به گزارش جام جم آنلاین؛ افشاگری ادوارد اسنودن در سال ۲۰۱۳، نظارت گسترده نهادهای اطلاعاتی بر ارتباطات شهروندان را به موضوعی عمومی تبدیل کرد. مستند «سیتیزنفور» ساخته لورا پویتراس، بخشی از این ماجرا را در همان روزهای وقوع ثبت کرده بود؛ الیور استون در فیلم داستانی «اسنودن» سراغ سالهای پیش از آن رفت تا مسیر رسیدن یک کارمند اطلاعاتی به تصمیم افشای برنامههای نظارتی را بازسازی کند. فیلم دوشنبه ۲ آذر ساعت ۲۴ از شبکه افق پخش میشود. تماشای دوباره آن فرصتی است برای بررسی انتخابهای کارگردانی استون؛
بهویژه شیوهای که با آن، دوربین و نمایشگرهای رایانه را به اجزای روایت تبدیل میکند و مسئله نظارت را از سطح اطلاعات و گفتوگوهای سیاسی به تصویر میکشاند.
مسیری که از درون یک ساختار امنیتی آغاز میشود اسنودن در ابتدای فیلم جوانی است که با انگیزه خدمت به کشور وارد ساختارهای نظامی و اطلاعاتی میشود. پیشرفت شغلی او، امکان آشنایی نزدیکتر با ابزارهای جمعآوری اطلاعات را فراهم میکند؛ ابزارهایی که در ابتدا بخشی از سازوکار دفاعی و امنیتی به نظر میرسند. مواجهه با دامنه استفاده از این فناوریها، بهتدریج نگاه او را تغییر میدهد. استون برای روایت این مسیر، داستان را در دو زمان پیش میبرد. یک سوی روایت، سالهای فعالیت اسنودن در نهادهای اطلاعاتی است و سوی دیگر، جلسات او با روزنامهنگاران در هنگکنگ؛
جایی که قرار است اطلاعاتش را در اختیار لورا پویتراس، گلن گرینوالد و اوین مکاسکیل قرار دهد. رفتوبرگشت میان این دو مقطع، تعلیق افشاگری را حفظ میکند و همزمان به تماشاگر اجازه میدهد تصمیم اسنودن را در پیوند با تجربههای پیشین او دنبال کند. این ساختار در بخشهایی به نفع فیلم عمل میکند، اما روایت گاهی زیر بار اطلاعات فنی و توضیح رویدادها کند میشود. تماشاگر از جزئیات فعالیتهای اطلاعاتی و ابزارهای نظارتی آگاه میشود، ولی همیشه به همان اندازه به تردیدها و کشمکشهای درونی شخصیت نزدیک نمیشود. تحول اسنودن از نظر اتفاقات بیرونی قابل پیگیری است؛
آنچه کمتر مجال بروز پیدا میکند، پیچیدگی روانی این تغییر است.
وقتی دوربین جای ناظر پنهان را میگیرد در فیلمی که موضوعش نظارت پنهانی است، جای دوربین و زاویه نگاه آن معنایی فراتر از انتخابی فنی پیدا میکند. آنتونی داد منتل، مدیر فیلمبرداری «اسنودن»، در توضیح طراحی بصری فیلم از حضور یک ناظر سوم در صحنههای دونفره صحبت کرده است؛ گویی دوربین در موقعیت گفتوگوی دو شخصیت، شاهدی اضافه است که حضورش را نمیتوان نادیده گرفت. این ایده در قاببندی و حرکت دوربین دیده میشود. گاهی تصویر چنان تنظیم شده که تماشاگر احساس میکند از جایی پنهان به شخصیتها نگاه میکند.
تفاوت میان تصاویر شفاف و دقیق سینمایی با نماهای کمکیفیت دوربینهای نظارتی نیز به همین فضا کمک میکند؛ تصاویر نظارتی حالوهوایی از پنهانکاری و دسترسی بدون اجازه دارند.
داد منتل در گفتوگو با وبسایت شرکت آری، از استفاده دوربینهای الکسا ۶۵ برای حرکت به سمت صفحه رایانه و حتی چشم شخصیتها گفته است؛ انتخابی که قرار بود حس ورود به حریم خصوصی را به تصویر منتقل کند. او برای یکی از لحظههای کشف و آگاهی شخصیت نیز سه دوربین را در آرایشی نزدیک به ۲۷۰ درجه قرار داد تا حرکت غیرمتعارفی پیرامون چهره شکل بگیرد. در صحنهای دیگر، تصویر زنده بازیگر از دوربینی شبیه وبکم به نمایشگری بزرگ منتقل میشد و بازیگر مقابل در همان لحظه به تصویر واکنش نشان میداد. این جزئیات به مضمون فیلم شکل دیداری میدهند.
دوربین، نمایشگر و تصویر ضبطشده صرفاً وسایل مورد استفاده شخصیتها نیستند؛ بخشی از فضای داستاناند و مدام این احتمال را پیش میکشند که شاید کسی در حال تماشای آن چیزی باشد که شخصیتها خصوصی تصور میکنند. فیلمبرداری در این بخشها به جای آنکه فقط روایت را همراهی کند، در انتقال معنای آن سهم دارد.
اختلاف بر سر معنای یک واژه در یکی از گفتوگوهای اسنودن با مافوقش، کوربین اوبرایان، جملهای کوتاه به محور اختلاف نگاه این دو تبدیل میشود: «محرمانگی، امنیت است و امنیت، پیروزی!» این عبارت، منطق حاکم بر ساختار اطلاعاتی را خلاصه میکند؛ ساختاری که حفاظت از اطلاعات را بخشی از تأمین امنیت میداند. واکنش ذهنی اسنودن به این جمله، مسیر دیگری را پیش روی تماشاگر میگذارد. او مفهوم «محرمانگی» را با «حریم خصوصی» جایگزین میکند.
تفاوت این دو واژه در ظاهر کوچک است، اما در منطق فیلم معنای مهمی دارد: آنچه برای یک نهاد امنیتی حفاظت از اطلاعات و قدرت عمل است، از نگاه شهروند میتواند به حق برخورداری از زندگی خصوصی مربوط شود. استون این تقابل را به یک بحث طولانی و نظری تبدیل نمیکند. همان جابهجایی واژگانی، شکاف میان دو نگاه را نشان میدهد و به تماشاگر میفهماند که مسئله اسنودن فقط آگاهی از وجود ابزارهای نظارتی نیست؛ او بهتدریج درباره توجیه استفاده از آنها هم دچار تردید میشود.
لیندزی؛ بخشی از زندگی که از نظارت در امان نمیماند در بخشی از فیلم که اسنودن و لیندزی میلز، نامزدش با بازی شیلین وودلی، در توکیو با یکدیگر مشاجره میکنند، بحث از محیط کار و مأموریتهای اطلاعاتی فاصله میگیرد و به زندگی خصوصی آنها میرسد. اسنودن از لیندزی میخواهد تصاویر خصوصیاش را از رایانه پاک کند؛ نگرانی او این است که دیگران بتوانند به این اطلاعات دسترسی پیدا کنند و از آنها سوءاستفاده کنند. لیندزی هم از غیبتهای طولانی و فاصلهای که شغل اسنودن میان آنها ایجاد کرده، گلایه دارد. این صحنه، مسئله نظارت را از سطح یک مناقشه سیاسی به رابطهای شخصی میآورد.
نگرانی درباره دسترسی دیگران به اطلاعات خصوصی، دیگر موضوعی انتزاعی نیست؛ به زندگی دو نفری مربوط میشود که یکی از آنها هر روز با سازوکارهای جمعآوری اطلاعات سروکار دارد و حالا همان سازوکارها را تهدیدی برای زندگی نزدیکانش میبیند. ریچارد برودی، منتقد نیویورکر، این مشاجره را از معدود لحظات فیلم میداند که شخصیتها از جایگاه عناصر پیشبرنده داستان بیرون میآیند و به آدمهایی با خواستهها و تعارضهای شخصی تبدیل میشوند.
اشاره او به یکی از محدودیتهای فیلم هم مربوط است: رابطه اسنودن و لیندزی ظرفیت زیادی برای نمایش هزینههای انسانی این تصمیم دارد، ولی فیلمنامه در همه بخشها به یک اندازه از آن استفاده نمیکند. وودلی در نقش لیندزی، گرما و صمیمیتی به رابطه میدهد که با فضای سرد و کنترلشده محیطهای اطلاعاتی تفاوت دارد. واشنگتنپست نیز از ظرافت و گرمای طبیعی بازی او یاد کرده است. در سوی مقابل، جوزف گوردون لویت برای بازآفرینی اسنودن به سراغ جزئیات رفتاری و گفتاری او رفته است؛ تلاشی که بخشی از آن در نحوه ادای کلمات و واکنشهای کمتحرک شخصیت دیده میشود.
گوردون لویت؛ تمرین برای بازسازی یک صدا وقتی شخصیت اصلی فیلم چهرهای شناختهشده دارد و تصاویر و صدای واقعیاش در دسترس است، شباهت ظاهری برای باورپذیر شدن نقش کافی نیست. گوردون لویت در گفتوگو با ونیتیفر توضیح داده که بارها به فایلهای صوتی اسنودن گوش داده تا عمق صدا، سرعت بیان و نحوه ادای کلمات او را بازسازی کند. او همچنین با اسنودن و لیندزی دیدار کرده تا از رفتار و ویژگیهای شخصیتی آنها شناخت بیشتری به دست بیاورد. نتیجه این تمرین را میتوان در بازی کمتحرک و محتاطانه او دید؛ بهخصوص در لحظاتی که تردید شخصیت از طریق نگاه و مکث منتقل میشود.
پیتر بردشاو، منتقد گاردین، بازی گوردون لویت را از نقاط قوت فیلم دانسته است. وندی آید، منتقد آبزرور، نیز معتقد است نگرانی و تردید اسنودن بیش از هر چیز در چشمهای مراقب بازیگر نمود پیدا میکند. البته اجرای بازیگر، محدودیتهای فیلمنامه را از میان نمیبرد. برودی در نیویورکر، شخصیت اسنودن را بیش از اندازه تخت و سادهشده ارزیابی میکند و معتقد است فیلم دلایل بیرونی تحول او را نشان میدهد، ولی به پیچیدگیهای درونی این تغییر کمتر نزدیک میشود.
کنار هم قرار دادن این نظر با تحسین گاردین از بازی گوردون لویت، تفاوت میان کیفیت اجرای بازیگر و عمق شخصیتپردازی را روشن میکند.
در همین زمینه بخوانید:
نقد فیلم «روزهای بهتر»؛ داستان سه برادر و ترمیم روابط خانوادگی
نقد و تحلیل «سامورایی در زمان»؛ مردی که از میدان جنگ به پشت صحنه سینما رسید
نقد و تحلیل «شکارچی ترول»؛ ترولها واقعیاند، اما نمیخواهند شما بدانید!
استون میان واقعیت و درام بخش مهمی از ماجرای اسنودن پیشتر در مستند «سیتیزنفور» ثبت شده بود. استون برای ساخت فیلم داستانی، ناچار بود به سالهای قبل از افشاگری بازگردد و از دل اطلاعات و رویدادهای واقعی، مسیری دراماتیک برای شخصیت اصلی بسازد. او در گفتوگو با وایرد گفته است که ابتدا درباره ساخت فیلم تردید داشته؛ چون ماجرای اسنودن همچنان در حال تغییر بود و تبدیل آن به یک اثر سینمایی آسان به نظر نمیرسید. اسنودن فیلمنامه را خواند و در بخشهایی از جمله اصطلاحات و کدهای فنی، اصلاحاتی پیشنهاد کرد.
با این حال، به گفته استون، این همکاری به معنای در اختیار گرفتن کنترل روایت از سوی اسنودن نبود. این مشورتها به جزئیات فنی فیلم کمک کردهاند، ولی مسئله اصلی همچنان باقی است: اطلاعات واقعی چگونه باید به درام تبدیل شوند؟ هرجا توضیحات فنی با تجربه شخصیتها و انتخابهای تصویری پیوند میخورند، فیلم از حالت گزارشی فاصله میگیرد؛ در بخشهایی که اطلاعات مستقیم و پشتسرهم عرضه میشوند، ضرباهنگ افت میکند. همین مسئله در واکنش منتقدان هم دیده میشود.
پیتر بردشاو در گاردین، فیلم را اثری پرتنش و جذبکننده دانسته و آن را از بهترین کارهای استون پس از آثار دهه ۹۰ او توصیف کرده است. وندی آید در آبزرور، برعکس، معتقد است توضیحات طولانی و ضرباهنگ کمتحرک از ظرفیت دراماتیک داستان کاستهاند. واشنگتنپست مهارت اجرایی فیلم و تدوین آن را تحسین کرده و ریچارد برودی در نیویورکر، بیش از همه به محدودیت شخصیتپردازی اسنودن انتقاد دارد. استون در این فیلم میخواهد سازوکارهای پیچیده نظارت دیجیتال را توضیح دهد و همزمان داستان فردی را روایت کند که در مرکز این ماجرا قرار گرفته است.
دشواری کار نیز از همینجا میآید: هرجا اطلاعات به تصویر و تجربه انسانی تبدیل میشود، فیلم اثرگذارتر است؛ هرجا توضیح جای درام را میگیرد، از کشش آن کاسته میشود.
چرا «اسنودن» ارزش تماشا دارد؟ «اسنودن» را نباید جایگزین مستند «سیتیزنفور» دانست. فیلم لورا پویتراس لحظههای واقعی افشاگری در هنگکنگ را ثبت میکند، در حالی که استون سراغ سالهای پیش از آن رفته و کوشیده است زمینههای تصمیم اسنودن و پیامدهای شخصی آن را در قالب یک درام بازسازی کند. آنچه فیلم را به تماشای دوباره نزدیک میکند، پرسشی است که در طول داستان شکل میگیرد: وقتی ابزارهای ارتباطی امکان ثبت و انتقال حجم بزرگی از اطلاعات شخصی را فراهم میکنند، چه کسی بر حدود استفاده از این دادهها نظارت دارد؟ استون پاسخ سادهای برای این پرسش عرضه نمیکند؛
او تعارض میان منطق امنیتی و حق حریم خصوصی را در موقعیتهای کاری و شخصی اسنودن دنبال میکند. البته فیلم در پرداخت روانشناختی شخصیت اصلی و حفظ ضرباهنگ ضعفهایی دارد و گاهی زیر بار توضیحات فنی میرود. با این حال، طراحی تصویری آنتونی داد منتل و بازی گوردون لویت، مضمون نظارت را از سطح گفتوگو فراتر میبرند. «اسنودن» بیش از آنکه پرترهای بینقص از یک افشاگر باشد، تلاشی سینمایی برای نشان دادن لحظهای است که یک کارمند اطلاعاتی، معنای امنیت را از زاویه دیگری میبیند. این فیلم دوشنبه ۲ آذر ساعت ۲۴ از شبکه افق پخش میشود.
منبع: جام جم آنلاین

