بررسی آخرین وضعیت فوک‌ها در گفت‌وگو با مدیر مرکز حفاظت از فوک خزری ایران
فوک‌های خزری قربانی آلودگی نفتی و پسروی آب
فرزانه قبادی: نشست فوق‌العاده سران حوزه خزر که روز جمعه با حضور مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور در ترکمنستان برگزار شد، در حالی بر موضوع چالش‌های زیست‌محیطی بزرگ‌ترین دریاچه آب شور جهان تمرکز داشت که بارها کارشناسان و فعالان محیط زیست بر لزوم مشارکت کشورهای حاشیه خزر برای رفع معضلات محیط زیستی این دریاچه تاکید کرده‌اند؛ دریای خزر مدت‌هاست با مشکل کاهش تراز آب روبه‌رو است و این معضل در حال عمیق‌تر شدن است، در عین حال انواع آلاینده‌ها اکوسیستم آن را تحت‌تاثیر قرار داده است.
یکی از مهم‌ترین گونه‌ها که در اکوسیستم خزر در معرض تهدید قرار دارد، فوک کاسپی (فوک خزری) است؛ پستاندار دریایی کمیابی که بسیاری معتقدند در صورت تداوم عواملی که فعالیت اکوسیستم آن را مختل کرده است، خطر انقراض آن بسیار جدی است. در ماه‌های اخیر اخباری مبنی بر افزایش تعداد لاشه‌های این‌گونه، در سواحل جنوبی دریای خزر منتشر شد که بر این نگرانی‌ها دامن زده است. در کنوانسیون‌ها و اجلاسی که با حضور سران کشورهای حاشیه خزر برگزار شده، بارها به خطر انقراض فوک اشاره شده، اما هنوز اقدام اثرگذاری برای مشارکت کشورها در زمینه حفاظت از این‌گونه در معرض خطر صورت نگرفته است.
فوک‌ها شرایط خوبی ندارند
امیرصیاد شیرازی، مدیر مرکز حفاظت از فوک خزری ایران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درخصوص همکاری کشورهای حاشیه خزر در جهت حفاظت از فوک خزری می‌گوید: در یک دهه گذشته، چندین‌بار درباره مشارکت‌های محیط‌زیستی میان پنج کشور حاشیه خزر صحبت شده، اما این همکاری‌ها ضمانت اجرایی نداشته‌اند. شاید به این دلیل که این موضوع آن‌طور که باید جدی گرفته نشده و پیگیری درستی هم برای آن صورت نگرفته است. اگر قرار باشد مشارکتی شکل بگیرد، لازم است قوانینی وضع شده یا قوانین موجود به‌درستی اجرا شوند.
اما مسائل اقتصادی، به‌ویژه در حوزه پالایش نفت و گاز، تحت تاثیر این تصمیمات قرار می‌گیرند؛ چراکه یکی از خطرناک‌ترین فعالیت‌های انسانی که زندگی فوک خزری را تهدید می‌کند، افزایش آلاینده‌های صنعتی و نفتی در دریا است.
شاید یکی از موانعی که اجازه نمی‌دهد مساله زیست فوک‌ها چندان جدی گرفته شود، همین موضوع باشد. او درباره وضعیت موجود فوک‌های خزری می‌گوید: فوک‌ها شرایط خوبی ندارند. انقراض فوک پدیده‌ای چندعاملی است و دلایل مختلفی این‌گونه را به وضعیت فعلی رسانده است. از جمله این عوامل، آلودگی‌هاست. متاسفانه قوانین محیط‌زیستی از سوی پنج کشور حاشیه خزر به‌خوبی رعایت نمی‌شود. برخی فعالیت‌های نفتی در این منطقه انجام می‌شود و بعضی کشورها پساب‌ها و فاضلاب‌های خود را وارد دریا می‌کنند. این وضعیت، شرایط را در این اکوسیستم نامطلوب‌تر کرده است.
صیادشیرازی با اشاره به اینکه دریای خزر یک دریاچه و محیط آبی بسته است و به آب‌های آزاد راه ندارد، می‌گوید: همین ویژگی باعث شده است آلودگی‌ها سال‌های سال در آن باقی می‌مانند. موجوداتی مانند فوک که در رأس هرم غذایی قرار دارند، بیشترین آسیب را در چنین شرایطی می‌بینند؛ زیرا تغذیه آنها کاملا دریایی است و از ماهی‌های آلوده تغذیه می‌کنند. این آلودگی‌ها به‌مرور در بدنشان تجمع پیدا می‌کنند و پیامدهای آلودگی را تشدید می‌کنند؛ از جمله بروز سرطان، ناباروری یا کاهش نرخ باروری و از همه مهم‌تر، تضعیف سیستم ایمنی بدن که زمینه‌ساز مشکلات متعدد است.
این وضعیت باعث می‌شود فوک‌ها در برابر بیماری‌های مختلف حساس شوند؛ بیماری‌هایی که پیش‌تر لزوما موجب تلفات نمی‌شدند، حالا می‌توانند مرگ‌ومیر گسترده‌ای ایجاد کنند.
اوایل مهرماه بود که معاون محیط زیست طبیعی مازندران از ثبت ۳۱مورد تلفات فوک خزری در 6ماه ابتدایی امسال خبر داد؛ درحالی‌که در سال۱۴۰۴ در مجموع ۵۱قلاده فوک خزری تلف شدند. آمار تلفات فوک‌ها در چند سال اخیر به شدت افزایش یافته است؛ اما هنوز دلیل اصلی آن مشخص نیست. صیادشیرازی می‌گوید: در کشورهای دیگر تلفات سنگین‌تری گزارش شده؛ از جمله در قزاقستان سال گذشته بیش از 2هزار مورد تلفات فوک گزارش شد؛ اما هنوز عامل اصلی شناسایی نشده است. به این دلیل که لاشه‌هایی که به ساحل می‌رسند، معمولا یک هفته تا ۱۰روز قبل، در دریا تلف شده‌اند.
برای بررسی‌های آزمایشگاهی و میکروبی، لازم است نمونه‌هایی که از لاشه‌ها می‌گیریم تازه باشند تا بتوانیم میکروب را در آزمایشگاه تشخیص دهیم. او همچنین درخصوص نشانه‌های موجود برای تشخیص علت این افزایش تلفات می‌گوید: این احتمال مطرح است که بیماری آنفلوآنزا عامل اصلی باشد؛ زیرا گونه‌های دیگری از فوک در کشورهای اروپایی، آمریکای جنوبی و حتی آفریقا به بیماری آنفلوآنزای فوق‌حاد پرندگان مبتلا شده‌اند. پرندگان مهاجر هنگام مهاجرت می‌توانند باعث انتشار این بیماری و ویروس در مناطق مختلف شوند؛ اما هنوز نمی‌توان با قطعیت درباره آن اظهار نظر کرد.
«فوک زخمی جویبار» در آستانه رهاسازی
حدود سه هفته پیش بود که ماهی‌گیران جویباری که راهی دریا بودند، با یک فوک نیمه‌جان در ساحل روبه‌رو شدند و وضعیت او را به اداره محیط زیست گزارش دادند. حیوان بسیار ضعیف و لاغر شده بود، یک تور ماهیگیری غیرمجاز تک‌رشته‌ای که برندگی بسیار زیادی دارند هم دور گردنش بود که به‌شدت بریدگی و زخم عمیقی ایجاد کرده بود. صیادشیرازی می‌گوید: فوک حدود یک هفته تا ۱۰روز را با این تور گذرانده بود و به‌دلیل زخم و عفونتی که داشت، نتوانسته بود غذا بخورد. در نتیجه، ضعیف شده و به کنار ساحل آمده بود. همین شرایط باعث کاهش شدید وزن شده بود (حدود 18.5کیلوگرم وزن داشت) در سه هفته تا یک ماهی که تحت مراقبت بود حدود هفت کیلوگرم وزن اضافه کرده و زخمش هم بسیار بهتر شده است.
به گفته او، این فوک به مرکز میانکاله منتقل شده و با رسیدگی‌های صورت گرفته شرایط بهتری دارد و احتمالا هفته آینده رهاسازی شود. اما مساله این است که در فصل صید ممکن است دوباره به تور ماهی‌گیران بیفتد. مدیر مرکز حفاظت از فوک خزری ایران می‌گوید: دریا آن‌قدر ناامن است که این نگرانی را داریم که بعد از این همه زحمتی که برای نجات او کشیده‌ایم، اگر رهایش کنیم، دوباره آسیب ببیند به همین دلیل هماهنگی‌هایی با سازمان بنادر داشتیم تا شناوری در اختیار ما بگذارند که بتوانیم کمی دورتر از ساحل و تورهای صیادی فوک را رها کنیم.
پسروی آب خزر و انقراض فوک‌ها
یکی از مسائلی که در سال‌های اخیر منجر به بروز نگرانی‌هایی در سواحل خزر شده، پسروی آب است که طبق مطالعات انجام‌شده پیش‌بینی می‌شود اگر شرایط به همین شکل ادامه پیدا کند، طی ۵۰ تا ۷۰سال آینده نزدیک به ۳۷درصد از مساحت دریای خزر کاهش پیدا کند. به گفته صیادشیرازی، از آنجا که پسروی آب در مناطق شمالی بیشتر است و فوک‌ها بیشتر در این منطقه زادآوری می‌کنند؛ این موضوع برای زیست فوک‌ها اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. یکی از چالش‌های پیش روی فوک خزری این است که اگر این مناطق را بر اثر پسروی آب از دست بدهد، کجا برای زادآوری مناسب خواهد بود؟
او می‌گوید: در 5 تا 6سال گذشته، فوک‌ها به‌صورت پراکنده مناطق دیگری را برای زادآوری امتحان کرده‌اند؛ اما مناطق جنوبی دریای خزر با ویژگی‌هایی که دارد برای زادآوری مناسب نیست. تعدادی از لاشه‌هایی به سواحل جنوبی آمده از جمله ایران آمده متعلق به توله‌های فوک خزری است. این توله‌ها پوشش سفیدرنگی روی بدنشان دارند که مربوط به ماه اول زندگی فوک‌هاست. آنها که هنوز نمی‌توانند شنا کنند، باید در جایی پنهان شوند. این پوشش سفید به آنها کمک می‌کند در توده‌های برفی و یخی مخفی بمانند و از دید شکارچیان دور باشند؛ اما همین ویژگی باعث می‌شود در سواحل جنوبی به‌راحتی دیده شود و در معرض آسیب توسط پرندگان شکاری و سگ‌سانان قرار بگیرد.
ضرورت ایجاد مناطق حفاظت‌شده امن
یکی از راهکارهایی که برای حفاظت مشارکتی از فوک خزری مطرح است، ایجاد مناطق حفاظت‌شده در سواحل خزر توسط کشورهای منطقه است. به باور صیادشیرازی، هر کشور باید یک برنامه اجرایی برای حفاظت از فوک داشته باشد. او درخصوص تجربه موفقی که این مرکز در همکاری با قزاقستان داشت، می‌گوید: چند سال پس از احداث مرکز تحقیقاتی و درمانی فوک در ایران، در جریان اطلاع‌رسانی در کشورهای حاشیه خزر، به‌صورت پراکنده برنامه‌های آموزشی برگزار می‌کردیم.
چندسال پیش، گروهی در قزاقستان که قصد داشتند برای حفاظت از فوک فعالیت کنند، از ما دعوت کردند تا برای احداث یک مرکز مشابه در شهر آکتائو با آنها همکاری داشته باشیم. به همین ترتیب دومین مرکز تحقیقاتی و درمانی فوک در قزاقستان ایجاد شد. شاید این اقدامات به‌تنهایی نتوانند جمعیت فوک خزری را نجات دهند؛ اما باعث جلب توجه مردم شده و همین توجه باعث شد مرکزی در قزاقستان که نقطه مهمی برای زادآوری فوک‌هاست ایجاد شود.
به گفته او، تجربه قزاقستان بیانگر حقیقت دیگری هم بود: در این تجربه شاهد بودیم که شرکت‌ها و کمپانی‌های فعال در حوزه نفت تمایل چندانی به انجام این کار ندارند. دلیلش این است که در کوچک‌ترین تحقیقاتی که روی فوک‌ها انجام می‌گیرد، نخستین چیزی که در آزمایش‌ها مشخص می‌شود، وجود آلاینده‌ها، به‌ویژه آلاینده‌های نفتی است. این آلاینده‌ها در مناطق شمالی دریای خزر که از مهم‌ترین مناطق زادآوری فوک‌هاست، به وفور وجود دارند.
او تاکید می‌کند: در دریای خزر، مسائل محیط‌زیستی در برابر مسائل اقتصادی قرار می‌گیرند و کفه ترازو بیشتر به سمت مسائل اقتصادی و منابع دریای خزر سنگینی می‌کند. همین مساله باعث شده است تاکنون اقدام جدی برای حفاظت از این گونه ارزشمند -که در شرایط نامناسبی قرار دارد و رو به انقراض است- انجام نشود. در همه مباحث مربوط به حفاظت از اکوسیستم‌ها و طبیعت، مساله این است که اگر بودجه کافی برای حفاظت از یک اکوسیستم در اختیار داشته باشید، می‌توانید سراغ گونه‌هایی بروید که در رأس هرم غذایی قرار دارند.
با حفاظت از این گونه‌ها، گونه‌های زیرمجموعه و پایین‌دستی نیز حفظ می‌شوند و در نتیجه، کل اکوسیستم مورد حفاظت قرار می‌گیرد. فوک خزری هم در رأس هرم غذایی اکوسیستم خزر قرار دارد و با حفاظت آن می‌توان تغییراتی در کل اکوسیستم ایجاد کرد.
عروسک‌هایی که قصه فوک‌ها را می‌گفتند
سمانه فائزی، مسوول روابط عمومی مرکز حفاظت از فوک خزری درباره پروژه کارآفرینی این مرکز که در سال‌های گذشته با هدف فرهنگ‌سازی در زمینه حفاظت از فوک خزری اجرا شده است، به «دنیای‌اقتصاد» می‌گوید: برنامه ما برای حفاظت از فوک خزری این بود که افراد مختلف، به‌ویژه بومیان منطقه و ساحل‌نشینان، در این زمینه مشارکت داشته باشند؛ ضمن اینکه قصد داشتیم برای بومی‌ها از طریق تولید محصولات مرتبط با فوک خزری درآمدزایی داشته باشیم تا از راهی به جز صید و شکار این گونه درآمد داشته باشند. با همین هدف، چند طرح داشتیم که یکی از آنها بافت قالی با طرح فوک خزری توسط زنان ترکمن بود.
در مرحله بعد، زنان سرپرست خانوار را برای دوخت عروسکها وارد پروژه کردیم و تبلیغات را که شروع کردیم، بازتاب بسیار زیادی داشت. تعدادی از مراکز و فروشگاه‌ها، از جمله پت‌شاپ‌ها، کتاب‌فروشی‌ها و کافه‌ها در استان‌های اصفهان، تهران، سه استان شمالی و شیراز داوطلبانه و بدون دریافت سود با ما همکاری داشتند. چند شرکت هواپیمایی، این عروسکها را در راستای مسوولیت اجتماعی تهیه کرده و در مناسبت‌های مختلف هدیه می‌دادند. در مراسم و جشنواره‌های محیط‌زیستی، این عروسکها در کنار جوایز اهدا می‌شدند. همه این موارد باعث شد که عروسک فوک خزری -که توضیح کوتاهی در مورد وضعیت این‌گونه هم به آن الصاق می‌شد- شناخته شود و موضوع انقراض فوک‌ها در سطح جامعه مطرح شود.
به گفته فائزی، هرچند فعالیت مرکز حفاظت از فوک خزری ادامه دارد، اما در حال حاضر، نزدیک به 2سال است به‌دلیل شرایط موجود، تولید عروسکها متوقف شده است. او درخصوص محل هزینه‌کرد درآمد حاصل از فروش عروسکها می‌گوید: درآمدها بیشتر صرف حفاظت از فوک‌ها و تامین هزینه‌های مرکز و دستمزد زنانی که در تولید این عروسکها مشارکت داشتند می‌شد؛ از جمله درمان فوک‌هایی که در تورهای صیادی گرفتار می‌شدند یا آموزش عمومی و پایش وضعیت، تشویق صیادان برای حفاظت و موارد مشابه دیگر.
فائزی می‌گوید با اینکه در سال‌های اخیر شرایط چندان برای فعالیت مناسب نبود؛ سعی کردیم این استمرار را حفظ کنیم. هرچند این استمرار به توجه بیشتر سازمان حفاظت از محیط زیست به موضوع فوک‌ها و ایجاد مرکزی برای مطالعه و درمان فوک در میانکاله منجر شده است؛ اما این فعالیت‌ها به تنهایی کافی نیست. به باور صیادشیرازی، تنها راه نجات این گونه و به‌طور کلی محیط زیست دریای خزر، این است که پنج کشور حاشیه آن در کنار یکدیگر قرار بگیرند. اگر شرایط موجود ادامه پیدا کند، نه‌تنها موجودات داخل دریا، بلکه تمام انسان‌هایی که تا کیلومترها در اطراف این دریاچه زندگی می‌کنند، تحت تاثیر قرار خواهند گرفت.
منبع: دنیای اقتصاد
