باشگاه خبرنگاران جوان- بر اساس استناد به آمار‌های رسمی گمرک و اعلام سرپرست ناظر گمرکات استان و مدیرکل گمرک کرمانشاه، ترانزیت بیش از ۸۷۵ هزار تن کالا به ارزش ۵۳۱ میلیون و ۲۲۷ هزار دلار از مبدأ گمرک پرویزخان در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، تصویری روشن از ابعاد فعالیت این مرز ارائه می‌کند. داریوش صادقی، با اعلام این آمار، جایگاه پرویزخان را در شبکه ترانزیتی کشور برجسته دانسته و بر تثبیت جایگاه این گمرک به‌عنوان دومین قطب ترانزیتی راهبردی کشور تأکید دارد.
او عمده کالایی ترانزیتی از مبدأ گمرک پرویزخان را محصولات کلیدی نظیر گازوئیل، نفتا، قیر، بنزین، شکر و ضایعات کارتن عنوان کرد و افزود: میانگین تردد روزانه ۲۵۳ دستگاه کامیون ترانزیتی در این مرز، گواهی بر پویایی و جریان مستمر تجاری در گمرک پرویزخان است. به گفته وی، تثبیت جایگاه پرویزخان به عنوان دومین گمرک ترانزیتی کشور، نشان از توان عملیاتی بالا و نقش کلیدی این گمرک در تسهیل تجارت بین‌الملل و تقویت اقتصاد منطقه‌ای دارد. این ارقام، افزون بر نشان دادن حجم قابل توجه کالا‌های عبوری، ضرورت بازنگری در شیوه بهره‌برداری از ظرفیت‌های مرزی را یادآوری می‌کند.
پرسش اصلی دیگر صرفاً این نیست که چه میزان کالا از پرویزخان عبور می‌کند؛ مساله مهم‌تر آن است که چگونه می‌توان این جریان تجاری را به مزیتی پایدار برای اقتصاد ایران، توسعه مبادلات با عراق و تقویت توان رقابتی مرز‌های غربی کشور تبدیل کرد. پاسخ به این پرسش، در پیوند دادن سه مؤلفه اساسی نهفته است: موقعیت راهبردی مرز، مدیریت کارآمد جریان کالا و توسعه زیرساخت‌هایی که تجارت را سریع‌تر، کم‌هزینه‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر می‌کنند.
در تجارت بین‌المللی، موقعیت جغرافیایی زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل می‌شود که مسیر دسترسی به بازار‌ها با زیرساخت مناسب، خدمات قابل اتکا و فرایند‌های اجرایی کارآمد همراه باشد. مرز پرویزخان از این منظر، یکی از ظرفیت‌های مهم استان کرمانشاه است؛ یک شریان ارتباطی مرزی که ارتباط با اقلیم کردستان عراق، امکان مبادلات مستمر تجاری و جابه‌جایی کالا را فراهم می‌کند. هم‌جواری با بازار‌های آن سوی مرز، فرصتی برای صادرکنندگان ایرانی ایجاد می‌کند تا با استفاده از مسیر‌های زمینی، کالا‌های خود را به بازار هدف برسانند.
در کنار صادرات، فعالیت‌های ترانزیتی نیز به این گذرگاه امکان می‌دهد نقشی فراتر از مبادله مستقیم کالا میان در۲ سوی مرز ایفا کند. اهمیت این موقعیت زمانی بیشتر آشکار می‌شود که مرز نه بعنوان نقطه‌ای مستقل، بلکه به‌عنوان حلقه‌ای از زنجیره تجارت دیده شود؛ زنجیره‌ای که از تولید و تأمین کالا آغاز می‌شود، از مراحل گمرکی و حمل‌ونقل عبور می‌کند و در نهایت به بازار مصرف می‌رسد. هر اندازه این زنجیره در محدوده مرز پرویزخان هماهنگ‌تر عمل کند، امکان کاهش هزینه‌های مبادله و افزایش اطمینان فعالان اقتصادی بیشتر خواهد شد.
در مقابل، ناهماهنگی دستگاه‌ها، کمبود امکانات یا طولانی شدن تشریفات می‌تواند بخشی از مزیت جغرافیایی این مرز را کم‌اثر کند. از این رو، ظرفیت مرز پرویزخان را نباید صرفاً با موقعیت آن روی نقشه سنجید؛ معیار اصلی، میزان توانایی این مرز در تبدیل موقعیت جغرافیایی به خدمات تجاری کارآمد و مزیت رقابتی برای اقتصاد کشور است. آمار اعلام‌شده از سوی سرپرست نظارت بر گمرکات استان کرمانشاه نشان می‌دهد در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، بیش از ۸۷۵ هزار تن کالا به ارزش ۵۳۱ میلیون و ۲۲۷ هزار دلار از مبدأ گمرک پرویزخان ترانزیت شده است.
گازوئیل، نفتا، بیتومین، بنزین، شکر و ضایعات کارتن از جمله کالا‌های عبوری اعلام‌شده از این گذرگاه هستند. چنین حجمی از جابه‌جایی، ضرورت توجه به ظرفیت عملیاتی مرز و نیاز‌های ناوگان حمل‌ونقل را برجسته می‌کند. استمرار جریان کالا به امکانات مناسب، سامان‌دهی تردد کامیون‌ها و هماهنگی میان بخش‌های مختلف فرایند گمرکی و مرزی وابسته است.
با این حال، ارزیابی عملکرد یک مرز تجاری نباید به وزن و ارزش کالا‌های عبوری محدود شود، مدت توقف کامیون‌ها، سرعت انجام تشریفات، هزینه‌های عملیاتی، کیفیت خدمات و قابلیت پیش‌بینی روند مبادله نیز از شاخص‌های مهمی هستند که بر انتخاب مسیر از سوی فعالان اقتصادی اثر می‌گذارند. از این رو، افزایش حجم ترانزیت باید با ارتقای کیفیت خدمات همراه باشد، مرزی که بتواند کالا را با تشریفات روشن، زمان قابل پیش‌بینی و هزینه رقابتی جابه‌جا کند، برای بازرگانان و شرکت‌های حمل‌ونقل جذابیت بیشتری خواهد داشت و امکان بهره‌گیری بهتر از ظرفیت‌های موجود را فراهم می‌کند.
در این چارچوب، آمار ترانزیت پرویزخان می‌تواند مبنایی برای ارزیابی نیاز‌های توسعه‌ای، شناسایی گلوگاه‌های عملیاتی و تعیین اولویت‌های سرمایه‌گذاری باشد؛ به‌ویژه در بخش‌هایی که به‌طور مستقیم بر سرعت عبور کالا و کیفیت خدمات مرزی اثر می‌گذارند. بازار اقلیم کردستان عراق یکی از محور‌های مهم ارتباط تجاری پرویزخان با اقتصاد عراق است، این پیوند جغرافیایی و اقتصادی، فرصتی برای گسترش مبادلات بازرگانی و تقویت ارتباط میان تولیدکنندگان، صادرکنندگان و فعالان حمل‌ونقل ایرانی با طرف‌های تجاری آن سوی مرز فراهم می‌کند.
اما حضور پایدار در بازار‌های هدف، تنها به دسترسی جغرافیایی وابسته نیست. استمرار عرضه کالا، قابلیت اتکای مسیر حمل‌ونقل، سهولت انجام تشریفات و امکان برنامه‌ریزی برای تحویل محموله‌ها، از عوامل تعیین‌کننده در انتخاب مسیر تجاری به شمار می‌روند. در چنین شرایطی، عملکرد مرز پرویزخان می‌تواند بر کیفیت و استمرار مبادلات تجاری اثر بگذارد، تسهیل فرایند‌های گمرکی و کاهش موانع اجرایی، در کنار بهبود امکانات حمل‌ونقل، می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای فعالیت بازرگانان فراهم کند.
توسعه این پیوند اقتصادی همچنین می‌تواند آثار خود را در محدوده مرز متوقف نکند، افزایش فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل، گسترش خدمات بازرگانی و شکل‌گیری تقاضا برای خدمات پشتیبان تجارت، از مسیر‌هایی است که می‌تواند میان مبادلات خارجی و اقتصاد محلی ارتباط برقرار کند. از این منظر، توسعه مرز پرویزخان باید هم‌زمان ۲ هدف را دنبال کند: تسهیل تجارت با بازار عراق و افزایش سهم فعالیت‌های وابسته به تجارت در اقتصاد مناطق مرزی. تحقق این اهداف، مستلزم آن است که برنامه‌ریزی برای مرز با نیاز‌های واقعی فعالان اقتصادی و ظرفیت‌های منطقه هماهنگ باشد. مدیریت واحد؛
حلقه مفقوده بهره‌وری مرز‌ها موقعیت جغرافیایی و زیرساخت مناسب، به‌تنهایی برای تبدیل یک مرز به محور رقابتی تجارت کافی نیست. عملکرد مرز در نهایت به هماهنگی دستگاه‌هایی وابسته است که در پذیرش، کنترل، ترخیص و جابه‌جایی کالا نقش دارند. از نگاه فعالان اقتصادی، مرز مجموعه‌ای از دستگاه‌های جداگانه نیست؛ یک مسیر پیوسته برای انجام تجارت است. هرگونه ناهماهنگی در این مسیر می‌تواند زمان و هزینه مبادله را افزایش دهد و بخشی از مزیت دسترسی به بازار را از بین ببرد. به همین دلیل، مدیریت هماهنگ مرزی باید در کنار توسعه زیرساخت‌ها قرار گیرد.
روشن بودن مسئولیت‌ها، هماهنگی میان دستگاه‌های مستقر، کاهش موازی‌کاری و تسریع مراحل اجرایی می‌تواند به روان‌تر شدن جریان کالا کمک کند. در پرویزخان نیز تقویت هماهنگی عملیاتی، سامان‌دهی تردد کامیون‌ها و متناسب‌سازی امکانات با حجم مبادلات، از موضوعاتی است که باید در برنامه توسعه این مرز مورد توجه قرار گیرد. اولویت‌بندی اقدامات بر اساس میزان تأثیر آنها بر کاهش زمان توقف و هزینه‌های تجاری، می‌تواند منابع محدود را به سمت مؤثرترین طرح‌ها هدایت کند.
در کنار این اقدامات، استفاده از سامانه‌های اطلاعاتی و نظارتی و بهبود تبادل اطلاعات میان دستگاه‌های مسئول نیز می‌تواند به شفافیت بیشتر فرایند‌ها کمک کند. هدف از چنین رویکردی، کاهش کنترل‌های ضروری نیست؛ بلکه انجام هماهنگ‌تر و کارآمدتر آنهاست تا تسهیل تجارت با حفظ الزامات قانونی و نظارتی همراه شود.
گمرک فعال و کانون لجستیکی منطقه ظرفیت‌های پرویزخان این امکان را مطرح می‌کند که توسعه آن در چارچوبی فراتر از امور جاری گمرکی بررسی شود، در این چارچوب، خدمات حمل‌ونقل، پشتیبانی تجارت، سامان‌دهی جریان کالا و بهبود ارتباط میان فعالیت‌های گمرکی و بازرگانی می‌توانند در کنار یکدیگر توسعه یابند. تبدیل شدن به یک کانون لجستیکی، البته صرفاً با نام‌گذاری یا افزایش تردد کامیون‌ها محقق نمی‌شود. این هدف به ارزیابی دقیق ظرفیت موجود، شناسایی نیاز‌های عملیاتی، تأمین زیرساخت‌های ضروری و برنامه‌ریزی مرحله‌ای نیاز دارد.
همچنین باید مشخص شود کدام خدمات، با توجه به حجم و نوع کالا‌های عبوری و نیاز فعالان اقتصادی، بیشترین توجیه و اثرگذاری را دارند. در صورت فراهم شدن این الزامات، می‌توان برای توسعه خدمات پشتیبان تجارت و افزایش ارزش اقتصادی فعالیت‌های مرتبط با مرز برنامه‌ریزی کرد. چنین رویکردی به این معناست که منافع ناشی از موقعیت جغرافیایی پرویزخان، تنها به عبور محموله‌ها محدود نماند و زمینه گسترش فعالیت‌های اقتصادی مرتبط نیز فراهم شود. برای استان کرمانشاه، این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که تجارت مرزی می‌تواند یکی از پیوند‌های میان ظرفیت جغرافیایی و توسعه اقتصادی باشد.
با این حال، میزان اثرگذاری آن به کیفیت برنامه‌ریزی، فراهم بودن زیرساخت‌ها و توانایی ایجاد ارتباط میان فعالیت مرزی و اقتصاد منطقه وابسته است. پرویزخان و ضرورت نگاه راهبردی به اقتصاد مرزی توسعه مناطق مرزی زمانی به نتیجه‌ای پایدار می‌رسد که مزیت‌های جغرافیایی به فعالیت‌های اقتصادی مستمر تبدیل شوند. پرویزخان با ارتباط تجاری با اقلیم کردستان عراق و برخورداری از ظرفیت قابل توجه ترانزیت کالا، یکی از گذرگاه‌هایی است که می‌تواند در این مسیر نقش‌آفرینی کند.
ثبت بیش از ۸۷۵ هزار تن ترانزیت کالا به ارزش بیش از ۵۳۱ میلیون دلار در نیمه نخست سال ۱۴۰۵، اهمیت این مرز را در جابه‌جایی کالا نشان می‌دهد؛ اما مرحله بعدی، استفاده از این عملکرد برای ارتقای کیفیت خدمات، شناسایی موانع و افزایش بهره‌وری است. برای تحقق این هدف، توسعه زیرساخت‌ها باید با مدیریت هماهنگ، تسهیل فرایند‌های تجاری و برنامه‌ریزی برای گسترش خدمات وابسته به تجارت همراه شود.
همچنین ارزیابی مستمر عملکرد مرز بر اساس شاخص‌هایی مانند زمان توقف کامیون‌ها، هزینه‌های عملیاتی و کیفیت خدمات می‌تواند مشخص کند که اقدامات انجام‌شده تا چه اندازه به بهبود شرایط تجارت منجر شده‌اند. پرویزخان ظرفیت آن را دارد که در کنار نقش کنونی خود در مبادلات تجاری و ترانزیتی، جایگاه مؤثرتری در اتصال اقتصاد ایران به بازار عراق و تقویت تجارت منطقه‌ای پیدا کند، دستیابی به این هدف، نه با اتکا به موقعیت جغرافیایی به‌تنهایی، بلکه با تصمیم‌های اجرایی سنجیده، سرمایه‌گذاری هدفمند و هماهنگی مستمر دستگاه‌های مسئول امکان‌پذیر است.
مساله اصلی در توسعه پرویزخان، صرفاً عبور کالا‌های بیشتر از مرز نیست؛ بلکه تبدیل این جریان تجاری به مزیتی پایدار برای اقتصاد ایران است. مزیتی که بتواند هزینه تجارت را کاهش دهد، دسترسی فعالان اقتصادی به بازار‌های هدف را تسهیل کند و ظرفیت‌های مرزی غرب کشور را در خدمت توسعه تجارت خارجی قرار دهد. استان کرمانشاه در مجموع بیش از ۳۷۱ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق دارد و در امتداد این مرز ۲ مرز رسمی و پنج بازارچه مرزی فعال است و سالانه نزدیک به سه میلیارد دلار کالا از این مرز‌ها به خارج از کشور صادر می‌شود.
قصرشیرین با افزون بر ۲۷ هزار نفر جمعیت و بیش از ۱۸۶ کیلومتر مرز با عراق دارای ۲ مرز رسمی خسروی و پرویزخان است. از طریق ۲ مرز رسمی پرویزخان و خسروی که در شهرستان قصرشیرین قرار دارد مبادلات اقتصادی، تجاری و صادرات کالا به اقلیم کردستان و حکومت مرکزی عراق انجام می‌شود؛ مرز رسمی پرویزخان قطب اقتصادی غرب کشور و از مرز‌های فعال است که صادرات کالا‌های غیر نفتی از کشورمان به کشور عراق از طریق این مرز صورت می‌گیرد.
هم اکنون عمده کالا‌های صادراتی از مرز رسمی پرویزخان قصرشیرین با مناطق کُردنشین عراق به ویژه شهر‌های کلار، سلیمانیه، موصل، خانقین و کرکوک در بخش مرکزی این کشور انجام می‌شود؛ مرز خسروی در ۲۰ کیلومتری قصرشیرین دارای بزرگترین پایانه زمینی بین المللی خاورمیانه است. منبع: ایرنا
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
