار منجمان قرار داد با بهره گیری از این دستاوردها، دانشمندان می‌توانستند محاسبات دقیق‌تری درباره موقعیت اجرام آسمانی انجام دهند و روش‌های رصدی و نجومی را بهبود بخشند. بنابراین تاریخ نجوم در تمدن اسلامی را نمی‌توان جدا از تاریخ ریاضیات بررسی کرد؛ این دو حوزه در تعامل با یکدیگر پیش رفتند و دستاوردهای هر یک به توسعه دیگری کمک کرد.
تأثیر علم نجوم در تمدن اسلامی بر دانش و فناوری اروپا را چگونه می‌توان ارزیابی کرد؟
یکی از نشانه‌های تأثیرگذاری نجوم در تمدن اسلامی بر سنت علمی اروپا انتقال آثار اصطلاحات و روش‌های محاسباتی به زبان لاتین و دیگر زبان‌های اروپایی است. ریشه عربی و فارسی شماری از اصطلاحات نجومی در زبان‌های اروپایی در کنار انتقال متون علمی و ابزارهای رصدی از ارتباط گسترده میان دانشمندان جهان اسلام و اروپا حکایت دارد. از این منظر تمدن اسلامی صرفاً میراث‌دار دانش‌های پیشین نبود، بلکه با ترجمه نقد اصلاح و توسعه آنها در شکل‌گیری مسیر بعدی علم نجوم نیز سهم مهمی ایفا کرد.
یکی از دستاوردهای بزرگ نجوم در ایران تدوین تقویم جلالی به وسیله حکیم عمر خیام نیشابوری و همکاران اوست. این تقویم از دقت فراوان برخوردار است به قسمی که هم اکنون نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. تقویم‌های پیش از آن، مانند تقویم گریگوریوس از دقت کافی برخوردار نبوده است.
منبع: خبرآنلاین
