قاعدگی بخشی طبیعی از زندگی زنان است؛ بااین‌حال، دسترسی به امکانات اولیه برای مدیریت آن هنوز برای همه به یک اندازه آسان نیست. برای برخی، تهیه نوار بهداشتی بخشی معمول از خریدهای ماهانه است، اما برای گروهی دیگر، تأمین این محصول ضروری به تصمیمی وابسته به توان اقتصادی خانواده تبدیل می‌شود؛ تصمیمی که گاهی به حذف یا محدود کردن سایر نیازهای روزمره گره می‌خورد. در چنین شرایطی، مسئله فقط هزینه خرید یک محصول نیست. کمبود آموزش، دسترسی محدود به امکانات بهداشتی و تابوهای فرهنگی نیز به دشواری‌های پیش روی زنان و دختران اضافه می‌شوند؛
مجموعه عواملی که در کنار هم، پدیده‌ای با عنوان «فقر قاعدگی» را شکل می‌دهند. بحرانی که حی و حاضر است اما به دلیل سکوت عمومی کمتر به چشم بیاید. زنی که توان خرید مستمر محصولات بهداشتی را ندارد، ممکن است ناچار به استفاده از جایگزین‌های نامناسب شود. دختری که اطلاعات کافی درباره قاعدگی در اختیار ندارد، ممکن است تغییرات طبیعی بدن خود را با نگرانی تجربه کند. در محیطی که صحبت درباره پریود همچنان با خجالت همراه است، حتی بیان یک نیاز ساده نیز می‌تواند دشوار باشد.
این تجربه‌ها یکسان نیستند، اما همگی نشان می‌دهند که فقر قاعدگی را نمی‌توان صرفاً با میزان درآمد یا تعداد محصولات موجود در بازار سنجید.
فقر قاعدگی؛ تلاقی اقتصاد، آموزش و فرهنگ
برای شناخت دقیق‌تر این مسئله، باید از نگاه صرفاً اقتصادی فاصله گرفت. توان مالی برای خرید محصولات بهداشتی یکی از عوامل اصلی است، اما به‌تنهایی تمام ابعاد فقر قاعدگی را توضیح نمی‌دهد. دسترسی فیزیکی به محصولات، وجود امکانات مناسب برای رعایت بهداشت، آگاهی درباره سلامت قاعدگی و امکان صحبت کردن درباره نیازهای مرتبط با آن نیز اهمیت دارند. در مناطق کم‌برخوردار، دشواری‌های اقتصادی ممکن است با محدودیت دسترسی به محصولات و خدمات بهداشتی همراه شود. در محیط‌های آموزشی نیز فقدان اطلاعات کافی یا امکانات مناسب می‌تواند تجربه قاعدگی را برای دختران دشوارتر کند.
از سوی دیگر، تابوهای اجتماعی باعث می‌شوند موضوعی طبیعی در حوزه سلامت زنان، در بسیاری از خانواده‌ها و فضاهای عمومی همچنان ناگفته بماند.
پیامدهای این وضعیت به روزهای قاعدگی محدود نمی‌شود. نگرانی درباره تأمین محصولات بهداشتی، ناآگاهی و نبود امکانات مناسب می‌توانند بر احساس امنیت، سلامت و مشارکت اجتماعی افراد تأثیر بگذارند. از همین رو، مواجهه با فقر قاعدگی نیازمند توجه هم‌زمان به دسترسی اقتصادی، آموزش و تغییر نگرش‌های فرهنگی است.
در گفت‌وگوی روزنامه شرق با سرونازهزارخانی، مدیر ارشد مالی و معاون شرکت وطن زرین، با عنوان «قاعدگی؛ از تابو تا مسئولیتی اجتماعی»، بر همین ابعاد چندگانه تأکید شده است. هزارخانی در این گفت‌وگو توضیح می‌دهد که فقر قاعدگی صرفاً به نداشتن محصولات بهداشتی محدود نیست و چالش‌هایی مانند دسترسی، آموزش و آگاهی درباره سلامت قاعدگی را نیز در بر می‌گیرد. به باور او، نخستین قدم برای مواجهه مسئولانه با این مسئله، به رسمیت شناختن آن و فراهم کردن فضایی برای گفت‌وگوست.
شاید یکی از دشواری‌های اصلی در این مسیر، نامرئی ماندن بخشی از نیازهای واقعی باشد. وقتی صحبت درباره قاعدگی با شرم همراه است، نداشتن امکانات مورد نیاز نیز ممکن است پنهان بماند. در نتیجه، مسئله‌ای که به سلامت و کیفیت زندگی افراد مربوط می‌شود، کمتر به موضوع گفت‌وگوی عمومی تبدیل خواهد شد. شکستن این سکوت، به‌اندازه فراهم کردن دسترسی به محصولات بهداشتی اهمیت دارد؛ هرچند به‌تنهایی جایگزین حمایت عملی نخواهد شد.
هزارخانی در گفت‌وگو با شرق نیز بر ضرورت ارتباط واقعی میان فعالیت یک برند و مسئله اجتماعی موردنظر تأکید کرده است. از نگاه او، مسئولیت اجتماعی به معنای ورود به همه موضوعات روز نیست؛ مهم آن است که یک کسب‌وکار مسئله را بشناسد، ارتباط معناداری با آن داشته باشد و در عمل نیز بتواند بخشی از راه‌حل باشد. او همچنین تداوم فعالیت‌ها و میزان اثرگذاری را از معیارهای مهم تمایز میان اقدامات مسئولانه و کمپین‌هایی می‌داند که صرفاً با هدف تقویت تصویر برند شکل می‌گیرند. این نگاه، زمینه بررسی تجربه پنبه‌ریز و کمپین «نور امید» را فراهم می‌کند؛ طرحی که تلاش دارد تأمین محصولات بهداشتی را با مشارکت مردم و افزایش آگاهی عمومی درباره فقر قاعدگی پیوند دهد.
نور امید؛ تجربه یک‌ساله پنبه‌ریز در مواجهه با فقر قاعدگی
پنبه‌ریز، از برندهای فعال در حوزه محصولات بهداشت قاعدگی، با راه‌اندازی کمپین «نور امید» تلاش کرده است موضوع فقر قاعدگی را از محدوده کمک‌رسانی مستقیم فراتر ببرد. این کمپین در پاییز ۱۴۰۴ آغاز شد و در کنار توزیع محصولات بهداشتی در مناطق کم‌برخوردار، بر مشارکت عمومی و عادی‌سازی گفت‌وگو درباره پریود تمرکز کرد.
ایده اصلی طرح، فراهم کردن امکانی برای مشارکت مصرف‌کنندگان در یک اقدام اجتماعی است. در سازوکار معرفی‌شده در وب‌سایت رسمی کمپین، خریداران محصولات واجد شرایط می‌توانند با ثبت کد محصول و نوشتن پیامی همدلانه، در این حرکت همراه شوند. به‌ازای هر بسته محصول ثبت‌شده در چارچوب طرح، پنبه‌ریز یک پد بهداشتی برای مناطق کم‌برخوردار اختصاص می‌دهد. محصولات اهدایی نیز با همکاری خیریه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد به دست دریافت‌کنندگان می‌رسند و پیام‌های مشارکت‌کنندگان همراه آن‌ها ارسال می‌شود.
در این مدل، خرید محصول به نقطه آغاز مشارکت تبدیل می‌شود؛ اما آنچه کمپین بر آن تأکید دارد، محدود نماندن این مشارکت به جنبه مادی کمک است. فردی که در طرح شرکت می‌کند، می‌تواند پیامی برای زنی بنویسد که احتمالاً او را نمی‌شناسد و شاید هرگز با او روبه‌رو نشود. پیام بهداشتی که در حالت معمول کالایی مصرفی است، در اینجا با نشانه‌ای از توجه و همدلی همراه می‌شود. ارسال پیام محبت‌آمیز جایگزین دسترسی پایدار به محصولات بهداشتی، آموزش یا حمایت‌های ساختاری نیست. اهمیت این بخش از طرح را باید در کنار اقدام عملی آن دید: کمک به تأمین یک نیاز مشخص و ایجاد فرصتی برای توجه به زنانی که ممکن است دشواری‌هایشان در زندگی روزمره از دید بخش بزرگی از جامعه پنهان بماند.
وب‌سایت رسمی «نور امید» همچنین امکان معرفی خیریه‌ها، افراد معتمد و مناطق کم‌برخوردار نیازمند حمایت را فراهم کرده است. بر اساس توضیحات منتشرشده در این صفحه، مقصد بسته‌ها با کمک مجموعه‌های همکار و از مسیرهای مختلف شناسایی می‌شود. چنین سازوکاری می‌تواند در شناسایی نیازها نقش داشته باشد، هرچند ارزیابی دقیق میزان اثربخشی آن به اطلاعاتی درباره نحوه توزیع، استمرار دسترسی و بازخورد دریافت‌کنندگان نیز نیاز دارد.
گزارش فعلی وب‌سایت کمپین از بیش از ۸۹۰۰ ثبت‌نام‌کننده و ارسال بیش از ۶۰۰ هزار نوار بهداشتی به مناطق محروم خبر می‌دهد. این ارقام، مطابق آمار منتشرشده از سوی خود پنبه‌ریز، ابعاد اجرایی طرح را نشان می‌دهند؛ در عین حال، تعداد محصولات توزیع‌شده تنها یکی از شاخص‌های ارزیابی چنین برنامه‌ای است. میزان دسترسی مستمر دریافت‌کنندگان، کیفیت آموزش‌های ارائه‌شده و سهم کمپین در افزایش آگاهی عمومی نیز برای سنجش دستاوردهای آن اهمیت دارند. خبر مسرت‌بخش اما این است؛ راهی که پنبه‌ریز آن را از سال گذشته آغاز کرده بود حالا به برندهای سلولزی دیگر هم رسیده است.
وقتی قاعدگی از فضای خصوصی به گفت‌وگوی عمومی می‌آید
یکی دیگر از محورهای «نور امید»، تلاش برای عادی‌سازی صحبت درباره قاعدگی است. در جامعه‌ای که این موضوع گاه با پنهان‌کاری همراه می‌شود، حتی حضور آشکار محصولات بهداشتی در فضاهای عمومی می‌تواند زمینه‌ای برای طرح پرسش و تغییر نگاه ایجاد کند. هزارخانی پیش‌تر به تجربه قرار گرفتن نوارهای بهداشتی در معرض دید در فضاهای عمومی اشاره کرده بود؛ اقدامی که هدف آن، فاصله گرفتن از این تصور است که محصولات مرتبط با قاعدگی باید پنهان بمانند یا صحبت درباره آن‌ها نامتعارف است. او همچنین از بازخوردهای مثبت و مشارکت افرادی سخن می‌گوید که این مواجهه، آن‌ها را به فکر کردن درباره فقر قاعدگی واداشته است.
این رویکرد، مسئله را از تجربه فردی زنان فراتر می‌برد. آگاهی درباره قاعدگی فقط به کسانی که آن را تجربه می‌کنند محدود نیست؛ خانواده‌ها، مردان، مربیان، معلمان و دیگر اعضای جامعه نیز در شکل‌گیری نگرش‌های فرهنگی نسبت به آن نقش دارند. هرچه گفت‌وگو درباره این موضوع طبیعی‌تر شود، امکان طرح نیازها و شناسایی مشکلات نیز بیشتر خواهد شد. در همین نقطه، تفاوت میان اطلاع‌رسانی صرف و ایجاد گفت‌وگو اهمیت پیدا می‌کند.
اطلاع‌رسانی می‌تواند اطلاعاتی درباره سلامت قاعدگی در اختیار مخاطب قرار دهد، اما گفت‌وگو فرصتی فراهم می‌کند تا تجربه‌ها شنیده شوند، برداشت‌های نادرست به چالش کشیده شوند و مسئله از محدوده یک گروه خاص بیرون بیاید. «نور امید» می‌کوشد با ترکیب حمایت عملی، پیام‌های مردمی و آگاهی‌رسانی، چنین فضایی را ایجاد کند.
از نور امید تا مفهوم قدرت نرم
در ۲۶ شهریور، سروناز هزارخانی در رویداد TEDx Alef با موضوع «قدرت نرم» درباره تجربه این کمپین سخن گفت. محور اصلی روایت او، نقش همدلی و مشارکت در ایجاد تغییر اجتماعی بود؛ این ایده که تغییر پایدار را نمی‌توان صرفاً با دستور، اجبار یا تکرار پیام‌ها ایجاد کرد. فراهم کردن امکان همراهی، شنیده شدن و مشارکت می‌تواند افراد را از مخاطبان یک پیام به بخشی از فرایند تغییر تبدیل کند. ارتباط این دیدگاه با فقر قاعدگی روشن است. سال‌ها سکوت درباره یک مسئله، صرفاً با معرفی یا اصطلاح از بین نمی‌رود. تغییر نگرش به فرصت‌هایی نیاز دارد که افراد درباره موضوع اطلاعات به دست آورند، تجربه‌های متفاوت را بشناسند و امکان مشارکت در یک اقدام واقعی را پیدا کنند.
در این چارچوب، قدرت نرم به ظرفیت اثرگذاری از مسیر آگاهی، ارتباط و همراهی اشاره دارد. یک کمپین اجتماعی می‌تواند موضوعی کمتر دیده‌شده را وارد گفت‌وگوی عمومی کند، اما ماندگاری این اثر به کیفیت فعالیت‌ها، صداقت در روایت و استمرار آن‌ها وابسته است. برای «نور امید» نیز اهمیت مشارکت مردم فقط در افزایش تعداد بسته‌های اهدایی خلاصه نمی‌شود؛ این مشارکت می‌تواند راهی برای پیوند دادن تجربه‌های جدا از هم و تبدیل یک نیاز فردی به دغدغه‌ای مشترک باشد.
ایجاد گفت‌وگو به‌تنهایی برای رفع فقر قاعدگی کافی نیست. آگاهی‌رسانی باید در کنار دسترسی اقتصادی، آموزش مستمر و برنامه‌هایی قرار بگیرد که نیازهای واقعی زنان و دختران را در نظر می‌گیرند. قدرت یک حرکت اجتماعی زمانی آشکار می‌شود که توجه عمومی به اقدام عملی منتهی شود و نتایج آن نیز قابل بررسی باشد.
مسئولیت اجتماعی؛ از نیت خیر تا اثر قابل سنجش
تجربه «نور امید» فرصتی برای بازاندیشی درباره نقش کسب‌وکارها در مسائل اجتماعی نیز فراهم می‌کند. برندها می‌توانند به واسطه منابع، شبکه ارتباطی و شناختی که از حوزه فعالیت خود دارند، در مسیر کاهش برخی مشکلات سهم داشته باشند؛ اما این سهم زمانی معنا پیدا می‌کند که با شناخت مسئله، پاسخ‌گویی و تداوم همراه شود. در موضوع فقر قاعدگی، چنین مسئولیتی دست‌کم سه وجه دارد: کمک به دسترسی به محصولات ضروری، حمایت از آموزش و آگاهی‌رسانی و مشارکت در شکستن تابوهایی که بیان نیازهای مرتبط با سلامت زنان را دشوار می‌کنند. هیچ‌یک از این وجوه به‌تنهایی کافی نیست.
توزیع محصول بدون توجه به آموزش، بخشی از مسئله را نادیده می‌گیرد؛ همان‌طور که افزایش آگاهی بدون فراهم کردن امکانات مورد نیاز، پاسخ کاملی به دشواری‌های اقتصادی نخواهد بود.
از سوی دیگر، ارزیابی مسئولیت اجتماعی نباید صرفاً به تعداد پیام‌ها، میزان دیده شدن یک کمپین یا حجم محصولات اهدایی محدود بماند. بررسی اینکه محصولات به چه گروه‌هایی رسیده‌اند، برنامه‌های آموزشی چه دامنه‌ای داشته‌اند، آیا دسترسی دریافت‌کنندگان ادامه پیدا کرده است و چه شواهدی از تغییر آگاهی عمومی وجود دارد، تصویر دقیق‌تری از نتایج به دست می‌دهد.
برای پنبه‌ریز نیز تداوم «نور امید» فرصتی فراهم می‌کند تا تجربه یک‌ساله طرح در مسیرهای روشن‌تری دنبال شود: انتشار منظم گزارش عملکرد، توضیح درباره گروه‌های بهره‌مند، تشریح فعالیت‌های آموزشی و ارائه اطلاعات قابل ارزیابی درباره نتایج کمپین. چنین رویکردی علاوه بر افزایش شفافیت، امکان گفت‌وگوی جدی‌تر درباره مسئولیت اجتماعی کسب‌وکارها را فراهم می‌کند. در نهایت اما، فقر قاعدگی مسئله‌ای نیست که با یک کمپین یا فعالیت یک برند به پایان برسد. ریشه‌های اقتصادی، آموزشی و فرهنگی آن به همکاری بازیگران مختلف نیاز دارد.
بااین‌حال، اقدامات مستمر می‌توانند بخشی از نیازهای فوری را پاسخ دهند و هم‌زمان به دیده شدن مسئله کمک کنند.
کمپین «نور امید» در تجربه یک‌ساله خود کوشیده است این دو مسیر را کنار هم قرار دهد: رساندن محصولات بهداشتی به زنان و دختران کم‌برخوردار و فراهم کردن فرصتی برای مشارکت مردم در موضوعی که هنوز به گفت‌وگوی عمومی بیشتری نیاز دارد. ارزش چنین تجربه‌ای را باید هم در حمایت عملی و هم در ظرفیت آن برای گشودن مسیر گفت‌وگو سنجید؛ مسیری که ادامه آن به همکاری، آموزش و ارزیابی مستمر وابسته است. شاید مهم‌ترین پرسش در مواجهه با فقر قاعدگی این نباشد که چگونه می‌توان یک بار به این مسئله توجه کرد، بلکه این باشد که چگونه می‌توان آن را در دستور کار جامعه نگه داشت.
دسترسی به محصولات بهداشتی باید نیازی عادی و قابل تأمین باشد، نه امتیازی وابسته به شرایط اقتصادی؛ و قاعدگی نیز باید به‌عنوان بخشی طبیعی از سلامت زنان، بدون شرم و پنهان‌کاری درباره آن مطرح شود. رسیدن به چنین وضعیتی به زمان و همکاری نیاز دارد. هر اقدامی که هم به نیاز واقعی پاسخ دهد و هم امکان گفت‌وگو را گسترش دهد، می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.
منبع: شبکه شرق
