فصل هشتم نقش و واکنش بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی؛ از تقابل تا دیپلماسی و بازآرایی روابط مجموعه مواضع مطرح‌شده از سوی دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی و بازیگران منطقه‌ای، تصویری از تغییر رفتار دیپلماتیک جامعه جهانی در قبال بحران ایران و آمریکا ارائه می‌دهد. اگر داده‌های موجود را به عنوان یک مجموعه واحد در نظر بگیریم، می‌توان سه روند اصلی را مشاهده کرد: گرایش به جلوگیری از گسترش جنگ اولویت یافتن دیپلماسی بر راه‌حل نظامی و بازآرایی روابط منطقه‌ای بر اساس منافع مشترک امنیتی و اقتصادی.
نخستین نکته قابل توجه، فاصله گرفتن بسیاری از متحدان سنتی آمریکا از هرگونه مشارکت نظامی است. مواضع اسپانیا، ایتالیا، بلژیک و حتی برخی دیگر از اعضای ناتو نشان می‌دهد که کشورهای اروپایی تمایلی به ورود مستقیم به یک جنگ فراگیر در خاورمیانه نداشته‌اند. تأکید بر عدم استفاده از پایگاه‌های نظامی، مخالفت با مشارکت ناتو و استقبال از توافق، همگی بیانگر آن است که هزینه‌های یک جنگ گسترده برای اروپا بسیار فراتر از منافع احتمالی آن ارزیابی شده است. بحران انرژی، مهاجرت، اختلال در تجارت جهانی و افزایش ناامنی از جمله عواملی هستند که این رویکرد را توضیح می‌دهند.
دومین محور مهم، نقش فعال میانجی‌های منطقه‌ای است. کشورهایی مانند قطر، عمان، عربستان سعودی، پاکستان و مصر در مجموعه داده‌های واصله به عنوان بازیگرانی معرفی شده‌اند که به جای تشدید اختلافات، مسیر گفت‌وگو را دنبال کرده‌اند. این امر نشان می‌دهد که کشورهای منطقه بیش از گذشته به این نتیجه رسیده‌اند که امنیت خلیج فارس و غرب آسیا با رویارویی نظامی پایدار نخواهد شد، بلکه تنها از طریق سازوکارهای دیپلماتیک قابل حفظ است. حتی گزارش اکسیوس درباره پیام مشترک دوحه، ریاض و ابوظبی به واشنگتن، بیانگر نگرانی مشترک کشورهای عربی از پیامدهای هرگونه حمله گسترده به ایران است؛
زیرا چنین جنگی مستقیماً امنیت اقتصادی و زیرساخت‌های انرژی آنان را تهدید می‌کند. از سوی دیگر، روسیه و چین، ضمن مخالفت با تشدید تنش، بر ضرورت حل اختلافات از طریق گفت‌وگو تأکید کرده‌اند. مخالفت با اقدامات نظامی آمریکا، هشدار نسبت به تشکیل ائتلاف ضدایرانی و انتقاد از روایت‌های یک‌جانبه درباره امنیت تنگه هرمز، نشان می‌دهد که این دو قدرت تلاش کرده‌اند از شکل‌گیری یک نظم امنیتی مبتنی بر تقابل جلوگیری کنند. در واقع، مواضع مسکو و پکن را می‌توان در چارچوب سیاست گسترده‌تر آنها برای تقویت چندجانبه‌گرایی و کاهش سلطه رویکردهای یک‌جانبه در نظام بین‌الملل تحلیل کرد.
در سطح سازمان‌های بین‌المللی نیز، استقبال دبیرکل سازمان ملل از توافق و تأکید بر آتش‌بس دائمی، بیانگر آن است که جامعه بین‌المللی پایان درگیری را یک ضرورت برای حفظ امنیت جهانی تلقی کرده است. اهمیت تنگه هرمز در این میان بارها مورد اشاره قرار گرفته است؛ زیرا این آبراه تنها یک گذرگاه منطقه‌ای نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین شریان‌های تجارت انرژی جهان محسوب می‌شود. از این رو، بازگشایی و حفظ امنیت آن به موضوعی فراتر از اختلافات دوجانبه ایران و آمریکا تبدیل شده است. در بعد منطقه‌ای نیز می‌توان نشانه‌هایی از تغییر الگوی روابط خاورمیانه مشاهده کرد.
اظهارات مطرح‌شده درباره احتمال آشتی تاریخی میان ایران و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، استقبال عراق، قطر، ترکیه و لبنان از توافق، و تأکید بر کاهش تنش‌ها، همگی حکایت از آن دارد که بسیاری از بازیگران منطقه‌ای در حال بازتعریف اولویت‌های امنیتی خود هستند. در این چارچوب، رقابت‌های پرهزینه گذشته ممکن است به تدریج جای خود را به همکاری‌های اقتصادی، امنیتی و سیاسی بدهد؛ به‌ویژه اگر ثبات در تنگه هرمز و مسیرهای انرژی تضمین شود.
همچنین برخی مواضع، مانند اعلام آمادگی کانادا برای بازگشایی سفارت در تهران یا گزارش مربوط به کاهش حضور نظامی آلمان در منطقه، می‌تواند نشانه‌ای از بازنگری برخی دولت‌های غربی در شیوه تعامل با خاورمیانه تلقی شود. اگر چنین روندی استمرار یابد، احتمال دارد که دیپلماسی جایگزین بخشی از سیاست‌های مبتنی بر فشار و تقابل شود. در مجموع، مجموعه این واکنش‌ها نشان می‌دهد که بحران مورد بحث، صرفاً یک رویارویی میان دو کشور نبوده، بلکه به مسئله‌ای با پیامدهای جهانی تبدیل شده است؛
مسئله‌ای که امنیت انرژی، تجارت بین‌المللی، ثبات منطقه‌ای و موازنه قدرت را به طور هم‌زمان تحت تأثیر قرار داده و باعث شده است بسیاری از بازیگران، حتی با وجود اختلاف دیدگاه‌های سیاسی، بر ضرورت جلوگیری از گسترش جنگ و حمایت از راه‌حل‌های دیپلماتیک تأکید کنند. گزارش هایی که تحلیل گذشته برآمد آنهاست، از نظر می گذرد: وزیر خارجه اسپانیا: کشورش در هیچ اقدام نظامی یا تنش زایی مشارکت نخواهد کرد. وزیر خارجه اسپانیا (خوزه مانوئل آلبارس): از اعلام تفاهم میان ایالات متحده و ایران استقبال می‌کنم و تلاش‌های میانجی‌ها را ارزشمند می‌دانم.
آزادی و امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز دو موضوع حیاتی هستند. وزیر خارجه ایتالیا (آنتونیو تایانی): ایتالیا هرگز درهیچ‌گونه اقدام نظامی مشارکت نداشته وبه هیچ عنوان اجازه استفاده از پایگاه‌های خود برای انجام عملیات جنگی علیه ایران را صادر نکرده است. بازگشایی سفارت این کشور در تهران نشانه‌ای روشن از اراده برای گفت‌وگو و تعامل است. نخست وزیر پاکستان (شهباز شریف): خرسندیم اعلام کنیم که توافق صلح میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران حاصل شده است. هر دو طرف پایان فوری و دائمی عملیات نظامی را در تمامی جبهه‌ها، از جمله در لبنان، اعلام کرده‌اند.
وزیر خارجه روسیه (سرگئی لاوروف): اگر کشورهای عربی علیه جمهوری اسلامی ایران با یکدیگر متحد شوند، مرتکب اشتباه خواهند شد. وزیر خارجه روسیه: حملات آمریکا به ایران نقض یادداشت تفاهم میان دو طرف است. این اقدامات در را به روی هرگونه توافق می‌بندد. نخست‌وزیر انگلیس: توافق میان واشنگتن و تهران، گامی بسیار مهم در راستای پایان دادن به جنگ، تضمین ثبات منطقه‌ای و بازگشایی تنگه هرمز است. رئیس‌جمهور فرانسه (مکرون): توافق میان ایران و آمریکا امکان بازگشایی سریع و بدون قید و شرط تنگه هرمز را فراهم می‌کند؛ عملیاتی که هیئت بین‌المللی آمادگی حمایت از آن را دارد.
من از توافق حاصل شده بین ایالات متحده و ایران که نتیجه تلاش‌های دیپلماتیک با مشارکت بسیاری از شرکا است، استقبال می‌کنم. وزیر خارجه ترکیه: توافق ایران و آمریکا یک نقطه عطف مهم در مسیر برقراری صلح و ثبات پایدار در منطقه است. اردوغان (رئیس‌جمهور ترکیه): از همه طرف‌ها می‌خواهم تا از تحریک‌ها، لفاظی‌ها و اقدام‌هایی که می‌تواند روند پیش از امضای رسمی این توافق صلح را مختل کند، خودداری کنند. صدراعظم آلمان (مرتس): من از توافق بین ایالات متحده و ایران که یک دستاورد دیپلماتیک قابل توجه است، استقبال می‌کنم.
نخست وزیر ژاپن: از یادداشت تفاهم ایران و آمریکا برای پایان دادن به خصومت‌ها استقبال می‌کنیم. نخست وزیر و وزیر خارجه استرالیا: ما از توافق بین ایالات متحده و ایران استقبال می‌کنیم. گوترش (دبیرکل سازمان ملل): ما از اعلام دستیابی ایالات متحده و ایران به توافق صلحی که شامل آتش‌بس فوری و دائمی است، استقبال می‌کنیم. نخست وزیر قطر: ما از توافق حاصل‌شده درباره یادداشت تفاهم میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران استقبال می‌کنیم.
دولت نیوزیلند: از توافق میان ایران و آمریکا با هدف پایان دادن به درگیری‌ها در خاورمیانه استقبال کرد و آن را گامی مهم برای کاهش تنش‌ها، تقویت ثبات منطقه‌ای و بازگشایی تنگه هرمز دانست. نخست وزیر دانمارک (مته فردریکسن): از توافق میان ایالات متحده و ایران برای توقف درگیری‌ها و بازگشایی تنگه هرمز استقبال می‌کنم. این توافق برای امنیت و ثبات منطقه و همچنین امنیت و ثبات جهانی اهمیت دارد. سخنگوی وزارت خارجه چین: چین امیدوار است آمریکا و ایران هرچه سریعتر یادداشت تفاهم فاز اول را امضا کنند.
چین در دوره جنگ ۴۰ روزه هم بارها بر پایان یافتن جنگ و برقراری ثبات در منطقه تأکید کرده بود. وزارت خارجه عراق: ضمن استقبال از توافق ایران و امریکا، بر حمایت کامل خود از همه تلاش ها برای تقویت گفت وگو و ترجیح دیپلماسی برای حل بحران ها و درگیری ها تاکید کرد. اکسیوس (به نقل از یک مقام آمریکایی): پیام واحدی از دوحه ابوظبی و ریاض به ترامپ رسیده به این مضمون: به مذاکره فرصت بده،چون اگر به ایران حمله کنی، همه ما بهای آن راخواهیم پرداخت.
الشرق (پادکست با حضور محمد الشنقیطی، استاد دانشگاه قطر): انتظار می رود در سال‌های آینده و پس از پایان این بحران، شاهد یک آشتی تاریخی میان عربستان و ایران و همچنین میان کشورهای خلیج فارس و ایران باشیم. حزب الله لبنان: توافق ایران با امریکا را تبریک گفت حزب الله لبنان در بیانیه ای، توافق ایران با امریکا بر سر یادداشت تفاهمی شامل آتش بس در همه جبهه ها از جمله در لبنان را تبریک گفت. نبیه بری (رئیس پارلمان لبنان): از تلاش‌های پاکستان، قطر، عربستان سعودی و مصر برای دستیابی به تفاهم میان واشنگتن و تهران استقبال کرد.
چین و روسیه در نشست آیمو: با انتقاد از سند پیشنهادی امارات درباره تنگه هرمز، روایت ضدایرانی مطرح‌شده در این سند را یک‌جانبه و سیاسی ارزیابی و تأکید کردند که امنیت این آبراه راهبردی باید از مسیر گفت‌وگو، کاهش تنش و راه‌حل‌های متوازن تأمین شود. نخست‌وزیر کانادا (مارک کارنی): 14سال پس از قطع روابط دیپلماتیک با ایران؛ سفارت ما در تهران باید بازگشایی شود. بایستی دفاتر نمایندگی دیپلماتیک خود را در ایران و ونزوئلا بازگردانیم. نخست‌وزیر بلژیک: ضمن درخواست برای توقف حملات علیه ایران تأکید کرد که انتظار ترامپ برای مشارکت ناتو در این جنگ قابل توجیه نیست.
وزیر خارجه عمان (بدر البوسعیدی): در پاسخ به درخواست فرانسه و انگلستان برای مین‌روبی تنگه هرمز گفت: مسئولیت این موضوع طبق یاداشت تفاهم بر عهده ایران است. وزیر خارجه عمان: خطرناک‌ترین تهدیدات نه از سوی تهران بلکه از سمت تل‌آویو است. دیر اشپیگل: برلین در چارچوب عقب‌نشینی گسترده‌تر غرب از منطقه، تا پایان ماه سپتامبر تمام نیروهای خود را از اربیل خارج کرده و پایگاه نظامی‌اش در شمال عراق را تعطیل می‌کند.
نتیجه‌گیری بررسی این مواضع نشان می‌دهد که واکنش بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی بیش از هر چیز بر مهار بحران و جلوگیری از گسترش جنگ متمرکز بوده است. استقبال گسترده از توافق، تأکید بر میانجیگری، مخالفت با تشدید درگیری و توجه ویژه به امنیت تنگه هرمز، بیانگر آن است که ثبات منطقه برای بسیاری از دولت‌ها به یک منفعت مشترک تبدیل شده است. در این چارچوب، نقش کشورهای میانجی، سازمان ملل و قدرت‌های مؤثر بین‌المللی در پیشبرد گفت‌وگوها برجسته‌تر از گذشته به نظر می‌رسد.
اگر این روند ادامه یابد، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری ترتیبات امنیتی جدید، کاهش تنش‌های منطقه‌ای و تقویت نقش دیپلماسی در مدیریت بحران‌های خاورمیانه باشد؛ هرچند تحقق چنین چشم‌اندازی همچنان به پایبندی همه طرف‌ها به تعهدات و استمرار گفت‌وگوهای سیاسی وابسته خواهد بود.
منبع: جام جم آنلاین
