رویداد۲۴| ایران در آستانه زمستانی قرار گرفته که ناترازی قدیمی گاز با آسیب به بخشی از زیرساخت‌های تولید و پالایش، پیچیده‌تر شده است. تازه‌ترین اظهارات مسئولان نشان می‌دهد مسئله دیگر فقط یک هشدار درباره احتمال کمبود گاز نیست؛ بلکه از هم‌اکنون برای مدیریت مصرف و محدودیت احتمالی در بخش‌های مختلف سناریو تدوین می‌شود. رضا سپهوند، خنگوی کمیسیون انرژی مجلس، گفته ناترازی گاز نسبت به سال گذشته حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب در روز افزایش یافته و به دلیل تشدید کسری، احتمال قطع گاز برخی صنایع در فصل سرما وجود دارد.
او همچنین گفته محدودیت گاز و برق صنایع تا پایان سال ادامه خواهد داشت. این اظهارات در شرایطی مطرح شده که طبق اعلام مسئولان شرکت ملی گاز، در جریان حملات اخیر حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز کشور از دست رفت. بخشی از این ظرفیت با اقدامات انجام‌شده به مدار برگشته، اما همچنان حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت از دست‌رفته باقی مانده است. یک زمستان، چند بحران همزمان محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، نیز پیش از این گفته بود حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب گاز از شبکه خارج شده و دولت امیدوار است تا آغاز فصل سرما ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت را بازگرداند.
عارف همزمان درباره احتمال قطع گاز در برخی مناطق ابراز نگرانی کرده و از مردم خواسته مصرف انرژی را کاهش دهند. این ارقام زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که بدانیم مشکل گاز ایران فقط به آسیب‌های اخیر محدود نیست. ناترازی در سال‌های گذشته نیز در روز‌های اوج مصرف به حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسید؛ بنابراین ظرفیت ازدست‌رفته جدید به مشکلی اضافه شده که پیش از این هم وجود داشته است. مدیرعامل شرکت ملی گاز نیز اعلام کرده برای زمستان امسال، علاوه بر ناترازی معمول، حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب کسری ناشی از آسیب به تأسیسات وجود دارد.
به بیان ساده‌تر، کشور قرار نیست فقط با یک کمبود موقت روبه‌رو باشد؛ بخشی از ظرفیت تولید کاهش یافته، در حالی که مصرف زمستانی هم به طور طبیعی افزایش پیدا می‌کند. شمال ایران زودتر از بقیه زنگ خطر را شنیده است یکی از روشن‌ترین نشانه‌های این وضعیت در استان‌های شمالی دیده می‌شود. مدیرعامل شرکت گاز مازندران اعلام کرده از اول آبان پایش و قطع گاز ویلا‌های خالی از سکنه آغاز می‌شود. این تصمیم با هدف مدیریت مصرف و حفظ پایداری شبکه در روز‌های سرد سال گرفته شده و مسئولان استان صراحتاً از «محدودیت‌های تولید و ناترازی‌های انباشته‌شده» سخن گفته‌اند.
در گلستان نیز هشدار جدی‌تری مطرح شده است. مدیرعامل شرکت گاز استان گفته برای شرایطی که تأمین گاز ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش پیدا کند سناریو‌های مدیریت بحران تدوین شده است. به گفته او، ۱۱ استان ممکن است در زمستان با افت فشار روبه‌رو شوند و سه استان شرایط دشوارتری داشته باشند. این اتفاقات نشان می‌دهد سیاست مدیریت مصرف از همین حالا آغاز شده است؛ ابتدا مصرف‌های غیرضروری و پرمصرف هدف قرار می‌گیرند و در مرحله بعد، صنایع باید هزینه کمبود را بپردازند. گاز خانه‌ها حفظ می‌شود؛ اما با چه هزینه‌ای؟ اولویت دادن به مصرف خانگی در زمان بحران انرژی قابل انتظار است.
مسئله، اما هزینه‌ای است که این تصمیم برای بخش تولید ایجاد می‌کند. سپهوند صراحتاً گفته قطعی گاز صنایع امسال بیشتر از سال گذشته خواهد بود. از سوی دیگر، عارف نیز گفته رئیس‌جمهور بر این موضوع تأکید دارد که برق و گاز صنایع قطع نشود، چرا که توقف انرژی صنایع به توقف تولید، بیکاری و کاهش درآمد‌های صادراتی منجر می‌شود. این دو گزاره در کنار هم نشان می‌دهند دولت با یک دوگانه جدی مواجه است: حفظ گاز خانوار‌ها از یک سو و جلوگیری از آسیب به تولید از سوی دیگر. صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و بسیاری از واحد‌های تولیدی برای فعالیت مستمر به انرژی پایدار نیاز دارند.
کاهش گاز تحویلی به آنها می‌تواند به کاهش ظرفیت تولید یا استفاده از سوخت جایگزین منجر شود؛ بنابراین ممکن است خانوار‌ها گاز خود را دریافت کنند، اما بخشی از هزینه این تصمیم در کارخانه، زنجیره تأمین و در نهایت قیمت کالا‌ها ظاهر شود. سوخت مایع؛ راه نجات نیروگاه‌ها با هزینه آلودگی؟ راهکار دیگر، جایگزین کردن بخشی از گاز نیروگاه‌ها با گازوئیل و نفت‌کوره است. برای زمستان امسال نیز برنامه‌ای برای تأمین سوخت نیروگاه‌ها تدوین شده است. طبق اعلام رمضانعلی سنگدوینی، حدود ۳.۲ میلیارد لیتر نفت‌گاز ذخیره شده و قرار است این ذخیره تا حدود ۳.۵ تا ۴ میلیارد لیتر افزایش یابد.
برای ماه‌های آبان تا اسفند نیز جدول تحویل گاز، نفت‌گاز و نفت‌کوره به نیروگاه‌ها تنظیم شده است. این اقدام می‌تواند بخشی از فشار کمبود گاز را از نیروگاه‌ها بردارد، اما مشکل را به طور کامل حل نمی‌کند. مصرف بیشتر سوخت مایع، به‌خصوص نفت‌کوره، می‌تواند هزینه‌های زیست‌محیطی و آلودگی هوا را افزایش دهد. به این ترتیب، ناترازی گاز ممکن است از شبکه گاز به شبکه برق و سپس به مسئله آلودگی منتقل شود. پارس جنوبی؛ مشکل اصلی هنوز سر جای خود است در بلندمدت، مسئله مهم‌تر از مدیریت چند ماه زمستان، وضعیت تولید گاز کشور است.
پارس جنوبی ستون اصلی تأمین گاز ایران است و افت فشار طبیعی میدان، نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین برای حفظ تولید را افزایش داده است. طرح فشارافزایی پارس جنوبی با سرمایه‌گذاری حدود ۱۷ میلیارد دلار طراحی شده و در تابستان امسال عملیات مطالعات مهندسی هاب نخست آن آغاز شده است. هدف این طرح جلوگیری از افت فشار و حفظ تولید میدان است، اما چنین پروژه‌ای راه‌حل فوری برای زمستان پیش‌رو محسوب نمی‌شود؛ بنابراین مسئله اصلی همچنان پابرجاست: ایران در حالی به فصل سرد نزدیک می‌شود که مصرف گاز بالا می‌رود، بخشی از ظرفیت تولید آسیب دیده و راه‌حل‌های بلندمدت هنوز زمان می‌برند.
بحران گاز اگر جدی‌تر شود، فقط بحران گاز نیست آنچه اکنون در مازندران، گلستان و دیگر مناطق دیده می‌شود، می‌تواند تصویری کوچک از مسئله بزرگ‌تر انرژی در ایران باشد. قطع گاز ویلا‌های خالی شاید در نگاه اول تصمیمی محدود به نظر برسد، اما وقتی در کنار هشدار درباره افت فشار، احتمال محدودیت صنایع و افزایش استفاده از سوخت مایع قرار می‌گیرد، معنای دیگری پیدا می‌کند. اگر ظرفیت ازدست‌رفته به طور کامل به شبکه برنگردد و زمستان با موج مصرف بالا همراه شود، دولت ناچار خواهد بود کمبود را میان بخش‌های مختلف توزیع کند؛ از خانوار‌های پرمصرف و ادارات گرفته تا نیروگاه‌ها و صنایع.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر این نیست که «آیا گاز خانه‌ها قطع می‌شود یا نه». پرسش مهم‌تر این است که هزینه حفظ گاز خانگی را چه کسی خواهد پرداخت؟ ممکن است بخشی از این هزینه با افت تولید کارخانه‌ها، مصرف بیشتر گازوئیل و نفت‌کوره، افزایش آلودگی، کاهش صادرات و در نهایت رشد هزینه تولید به اقتصاد منتقل شود.
منبع: رویداد 24
