محمدجواد ظریف در سخنانی با قدردانی از استادان و برگزارکنندگان نشست، از جمله حسین سلیمی، و محمدکاظم سجادپور، اظهار کرد: از محبت دوستان و مطالب ارزشمندی که مطرح شد، بسیار آموختم. آنچه امروز از سوی استادان بیان شد، به‌مراتب فراتر از آن چیزی بود که خودم می‌توانستم ارائه کنم. وی با اشاره به دشواری‌های سال ۱۴۰۵ گفت: این سال برای همه ما و برای کشور، سالی تلخ بود. در این سال شاهد دو تجاوز، از دست دادن عزیزان و شهادت رهبر شهیدمان بودیم؛ با این حال، مقاومت مردم ایران و ناکامی قدرت‌های هسته‌ای در تحمیل اراده خود، از واقعیت‌های مهم این دوره به شمار می‌رود.
ظریف با اشاره به فرصت بیشتری که در ماه‌های اخیر برای فعالیت‌های پژوهشی و نگارش پیدا کرده است، افزود: در این مدت توانستم بخشی از کارهای علمی و پژوهشی خود را تکمیل کنم و برخی آثار پیشین را با اصلاحات و افزوده‌های قابل توجه به‌روز کنم. استقبال از ترجمه عربی یکی از این آثار نیز برایم دلگرم‌کننده بود؛ ترجمه‌ای که به همت دوستان و با همکاری یکی از دانشجویان دانشکده حقوق دانشگاه تهران انجام شد.
وی همچنین به انتشار آثاری درباره چالش‌های شناختی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران اشاره کرد و گفت: تلاش کردیم پژوهش‌هایی را که پیش‌تر انجام شده بود، با نیازهای امروز جامعه و تحولات محیط بین‌المللی تطبیق دهیم و در قالب کتاب در اختیار علاقه‌مندان قرار دهیم. بخشی از این آثار حاصل همکاری و زحمات همکاران دانشگاهی و پژوهشگران است.
ظریف از آماده‌سازی دو اثر دیگر خبر داد و توضیح داد: یکی از این کتاب‌ها درباره اجرای برجام است که بر پایه مصاحبه‌هایی تهیه شده که در فاصله میان دولت‌های حسن روحانی و مسعود پزشکیان با عباس عراقچی، مجید تخت‌روانچی و خود او انجام شده است. اثر دیگر نیز خلاصه و ترجمه انگلیسی مجموعه شش‌جلدی «راز سر به مهر» درباره مذاکرات و اجرای برجام است که امیدوارم در ماه‌های آینده منتشر شود.
وزیر پیشین امور خارجه ایران در بخش دیگری از سخنان خود به محدودیت‌های انتشار آثارش در خارج از کشور اشاره کرد و گفت: با وجود آنکه آثار پژوهشی و تحلیلی متعددی نوشته‌ام، انتشار برخی از آنها در رسانه‌ها و محافل غربی با موانع و فشارهایی روبه‌رو شده است. حتی انتشار کتابم در یک بستر فروش بین‌المللی نیز با اعتراض و کارزار سیاسی مخالفان مواجه شد. وی با اشاره به انتقادها و فشارهای سیاسی علیه انتشار آثارش افزود: این برخوردها نشان می‌دهد که در برخی محافل، حتی عرضه یک اثر مکتوب نیز به موضوعی سیاسی و امنیتی تبدیل می‌شود؛
در حالی که عرصه اندیشه و پژوهش باید محل مواجهه آزادانه دیدگاه‌ها و استدلال‌ها باشد. ظریف در ادامه، با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوه تحلیل مسائل سیاست خارجی، اظهار کرد: به اعتقاد من، یکی از مشکلات اساسی ما، چه در داخل ایران و چه در خارج از کشور، ناترازی شناختی است. همان‌طور که درباره ناترازی برق، گاز، انرژی، ارز و تجارت صحبت می‌کنیم، باید به ناترازی در شناخت و ادراک نیز توجه داشته باشیم؛ زیرا بسیاری از تنش‌ها و اختلاف‌ها از برداشت‌های نادرست درباره واقعیت‌های یکدیگر ناشی می‌شوند.
وی با اشاره به سیاست فشار و تهدید علیه ایران تصریح کرد: تجربه بیش از چهار دهه فعالیت در عرصه سیاست خارجی به من نشان داده است که مردم ایران در برابر تهدید سر خم نمی‌کنند. این موضوع را نباید صرفاً با محاسبات نظامی یا اقتصادی توضیح داد؛ بلکه باید شناخت دقیق‌تری از جامعه ایران، تاریخ آن و حساسیت مردم نسبت به استقلال و عزت ملی داشت.
ظریف همچنین با اشاره به گزارش‌های مربوط به حملات نظامی و پیامدهای انسانی آن، بر ضرورت توجه به هزینه‌های انسانی جنگ تأکید کرد و گفت: وقتی حملات نظامی به مناطق مسکونی و غیرنظامیان آسیب می‌رساند، نمی‌توان از مسئولیت‌های انسانی و اخلاقی آن چشم‌پوشی کرد. همچنین باید بررسی کرد که چگونه شرکت‌های تسلیحاتی از تداوم درگیری‌ها سود می‌برند و هزینه این منازعات را مردم و خانواده‌های بی‌گناه می‌پردازند.
وی در جمع‌بندی سخنان خود، بر ضرورت شناخت واقع‌بینانه ایران و پرهیز از سیاست مبتنی بر تهدید تأکید کرد و افزود: اگر هدف، دستیابی به ثبات و حل‌وفصل اختلاف‌هاست، باید واقعیت‌های جامعه ایران را همان‌گونه که هستند شناخت. سیاستی که بر برداشت نادرست، فشار و تهدید استوار باشد، نه‌تنها به نتیجه مطلوب نمی‌رسد، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز افزایش بی‌اعتمادی و تشدید تنش‌ها شود. ظریف تأکید کرد که شناخت دقیق متقابل، پرهیز از محاسبات اشتباه و درک اهمیت استقلال و عزت ملی مردم ایران، از پیش‌شرط‌های ضروری برای هرگونه تعامل مؤثر در عرصه سیاست خارجی است.
وی ادامه داد: اگر منافع ملی را مجموعه‌ای از مؤلفه‌های مادی و معنایی بدانیم، روشن می‌شود که بقا، حفظ هویت، انسجام اجتماعی و توسعه، در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. همان‌طور که دکتر سجادپور نیز اشاره کردند، بقا از بنیادی‌ترین منافع ملی هر کشور است. نمی‌توان از توسعه سخن گفت، اما نسبت به اصل موجودیت کشور بی‌تفاوت بود. ظریف با تأکید بر ارتباط میان بقا و توسعه تصریح کرد: من معتقدم امروز توسعه باید یکی از اولویت‌های اصلی کشور باشد؛ اما توسعه نیز لازمه تقویت بقاست.
کشوری که نتواند ظرفیت‌های اقتصادی، اجتماعی و علمی خود را تقویت کند، در بلندمدت با چالش‌های بیشتری برای حفظ موجودیت و استقلال خود مواجه خواهد شد. امنیت ملی؛ ترکیبی از قدرت، دیپلماسی و انسجام اجتماعی وزیر پیشین امور خارجه ایران با اشاره به تجربه تاریخی کشور در مواجهه با تهدیدهای خارجی گفت: در مقاطعی از تاریخ، زمانی که موجودیت کشور در معرض تهدید قرار گرفته، تصمیم‌گیران ناچار به پذیرش توافق‌های دشوار شده‌اند. نمونه‌های تاریخی از جمله عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای را نیز باید با توجه به شرایط و تهدیدهای زمان خود بررسی کرد.
البته حکمرانی مطلوب آن است که کشور با تقویت ظرفیت‌های خود، از قرار گرفتن در موقعیتی که ناچار به انتخاب‌های پرهزینه شود، جلوگیری کند. ظریف در ادامه با اشاره به اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه اصل ۱۷۶ و جایگاه شورای عالی امنیت ملی، بر ضرورت نگاه چندبعدی به امنیت ملی تأکید کرد و افزود: امنیت ملی را نمی‌توان صرفاً با قدرت نظامی تعریف کرد. توان دفاعی، دیپلماسی، توسعه اقتصادی، انسجام اجتماعی و مدیریت مسائل داخلی، همگی در شکل‌گیری امنیت پایدار نقش دارند.
وی با اشاره به ترکیب شورای عالی امنیت ملی و حضور مسئولان حوزه‌های مختلف در آن گفت: در ساختار این شورا، نمایندگان حوزه‌های دفاعی، دیپلماسی، برنامه‌ریزی و توسعه، اطلاعات و امنیت داخلی حضور دارند. این ترکیب نشان می‌دهد که امنیت ملی ماهیتی چندبعدی دارد و برای تأمین آن باید میان مؤلفه‌های مختلف توازن برقرار شود. ظریف تأکید کرد: انسجام داخلی یکی از ارکان مهم امنیت ملی است. همان‌گونه که قدرت نظامی و ظرفیت‌های دفاعی اهمیت دارند، اعتماد اجتماعی و توانایی کشور برای حفظ همبستگی درونی نیز تعیین‌کننده‌اند.
اگر امنیت ملی را فقط با شاخص‌های مادی و سخت‌افزاری بسنجیم، بخش مهمی از واقعیت را نادیده گرفته‌ایم. وی افزود: نباید به دلیل اختلاف‌نظر، یکدیگر را تخطئه کنیم یا تصور کنیم هرکس بر بقا تأکید دارد، با توسعه مخالف است و هرکس از آرمان‌ها سخن می‌گوید، منافع ملی را نادیده می‌گیرد. این مفاهیم باید در چارچوبی جامع و با گفت‌وگویی صریح و کارشناسی بررسی شوند. گفت‌وگو زمانی شکل می‌گیرد که برای شنیدن آماده باشیم ظریف با بازگشت به موضوع گفت‌وگو خاطرنشان کرد: اگر تمام فضای گفت‌وگو را با حرف زدن پر کنیم، دیگر فرصتی برای شنیدن باقی نمی‌ماند.
گفت‌وگو زمانی شکل می‌گیرد که هرکس بتواند از حوزه تخصص و تجربه خود سخن بگوید و در عین حال، برای شنیدن دیدگاه‌های دیگران نیز احترام قائل باشد. وی افزود: لازم است ایران با خودش گفت‌وگو کند؛ گفت‌وگویی صریح، جدی و به دور از پیش‌داوری. اگر قرار است وارد گفت‌وگو با دیگران شویم، ابتدا باید بتوانیم در داخل کشور درباره مسائل اساسی خودمان به تفاهم نزدیک شویم. این به معنای حذف اختلاف‌ها نیست، بلکه به معنای پذیرش اختلاف‌نظر و تلاش برای فهم متقابل است. وزیر پیشین امور خارجه ایران در پایان با تأکید بر ضرورت باور به ظرفیت‌های ملی گفت: ما باید ایران را باور کنیم.
باور به ایران به معنای نادیده گرفتن مشکلات نیست؛ بلکه به معنای شناخت واقع‌بینانه ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و توانایی‌های کشور برای عبور از دشواری‌هاست. ظریف با اشاره به تجربه تاریخی ایران در مواجهه با قدرت‌های خارجی اظهار کرد: در بیش از دو قرن گذشته، دولت‌های مختلف ایران، از دوره قاجار و پهلوی تا جمهوری اسلامی، با مسئله مشترک استقلال و مواجهه با قدرت‌های خارجی روبه‌رو بوده‌اند. یکی از نکات مهم این تجربه تاریخی، تأکید بر این واقعیت است که نمی‌توان با اتکا به حمله و فشار نظامی، اراده سیاسی ایران را به‌سادگی تحمیل کرد.
وی با اشاره به مقاومت ایران در برابر حملات نظامی و هزینه‌های سنگین این رویارویی‌ها افزود: ایران خسارت‌های فراوانی متحمل شده است، اما باید این واقعیت را نیز در نظر گرفت که حمله نظامی لزوماً به تحقق اهداف سیاسی مهاجمان منجر نمی‌شود. تجربه‌های گذشته، از جمله حمله به پایگاه عین‌الاسد، نشان می‌دهد که ارزیابی نتایج چنین اقداماتی نیازمند توجه هم‌زمان به ابعاد نظامی، سیاسی و راهبردی است. ظریف گفت: ایالات متحده من را تحریم کرده است و می‌دانم به چه دلیل؛ به دلیل حمایت از رهبر شهید و نیروی قدس.
اگر یادداشت تحریمی وزارت خزانه‌داری آمریکا را بررسی کنید، می‌بینید که دلیل تحریم من را این‌گونه توضیح داده است که من صدای ایران در خارج از کشور هستم و از این دو نهاد حمایت می‌کنم. تحریم‌ها حتی مانع انتشار آثار من نیز شده‌اند. در غرب، ناشران حاضر نیستند مطالب من را منتشر کنند. دوشنبه گذشته با صحنه‌ای سوررئال مواجه شدم. گروهی از بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها (FDD) و سلطنت‌طلبان، به سرکردگی آقای سعید قاسمی‌نژاد، کارزاری به راه انداختند که چرا آمازون کتاب من را برای فروش عرضه کرده است.
مضمون این کارزار این بود که چرا کتاب یک «مزدور سپاه پاسداران» را منتشر می‌کنید؟ همان روز دوشنبه، در تهران نیز گروهی مقابل دفتر من در ساختمان بلندمرتبه‌ای تجمع کرده بودند و می‌پرسیدند چرا این «مزدور آمریکا» در اینجا کار می‌کند و محاکمه نمی‌شود. ظریف در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: برای ساختن آینده‌ای بهتر، باید شنیدن را تمرین کنیم، از دوگانه‌های نادرست فاصله بگیریم، منافع ملی را جامع و چندبعدی ببینیم و به جای گرفتار شدن در گذشته، از تجربه‌های تاریخی برای شناخت بهتر فرصت‌های پیش رو استفاده کنیم.
منبع: آوش
