مسئله این نیست که این روزها افراد کمتر اخلاقیاند؛ مسئله این است که شرایط اقتصادی، اخلاقی زیستن و حفظ روابط مبتنی بر اعتماد و بخشندگی را پرهزینهتر کرده است. وقتی چنین شرایطی حاکم میشود، حتی برای کمک کردن، قرض دادن و وفادار ماندن به تعهدات دوستانه نیز باید بیشتر حسابوکتاب کرد. این همان تغییری است که تورم، فراتر از قیمت کالاها و خدمات، در مناسبات زندگی روزمره ایجاد میکند.
پیامدهای اجتماعی بحرانهای اقتصادی، فقط در ارقام و اعداد جداول اقتصادی بازتاب نمییابند. این پیامدها را میتوان در گوشهوکنار زندگی روزمره، در رفتارها، تصمیمها، مناسبات و حتی روابط عاطفی و دوستانه افراد نیز مشاهده کرد. گاهی یک اتفاق یا رفتار معمولی در زندگی روزمره، بیش از انبوهی از آمار و نمودارها، میتواند عمق تأثیر یک بحران اقتصادی بر جامعه را آشکار کند. اگر نوشتههای پیشین مرا خوانده باشید،احتمالاً متوجه شدهاید که در بسیاری از آنها به اتفاقات و رفتارهای زندگی روزمره میپردازم.
این نوشته نیز از همین علاقه به زندگی روزمره و تأمل درباره اتفاقات بهظاهر معمولی آن سرچشمه میگیرد. اخیراً با نمونههای متعددی از قرض دادن سکه یا ارز در پاسخ به درخواست قرض از سوی دوستان و آشنایان مواجه شدهام؛
اتفاقی که در نگاه اول ممکن است صرفاً راهکاری برای حفظ ارزش پول در شرایط تورمی به نظر برسد، اما در واقع میتواند دریچهای برای تأمل درباره تأثیر تورم بر روابط اجتماعی باشد.در این شیوه از قرض دادن، فرد به جای پرداخت معادل ریالی مبلغ موردنظر، آن را به شکل سکه یا ارز در اختیار دوست یا آشنای خود قرار میدهد و انتظار دارد در زمان بازپرداخت نیز همان مقدار سکه یا ارز را پس بگیرد.
منطق این پیشنهاد روشن است: در شرایطی که ارزش پول ملی بهسرعت کاهش مییابد، قرضدهنده نمیخواهد پس از مدتی همان مبلغ اسمی را دریافت کند، در حالی که قدرت خرید آن به میزان قابلتوجهی کاهش یافته است. چنین تصمیم یا رفتاری گاهی با واکنش منفی قرضگیرنده روبهرو میشود؛ زیرا ممکن است آن را با انتظاری که از یک رابطه دوستانه یا صمیمی دارد، سازگار نداند. مرسدس گونزالس دلا روچا، در پژوهشی مردمنگارانه درباره خانوادههای کمدرآمد در کشور مکزیک، نشان میدهد که چگونه کمیابی منابع اقتصادی میتواند شبکههای حمایت و مبادله متقابل را دستخوش تغییر کند.
او یافتههای این پژوهش را در مقالهای با عنوان «اخلاق و بازارها: مبادله اجتماعی و فقر در شهرهای معاصر مکزیک» منتشر کرده است. بر اساس آنچه در این مقاله بیان میکند، هنگامی که افراد دیگر منابع کافی برای کمک به یکدیگر را ندارند، مناسباتی که پیشتر بر پایه اعتماد، همیاری و تعهد دوطرفه شکل گرفته بودند، بهتدریج رنگوبوی اقتصادی و محاسبهگرانه پیدا میکنند. حتی برخی شکلهای حمایت خانوادگی و اجتماعی که پیشتر بدیهی و رایگان تلقی میشدند، به خدماتی تبدیل میشوند که برای دریافت آنها باید هزینه پرداخت کرد.
پژوهش او نشان میدهد که تنگنای اقتصادی صرفاً قدرت خرید افراد را کاهش نمیدهد، بلکه میتواند منطق حاکم بر روابط اجتماعی را نیز تغییر دهد. به بیان دیگر، وقتی منابع کمیاب میشوند، حتی مناسباتی که قرار بود فراتر از محاسبه اقتصادی باشند، در معرض منطق هزینه، فایده و امکانپذیری قرار میگیرند. این موقعیت پرسشهایی را به ذهن میآورد: آیا قرضدهنده در چنین شرایطی رفتاری غیراخلاقی داشته است؟ آیا انتظار حفظ ارزش دارایی در یک رابطه دوستانه نشانه غلبه منفعتطلبی بر اخلاق است؟
از سوی دیگر، آیا میتوان از فردی که در شرایط تورمی نگران کاهش ارزش دارایی خود است انتظار داشت بدون هیچ ملاحظهای از این زیان چشمپوشی کند؟ هر دو طرف از منظر خود دلایل قابلفهمی دارند. کسی که درخواست قرض میکند، انتظار دارد رابطه دوستانه با نوعی ملاحظه متقابل همراه باشد؛ کسی که قرض میدهد نیز نگران است که مبادا کمک به دوستش به بهای از دست رفتن بخشی از داراییاش تمام شود. اهمیت این موقعیت دقیقاً در همین نقطه است: جایی که دو منطق متفاوت در یک رابطه روزمره با یکدیگر برخورد میکنند.
از یک سو، منطق اعتماد، بخشندگی، دوستی و تعهد متقابل قرار دارد و از سوی دیگر، منطق محاسبه، حفظ ارزش دارایی و ارزیابی ریسک. مسئله این نیست که یکی از این دو منطق الزاماً اخلاقی و دیگری غیراخلاقی است؛ مسئله این است که شرایط اقتصادی چگونه میتواند نسبت میان آنها را تغییر دهد و حتی مناسباتی را که پیشتر بدیهی و بینیاز از توضیح به نظر میرسیدند، به موضوع چانهزنی و مذاکره تبدیل کند. محاسبهگرانه شدن روابط اجتماعی پدیده تازهای نیست. جامعهشناسانی چون گئورگ زیمل از مدتها پیش به نقش پول در دگرگونی مناسبات اجتماعی و شیوه ادراک انسان مدرن از جهان توجه کردهاند.
زیمل در تحلیل خود از زندگی کلانشهری و نیز در کتاب فلسفه پول نشان میدهد که گسترش اقتصاد پولی، عقلانیت حسابگرانه را به یکی از ویژگیهای زندگی مدرن تبدیل میکند. پول با فراهم کردن معیاری مشترک برای سنجش چیزهای متفاوت، امکان مقایسه و محاسبه را گسترش میدهد و به این ترتیب، ارزشهای کیفی را در معرض تبدیل به مقیاسهای کمّی قرار میدهد. در چنین وضعیتی، روابط و مناسباتی که پیشتر بیشتر بر ویژگیهای شخصی، عاطفی و کیفی استوار بودند، بیش از گذشته با معیارهای قابلاندازهگیری و محاسبهپذیر ارزیابی میشوند.
بااینحال، آنچه در شرایط بحران اقتصادی و تورم اهمیت پیدا میکند، صرفاً حضور این منطق محاسبهگرانه نیست، بلکه گسترش و تشدید آن در عرصههایی از زندگی است که انتظار میرود بیشتر بر اعتماد، علاقه، بخشندگی و تعهد متقابل استوار باشند. تورم میتواند محاسبه اقتصادی را به درون روابطی بکشاند که پیشتر کمتر در معرض چنین محاسباتی قرار داشتند. در مثال قرض دوستانه، مبلغ پول دیگر صرفاً وسیلهای برای کمک به یک دوست نیست؛ ارزش آینده آن، میزان کاهش قدرت خرید و احتمال زیان قرضدهنده نیز به بخشی از رابطه تبدیل میشود.
از منظر جامعهشناسی زندگی روزمره، این اتفاق را میتوان با مفهوم «انتظارات زمینهای» هارولد گارفینکل تحلیل کرد. گارفینکل با بررسی مبانی بدیهی فعالیتهای روزمره، نشان میدهد که تعاملات اجتماعی بر مجموعهای از قواعد و انتظارات نانوشته استوارند؛ انتظاراتی که افراد معمولاً آنها را مفروض میگیرند و بدیهی میدانند. در زندگی روزمره، بسیاری از مناسبات ما بر همین انتظارات ناگفته تکیه دارند. وقتی از دوستی پول قرض میگیریم، معمولاً انتظار داریم مبلغی را دریافت کنیم و در موعد مقرر آن را بازگردانیم.
در کنار این قاعده آشکار، انتظارات دیگری نیز وجود دارند: اینکه دوستمان در موقعیت دشوار به ما کمک کند، اینکه در چنین رابطهای همهچیز به محاسبه دقیق سود و زیان تقلیل پیدا نکند و اینکه اعتماد و ملاحظه متقابل بتوانند جای بخشی از تضمینهای رسمی را بگیرند. اما تورم این انتظارات را با اختلال مواجه میکند. آنچه پیشتر بدیهی به نظر میرسید، دیگر به همان سادگی قابل اجرا نیست. قرضدهنده ممکن است بپرسد چرا باید دارایی خود را در معرض کاهش ارزش قرار دهد و قرضگیرنده ممکن است این پرسش را نشانه تغییر ماهیت رابطه دوستانه تلقی کند.
به این ترتیب، یک تعامل معمولی به موقعیتی تبدیل میشود که در آن قواعد نانوشته رابطه باید دوباره تعریف و درباره آنها مذاکره شود. پیشنهاد پرداخت و بازپرداخت به شکل سکه یا ارز، از منظر اقتصادی میتواند منطقی باشد، اما ممکن است با انتظارات متعارف از یک رابطه دوستانه یا خویشاوندی سازگار به نظر نرسد. من فکر میکنم که نباید از محاسبهگرانه شدن روابط اجتماعی بلافاصله نتیجه گرفت که اخلاق در جامعه در حال نابودی است. برای داوری درباره رفتار قرضدهنده باید به موقعیت اقتصادی و مسئولیتهای اجتماعی او نیز توجه کرد.
او فقط در برابر دوستی که درخواست کمک کرده مسئولیت ندارد؛ ممکن است در برابر اعضای خانواده، فرزندان و دیگر کسانی نیز تعهد داشته باشد که به منابع مالی و توانایی مراقبت او وابستهاند. حفظ ارزش دارایی در چنین شرایطی لزوماً به معنای ترجیح منفعت شخصی بر نیاز دیگری نیست؛ گاهی فرد در تلاش است منابعی را حفظ کند که برای تأمین نیازهای خانواده و مراقبت از نزدیکانش به آنها احتیاج دارد.
این پیوند میان محاسبه اقتصادی و مراقبت از دیگران، موضوع مقالهای مردمنگارانه با عنوان «محاسبه مراقبت: یافتن راههایی برای مواجهه با ناامنی اقتصادی در یک بازار محلی در اوگادوگو، بورکینافاسو» است. این پژوهش با بررسی زندگی اقتصادی فروشندگان یک بازار محلی در شهر اوگادوگو، نشان میدهد که در شرایط ناامنی اقتصادی، مراقبت از دیگران گاهی مستلزم محاسبه دقیق منابع محدود و سنجیدن امکانهای موجود است. افراد برای اینکه بتوانند به تعهدات و مسئولیتهای خود در برابر دیگران عمل کنند، ناچارند منابعشان را مدیریت کنند و درباره چگونگی تخصیص آنها تصمیم بگیرند.
به این معنا، محاسبهگری و مراقبت الزاماً در برابر یکدیگر قرار نمیگیرند؛ گاهی محاسبه کردن خود بخشی از تلاش فرد برای مراقبت از دیگران است. از این منظر، نمیتوان نگرانی قرضدهنده درباره حفظ ارزش داراییاش را صرفاً به خودخواهی یا منفعتطلبی او تقلیل داد. او نیز ممکن است در حال محافظت از منابعی باشد که برای ایفای تعهدات و مسئولیتهای دیگرش به آنها نیاز دارد.
در واقع، فردی که از کاهش ارزش دارایی خود نگران است، ممکن است همزمان در برابر چند تعهد اخلاقی قرار گرفته باشد: کمک به دوستی که نیازمند است و حفظ منابعی که برای تأمین زندگی و مراقبت از خانوادهاش ضرورت دارند. دشواری موقعیت دقیقاً از آنجا ناشی میشود که شرایط اقتصادی امکان جمع کردن این تعهدات را محدودتر میکند.
در شرایط بحران اقتصادی، افراد ممکن است همچنان بخواهند به دیگران کمک کنند، بخشنده باشند و تعهدات دوستانه و خانوادگی خود را حفظ کنند؛ اما انجام همین رفتارها برایشان دشوارتر و پرهزینهتر شده باشد. فردی که پیشتر میتوانست بدون نگرانی به دوستش قرض بدهد، اکنون ممکن است برای این کار ناچار به محاسبه میزان زیان احتمالی، ارزش آینده پول و پیامدهای اقتصادی تصمیم خود باشد. محاسبهگری در اینجا لزوماً به معنای طمع یا خودخواهی نیست؛ گاهی تلاشی برای جلوگیری از زیان و حفظ حداقلی از امنیت اقتصادی است. از این منظر، میتوان از نوعی «اقتصادیشدن تصمیمهای اخلاقی» سخن گفت؛
وضعیتی که در آن تصمیمهایی با ماهیت اخلاقی و عاطفی، بیش از گذشته تحت تأثیر ملاحظات اقتصادی قرار میگیرند. این تعبیر به معنای جایگزین شدن کامل اخلاق با اقتصاد نیست، بلکه به تغییر شرایطی اشاره دارد که در آن افراد باید میان تعهدات اخلاقی و محدودیتهای اقتصادی خود تعادل برقرار کنند. در چنین شرایطی، ممکن است افراد همچنان بخواهند اخلاقی رفتار کنند، اما اخلاقی رفتار کردن برایشان گرانتر تمام شود. بحران اقتصادی فقط منابع مالی و قدرت خرید افراد را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ بلکه میتواند منطق حاکم بر روابط اجتماعی را نیز تغییر دهد.
در شرایط ناامنی اقتصادی، افراد بیش از گذشته ناچار میشوند روابط خود با دیگران را از منظر هزینه، فایده، ریسک و حفظ منابع ارزیابی کنند. در نتیجه، مناسباتی که پیشتر عمدتاً با زبان سخاوت، دوستی، بخشندگی و مهربانی فهمیده میشدند، بهتدریج با زبان محاسبه اقتصادی نیز بیان میشوند. قصد دارم پایان این جستار را با نمونه دیگری از همین تغییر در مناسبات روزمره به پایان برسانم. یکی دو سال قبل یکی از آشنایانم مبلغ پنجاه میلیون تومان به فرد دیگری قرض داده بود تا با آن یک دستگاه لپتاپ بخرد. چند ماه بعد، قرضگیرنده برای بازپرداخت بدهی، مبلغی یورو به او پیشنهاد کرد.
توضیحش این بود که همان روزی که پنجاه میلیون تومان را قرض گرفته، قیمت ارز را ثبت کرده و محاسبه کرده است که با آن مبلغ در آن تاریخ چه مقدار یورو میتوانسته بخرد. اکنون نیز همان مقدار یورو را برای بازپرداخت بدهی آورده بود. حتی تصویر جدولی از قیمت ارزها در تاریخ دریافت قرض را به او نشان داده بود. این نمونه از آن جهت قابلتأمل است که در اینجا دیگر فقط قرضدهنده نیست که برای حفظ ارزش دارایی خود به محاسبه اقتصادی روی میآورد؛ قرضگیرنده نیز همین منطق را مبنای تشخیص رفتار منصفانه قرار میدهد.
وقتی قاعدهای تازه در زندگی روزمره شکل میگیرد و تکرار میشود، بهتدریج از یک انتخاب شخصی فراتر میرود و به معیاری برای قضاوت درباره رفتار درست تبدیل میشود. در چنین شرایطی، افراد نهفقط برای حفظ منافع خود، بلکه برای ایفای تعهداتشان در برابر دیگران نیز به محاسبه اقتصادی متوسل میشوند. آنچه در ابتدا ممکن بود رفتاری غیرمعمول یا حتی ناسازگار با انتظارات یک رابطه دوستانه به نظر برسد، بهتدریج میتواند نشانهای از رفتار منصفانه تلقی شود.
این نمونه نشان میدهد که تورم فقط ارزش پول را تغییر نمیدهد، بلکه میتواند معیارهای ما برای تشخیص انصاف، مسئولیتپذیری و حتی رفتار اخلاقی را نیز دگرگون کند. وقتی منطق حفظ ارزش پول به بخشی از روابط روزمره تبدیل میشود، افراد بهتدریج آن را نه صرفاً یک محاسبه اقتصادی، بلکه معیاری برای انجام درست تعهدات خود در برابر دیگران میدانند. به این ترتیب، آنچه در گذشته ممکن بود نشانه حسابگری یا حتی بیاعتمادی تلقی شود، اکنون میتواند از نگاه طرفین نوعی رعایت انصاف و ادای درست دین به شمار آید.
فکر میکنم اگر روزی خودم از یکی از آشنایانم درخواست قرض کنم و او پیشنهاد دهد که پول را به شکل سکه یا ارز در اختیارم بگذارد و در زمان بازپرداخت نیز همان مقدار را پس بگیرد، دلیلی برای ناراحت شدن یا قضاوت اخلاقی درباره او نخواهم داشت. ترجیح میدهم شرایطی را درک کنم که چنین تصمیمی را برای او ضروری یا منطقی کرده است. او نیز مانند من درگیر شرایط اقتصادی دشواری است و ممکن است در برابر خانواده و دیگر نزدیکانش مسئولیتهایی داشته باشد که نمیتواند آنها را نادیده بگیرد.
در چنین موقعیتی، به نظرم مهمتر از قضاوت درباره رفتار یکدیگر، تلاش برای فهمیدن موقعیت و محدودیتهایی است که هر یک با آن روبهرو هستیم. مسئله این نیست که این روزها افراد کمتر اخلاقیاند؛ مسئله این است که شرایط اقتصادی، اخلاقی زیستن و حفظ روابط مبتنی بر اعتماد و بخشندگی را پرهزینهتر کرده است. وقتی چنین شرایطی حاکم میشود، حتی برای کمک کردن، قرض دادن و وفادار ماندن به تعهدات دوستانه نیز باید بیشتر حسابوکتاب کرد. این همان تغییری است که تورم، فراتر از قیمت کالاها و خدمات، در مناسبات زندگی روزمره ایجاد میکند.
منبع: خبرآنلاین


