رفتن به محتوای اصلی
فرهنگی هنریرسانیوز6 دقیقه مطالعه

رسانه‌های دینی باید مخاطب را از دریافت پیام به تجربه معنوی برسانند

استاد حوزه و دانشگاه با تبیین ظرفیت‌های رسانه‌ای حدیث کسا، مخاطب را در مطالعات جدید رسانه‌ای صرفاً دریافت‌کننده پیام ندانست و تأکید کرد: رسانه دینی زمانی به کارکرد حقیقی خود می‌رسد که مخاطب بتواند پیام را با تجربه زیسته خود پیوند بزند و به تجربه‌ای معنادار و…

رسانه‌های دینی باید مخاطب را از دریافت پیام به تجربه معنوی برسانند

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام سید حسام‌الدین حسینی، استاد حوزه و دانشگاه، در درس رسانه‌شناسی با اشاره به ضرورت بررسی عمیق‌تر نسبت میان رسانه و دین، اظهار داشت: بحث رسانه‌های دینی و نسبت رسانه و دین، از مباحث عمیق و در عین حال کاربردی است که ظرفیت زیادی برای پژوهش و ادامه بحث دارد.

وی با اشاره به حدیث کسا به‌عنوان نمونه‌ای از ظرفیت‌های رسانه‌ای متون دینی، افزود: حدیث کسا صرفاً مجموعه‌ای از گزاره‌های معرفتی نیست، بلکه روایتی داستانی با ساختار مشخص است که از ورود پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به جمع اهل‌بیت آغاز می‌شود و با نقل گفت‌وگوها، درخواست‌ها و حضور جبرئیل و در نهایت بیان آیه تطهیر، مخاطب را در جریان یک رویداد قرار می‌دهد.

استاد حوزه و دانشگاه با طرح این پرسش که چرا یک اتفاق خصوصی در محیط خانواده اهل‌بیت علیهم‌السلام به دیگران منتقل و روایت شده است، خاطرنشان کرد: این روایت ظرفیت آن را دارد که مخاطب را نیز وارد فضای ماجرا کند و امکان همراهی او با یک تجربه معنوی را فراهم آورد؛ ازاین‌رو می‌توان حدیث کسا را نمونه‌ای از یک رسانه دینی دانست که صرفاً به انتقال اطلاعات بسنده نمی‌کند.

حجت‌الاسلام حسینی با اشاره به تحول نگاه به مخاطب در مطالعات رسانه‌ای تصریح کرد: در نگاه‌های جدید، مخاطب دیگر صرفاً دریافت‌کننده پیام نیست، بلکه آن را تفسیر می‌کند، با تجربه‌های زیسته خود پیوند می‌زند و حتی ممکن است معنایی متفاوت از معنای موردنظر فرستنده از آن برداشت کند. وی ادامه داد: در این رویکرد، باید به‌جای تمرکز صرف بر فرستنده پیام، نقش مخاطب را نیز مورد توجه قرار داد. مخاطب با جهان‌بینی، ارزش‌ها، احساسات و تجربه‌های خود به سراغ پیام می‌رود و در فرایند مواجهه با آن، به فهم و معنایی می‌رسد که ممکن است با قصد اولیه تولیدکننده پیام متفاوت باشد.

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر ضرورت توجه به مفهوم «تجربه‌گر معنا» در مطالعات رسانه‌ای اظهار داشت: تعبیر تجربه‌گر معنا از دریافت‌کننده پیام فراتر است؛ زیرا مخاطب فقط پیام را دریافت نمی‌کند، بلکه آن را با زندگی خود پیوند می‌زند و در مواجهه با آن، به فهم و تجربه‌ای تازه دست پیدا می‌کند. وی با بیان اینکه یک پیام واحد می‌تواند برای مخاطبان مختلف معانی متفاوتی داشته باشد، افزود: برای مثال، افراد مختلف ممکن است با مشاهده یک خبر سیاسی یا اجتماعی، بر اساس باورها و تجربه‌های خود برداشت‌های متفاوتی داشته باشند؛

بنابراین رمزگشایی مخاطب لزوماً با معنای موردنظر فرستنده یکسان نیست. حجت‌الاسلام حسینی با بیان اینکه این مسئله در مواجهه با متون و آیین‌های دینی نیز اهمیت دارد، گفت: وقتی مخاطب حدیث کسا را با توجه و حضور قلب می‌خواند، صرفاً در حال مطالعه یک متن نیست، بلکه می‌تواند روایت را با وضعیت زندگی خود پیوند بزند و با شخصیت‌ها و فضای معنوی آن همراه شود. وی افزود: برای نمونه، وقتی مخاطب در جریان خواندن حدیث کسا با عبارت‌های سلام و دعا مواجه می‌شود، می‌تواند خود را در این ارتباط سهیم بداند و از حالت خواننده منفعل خارج شود.

در چنین وضعیتی، مخاطب تنها نمی‌شنود که کسی به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها سلام می‌دهد، بلکه خودش نیز در این تجربه مشارکت می‌کند. رسانه دینی نباید به تشریفات و سرگرمی تقلیل یابد استاد حوزه و دانشگاه با انتقاد از تقلیل آیین‌های دینی به تشریفات و سرگرمی، خاطرنشان کرد: اگر مواجهه با حدیث کسا صرفاً به بیان عظمت اهل‌بیت علیهم‌السلام یا تکرار یک مراسم محدود شود، بخش مهمی از ظرفیت آن نادیده گرفته شده است؛ در حالی که این روایت می‌تواند مخاطب را به تجربه‌ای معنادار و معنوی برساند.

وی ادامه داد: اذان، قرآن، زیارت، دعا و روضه نیز از ظرفیت‌های رسانه‌ای برخوردارند و می‌توانند مخاطب را وارد فضای معنوی کنند؛ البته این ظرفیت زمانی محقق می‌شود که مخاطب با توجه و حضور قلب با آن‌ها ارتباط برقرار کند و معارف و پیام‌های دینی را با زندگی خود پیوند بزند. حجت‌الاسلام حسینی با اشاره به مفهوم مراتب غفلت و کوری معنوی اظهار داشت: کوری تنها به معنای نداشتن بینایی ظاهری نیست؛ ممکن است انسان از نظر ظاهری بینا باشد، اما حقیقت را مشاهده نکند.

این وضعیت می‌تواند از غفلت و گناه آغاز شود و تا مراتب عمیق‌تر، مانند نداشتن حضور قلب و محرومیت از شهود حقیقت، ادامه پیدا کند. وی با اشاره به آیه «وَمَنْ کَانَ فِی هَذِهِ أَعْمَىٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَهِ أَعْمَىٰ» تصریح کرد: انسان باید تلاش کند موانع رشد معنوی را به‌تدریج کاهش دهد و از مراتب پایین‌تر غفلت به سوی فهم عمیق‌تر معارف الهی حرکت کند. در این مسیر، قرآن، نماز، دعا و زیارت می‌توانند زمینه‌ساز تحول درونی باشند.

حدیث کسا و ظرفیت شکسته شدن دیوار چهارم این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به مفهوم «شکسته شدن دیوار چهارم» در نظریه‌های نمایشی، آن را از نکات قابل‌توجه در تحلیل رسانه‌ای حدیث کسا دانست و گفت: در نظریه‌های نمایشی، دیوار چهارم مرز فرضی میان بازیگران و مخاطبان است که با شکسته شدن آن، ارتباط مستقیم میان شخصیت‌های روایت و مخاطب شکل می‌گیرد. وی افزود: در حدیث کسا نیز مخاطب به‌تدریج با روایت همراه می‌شود؛ به پیامبر اکرم، امیرالمؤمنین، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام سلام می‌دهد و در فضای روایت قرار می‌گیرد.

در پایان نیز با طرح پرسش حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها درباره فضیلت این گردهمایی، زمینه بیان فضیلت شیعیان و محبان اهل‌بیت فراهم می‌شود. حجت‌الاسلام حسینی با اشاره به عبارت «فَازَ شِیعَتُنَا وَرَبِّ الْکَعْبَهِ» خاطرنشان کرد: این بخش از روایت، ارتباط آن با مخاطب را برجسته می‌کند و به او یادآوری می‌کند که این ماجرا صرفاً حکایتی درباره گذشته نیست، بلکه می‌تواند با هویت و نسبت اعتقادی او نیز ارتباط پیدا کند.

ضرورت تقویت مقاومت شناختی در برابر پیام‌های رسانه‌ای وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت تقویت مقاومت شناختی در مواجهه با پیام‌های رسانه‌ای اظهار داشت: انسان نباید در برابر هر پیامی که از رسانه دریافت می‌کند، منفعل باشد؛ بلکه باید بتواند پیام را تحلیل کند، آن را با جهان‌بینی و ارزش‌های خود بسنجد و درباره آن موضع آگاهانه داشته باشد. استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه مخاطبان مختلف از یک تصویر یا خبر واحد برداشت‌های متفاوتی دارند، افزود: ممکن است فرستنده پیام قصد خاصی داشته باشد، اما گیرنده همان معنا را دریافت نکند.

مخاطب پیام را با مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، اهداف و تجربه‌های زیسته خود ترکیب می‌کند و به معنایی متفاوت می‌رسد. وی با اشاره به گسترش شبکه‌های اجتماعی و تغییر نقش مخاطب در فضای رسانه‌ای تصریح کرد: مخاطب امروز فقط دریافت‌کننده پیام نیست؛ بلکه با بازنشر مطالب، نوشتن نظر، نقد محتوا و انتشار برداشت‌های خود، در تولید و گردش پیام نیز مشارکت می‌کند. رسانه به‌مثابه اکوسیستم؛

فراتر از کانال انتقال پیام حجت‌الاسلام حسینی با اشاره به مفهوم «اکوسیستم رسانه‌ای» و «بوم‌شناسی رسانه» گفت: در نگاه اولیه، رسانه بیشتر به‌عنوان کانالی برای انتقال پیام از یک شخص به شخص دیگر یا از یک زمان و مکان به زمان و مکان دیگر در نظر گرفته می‌شد؛ اما در رویکردهای جدیدتر، رسانه به‌مثابه یک اکوسیستم بررسی می‌شود. وی ادامه داد: در اکوسیستم رسانه‌ای، فرستنده، مخاطب، محتوا و کانال همچنان حضور دارند، اما در قالب مجموعه‌ای از روابط و تعاملات گسترده‌تر بررسی می‌شوند.

مخاطب نیز در این مجموعه هم تجربه‌گر معناست و هم می‌تواند در تولید و انتشار پیام نقش داشته باشد. این استاد حوزه و دانشگاه در پایان با تأکید بر ضرورت توسعه مطالعات رسانه دینی خاطرنشان کرد: رسانه‌های دینی ظرفیت دارند انسان را از دریافت صرف پیام فراتر ببرند و به تجربه معنوی برسانند. حدیث کسا نمونه‌ای از این ظرفیت است که مخاطب می‌تواند با همراهی با روایت، ارتباط دادن آن به زندگی خود و توجه به معارف آن، در مسیر رشد و تعالی معنوی حرکت کند.

وی همچنین پیشنهاد کرد در ادامه مباحث درس رسانه‌شناسی، موضوع رسانه به‌مثابه اکوسیستم و بوم‌شناسی رسانه با استفاده از منابع تخصصی این حوزه بررسی شود.

منبع: رسانیوز

منبع خبررسانیوز