جوانان ایرانی همچنان با رسانههای داخلی مواجه میشوند، اما این مواجهه لزوماً به معنای اعتماد یا پذیرش روایت آنها نیست. دادههای پیمایشی از شکافی حکایت دارند که ریشه آن را باید در اعتبار رسانه، زبان ارتباطی، تجربه زیسته مخاطب و سازوکارهای شبکههای اجتماعی جستوجو کرد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، مسئله رسانههای داخلی در ایران امروز، بیش از آنکه به نرسیدن صدا مربوط باشد، به نشنیده ماندن معنا بازمیگردد. رسانه ممکن است خبر را به مخاطب برساند، اما لزوماً نمیتواند او را به پذیرش چارچوب تفسیری خود متقاعد کند. این تمایز، بهویژه در میان نسل جوان، اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ نسلی که اخبار را از منابع متعدد دریافت میکند، روایتهای مختلف را کنار هم میگذارد و برای فهم رویدادها الزاماً به یک مرجع خبری وفادار نمیماند.
بنابر روایت تسنیم، شواهد پیمایشی در ایران نشان میدهد فاصله میان میزان استفاده از رسانه و سطح اعتماد به آن، به الگویی قابلتوجه تبدیل شده است. در پیمایش جوانان ۱۸ تا ۳۵ ساله نیشابور با نمونه ۳۸۴ نفری، صداوسیما از نظر میزان استفاده در جایگاه نخست قرار دارد و میانگین آن ۲.۲۰ از ۵ است. پس از آن ایران اینترنشنال با میانگین ۲.۰۸، بیبیسی فارسی با ۱.۸۴ و منوتو با ۱.۷۲ قرار گرفتهاند. اما در شاخص اعتماد، ترتیب تغییر میکند و ایران اینترنشنال با میانگین ۳.۲۴ بالاترین امتیاز را به دست میآورد (رضاییان و همکاران، ۲۰۲۵).
این تفاوت را میتوان نوعی «وارونگی استفاده و اعتماد» دانست؛ وضعیتی که در آن مخاطب ممکن است از یک رسانه بیشتر استفاده کند، اما برای تفسیر رویدادها به منبع دیگری اعتماد داشته باشد.
تحلیل ثانویه سه پیمایش ملی با نمونههایی بین ۱۵ هزار تا ۳۴ هزار نفر نیز از افزایش اعتماد نسل Z به پلتفرمهای اجتماعی خارجی حکایت دارد. در این بررسی، میزان اعتماد به این پلتفرمها بین ۲۲.۵ تا ۲۸.۵ درصد گزارش شده و ۵۳.۹ درصد پاسخدهندگان از انتقال مرجعیت اطلاعاتی به پلتفرمهای فراملی سخن گفتهاند.
دادههای مؤسسه گمان در سال ۲۰۲۳ نیز این شکاف را نشان میدهد. بر اساس نتایج منتشرشده، ۵۸.۷ درصد پاسخدهندگان گفتهاند به صداوسیما «هیچچیز» اعتماد ندارند؛ در مقابل، ۵۰ درصد نسبت به ایران اینترنشنال اعتماد زیاد یا تا حدی داشتهاند. همچنین دادههای ایسپا در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد سهم صداوسیما از دریافت اخبار ۱۲.۵ درصد بوده و مرجعیت خبری این رسانه از ۴۲.۱ درصد به ۳۷.۹ درصد کاهش یافته است.
البته تفاوت روششناسی، جامعه آماری و تعریف شاخصها در این پیمایشها باید مورد توجه قرار گیرد. با این حال، مجموع دادهها از یک روند مهم حکایت دارد: مواجهه با رسانه ملی همچنان وجود دارد، اما مرجعیت تفسیری آن در بخشی از جامعه، بهویژه میان جوانان، با چالش روبهرو شده است.
پنج لایه شکلدهنده شکاف اعتماد رسانهای ۱. شکاف اعتماد؛ مواجهه با خبر بدون پذیرش روایت
مسئله اصلی رسانهها فقط دسترسی مخاطب به اطلاعات نیست؛ اعتبار منبع و مرجعیت روایت نیز اهمیت دارد. ممکن است رسانهای نخستین منبع اطلاعرسانی درباره یک رویداد باشد، اما مخاطب برای فهم چرایی و پیامدهای آن به رسانه دیگری مراجعه کند.
پژوهشهای انجامشده درباره مصرف رسانهای جوانان ایرانی نشان میدهد استفاده از رسانه و اعتبار ادراکشده آن دو متغیر مستقلاند. مطالعهای با نمونه ۵۲۰ نفری درباره ایران اینترنشنال نیز به نقش استفاده از این شبکه و اعتبار درکشده آن در شکلگیری نگرشهای مرتبط با هویت اجتماعی پرداخته است.
در این میان، باید میان «مرجعیت خبری» و «مرجعیت تفسیری» تفاوت قائل شد. مرجعیت خبری یعنی مخاطب برای اطلاع از وقوع یک رویداد به رسانه مراجعه کند؛ مرجعیت تفسیری یعنی همان مخاطب برای فهم معنای رویداد، ارزیابی پیامدها و شکلدهی به نگرش خود نیز به آن رسانه اتکا داشته باشد.
چالش رسانههای داخلی زمانی آشکار میشود که در مرحله نخست حضور دارند، اما در مرحله دوم بخشی از مخاطبان را از دست میدهند. جوانان ممکن است خبر را از رسانه داخلی ببینند، اما برای پاسخ به این پرسش که «این اتفاق چه تأثیری بر زندگی من دارد؟» به سراغ روایت دیگری بروند.
۲. قاببندی هیجانی؛ تبدیل خبر به روایت اخلاقی
رسانهها تنها اطلاعات را منتقل نمیکنند؛ آنها با انتخاب واژهها، تصاویر، ترتیب انتشار اخبار و برجستهسازی برخی ابعاد یک رویداد، به مخاطب در تفسیر واقعیت جهت میدهند.
تحلیل محتوای کیفی تایمز اسرائیل فارسی نشان میدهد این رسانه از زبان احساسی، برجستهسازی دشمنان مشترک و برچسبگذاری برای شکلدهی به هویت مخاطب و جلب حمایت بینالمللی استفاده میکند.
همچنین تحلیل گفتمان ۲۲۹ متن خبری ایران اینترنشنال در بازه انتخابات ۲۰۲۴ نشان میدهد تحریم انتخابات به یکی از محورهای اصلی روایت این رسانه تبدیل شده و مشارکت انتخاباتی در چارچوب مشروعیتبخشی به ساختار سیاسی بازنمایی شده است (غلامی و همکاران، ۲۰۲۶).
اهمیت این رویکرد در آن است که رقیب صرفاً درباره یک رویداد خبر نمیدهد؛ بلکه برای آن معنای اخلاقی و عاطفی میسازد. در چنین چارچوبی، رویدادها در قالب تقابلهایی مانند خیر و شر، عدالت و بیعدالتی، قدرت و ضعف یا امید و ناامیدی تفسیر میشوند.
این مسئله در موضوعات مرتبط با آخرالزمان و مفاهیم دینی اهمیت بیشتری پیدا میکند. یک مفهوم اعتقادی میتواند از سطح مباحث کلامی فراتر برود و به چارچوبی برای تفسیر تحولات سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.
در چنین شرایطی، صرف انتشار خبر یا تکذیب روایت رقیب کافی نیست. رسانه داخلی باید بتواند با زبان قابلفهم، مستند و متناسب با حساسیتهای مخاطب، به لایههای عاطفی و معنایی رویدادها نیز پاسخ دهد.
۳. جنگ شناختی متناسب با مخاطب فارسیزبان
روایتهای رسانهای زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا میکنند که با دغدغهها، حساسیتها و تجربههای مخاطب هدف ارتباط برقرار کنند. به همین دلیل، بررسی جنگ شناختی در فضای فارسیزبان بدون توجه به ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی مخاطب ایرانی، تصویر کاملی ارائه نمیدهد.
پژوهش مربوط به عملکرد ایران اینترنشنال در جنگ دوازدهروزه نشان میدهد این رسانه بر موضوعاتی مانند نارضایتیهای داخلی، آسیبپذیریهای اقتصادی و احساسات سیاسی مخاطبان تمرکز داشته است. در این چارچوب، تکنیکهایی مانند برچسبزنی، تبلیغ سیاه و تکرار پیام به کار گرفته میشوند.
این تکنیکها را میتوان در سه سازوکار بررسی کرد:
برچسبزنی: قرار دادن افراد، نهادها یا رویدادها در قالبهای از پیش تعیینشده که امکان تفسیرهای متفاوت را محدود میکند.
تبلیغ سیاه: انتشار روایتهای تحریفشده یا گمراهکننده با هدف تأثیرگذاری بر نگرش مخاطب و تضعیف اعتماد عمومی.
تکرار پیام: بازنشر مستمر یک گزاره از مسیرهای مختلف تا جایی که برای بخشی از مخاطبان به واقعیتی آشنا و پذیرفتهشده تبدیل شود.
نکته مهم آن است که اثرگذاری این تکنیکها فقط به صحت یا نادرستی اطلاعات وابسته نیست. گاهی یک روایت به این دلیل مورد توجه قرار میگیرد که با تجربههای واقعی مخاطب، از جمله احساس بیعدالتی، مشکلات اقتصادی یا نارضایتی اجتماعی، ارتباط برقرار میکند.
برای مثال، اگر یک مسئله اقتصادی در چارچوب فساد و بیعدالتی بازنمایی شود، پاسخ صرفاً با تکذیب یک عدد یا انتشار آمار جایگزین، الزاماً نمیتواند اثر آن روایت را خنثی کند. زیرا مسئله اصلی ممکن است در سطح احساس و تجربه مخاطب شکل گرفته باشد.
۴. نابرابری الگوریتمی؛ برتری محتوای هیجانی در رقابت برای دیدهشدن
رقابت رسانهای در شبکههای اجتماعی فقط به کیفیت محتوا محدود نیست؛ سازوکار توزیع محتوا نیز در میزان دیدهشدن روایتها نقش تعیینکننده دارد.
مرور پژوهشهای مربوط به اتاقهای پژواک نشان میدهد الگوریتمهای توصیهگر میتوانند به برجستهشدن محتوای احساسی و قطبی کمک کنند و مواجهه کاربران با دیدگاههای متناقض را کاهش دهند.
در فضای فارسی اینستاگرام نیز حضور رسانههایی مانند بیبیسی فارسی، منوتو و ایران اینترنشنال در میان صفحات پرمخاطب، اهمیت رقابت بر سر دیدهشدن را نشان میدهد.
محتوای تصویری، پوشش لحظهای، روایتهای کوتاه و واکنشهای احساسی با برخی ویژگیهای اصلی شبکههای اجتماعی هماهنگی بیشتری دارند. در مقابل، محتوای مستند و تحلیلی معمولاً به زمان، تمرکز و زمینهسازی بیشتری نیاز دارد.
این تفاوت به معنای بیارزش بودن محتوای مستند یا برتری ذاتی روایتهای هیجانی نیست؛ بلکه نشان میدهد قالب و شیوه توزیع میتواند بر میزان دسترسی مخاطب به محتوا اثر بگذارد.
بنابراین، رسانه داخلی برای حضور مؤثر در شبکههای اجتماعی باید علاوه بر کیفیت اطلاعات، به زبان بصری، سرعت انتشار، ساختار روایت و قابلیت بازنشر محتوا نیز توجه کند. محتوای معتبر اگر در قالبی نامتناسب با عادتهای رسانهای مخاطب عرضه شود، ممکن است فرصت دیدهشدن را از دست بدهد.
۵. بدبینی الگوریتمی؛ از بیاعتمادی به انفعال شناختی
یکی از چالشهای کمتر دیدهشده در فضای رسانهای، شکلگیری این تصور است که همه رسانهها و روایتها به نوعی دستکاری شدهاند.
پژوهشی از مدرسه کندی دانشگاه هاروارد با مشارکت ۳۴۸ جوان ۱۸ تا ۲۵ ساله نشان میدهد آگاهی بیشتر از الگوریتمها میتواند با نگرانی بیشتر درباره اطلاعات نادرست همراه باشد. با این حال، افراد دارای دانش الگوریتمی بالاتر در برخی شرایط کمتر به اصلاح اطلاعات نادرست یا تعامل با دیدگاههای مخالف تمایل نشان میدهند. این وضعیت در ادبیات پژوهشی با مفهوم «بدبینی الگوریتمی» بررسی شده است.
یافتههای این مطالعه، به نویسندگی میونگ چانگ (Myojung Chung)، فرض رایج درباره تأثیر همواره مثبت افزایش سواد الگوریتمی را به چالش میکشد.
اهمیت این موضوع برای رسانهها در آن است که آگاهیبخشی درباره دستکاری اطلاعات، اگر با آموزش روشهای ارزیابی و راستیآزمایی همراه نباشد، ممکن است به بیاعتمادی فراگیر منجر شود.
در چنین شرایطی، مخاطب نه به رسانه داخلی اعتماد میکند و نه الزاماً روایت رقیب را معتبر میداند؛ بلکه به این نتیجه میرسد که هیچ روایتی قابل اعتماد نیست. پیامد این وضعیت میتواند انفعال شناختی و کاهش انگیزه برای بررسی مستقل اطلاعات باشد.
به همین دلیل، سواد رسانهای نباید صرفاً به شناسایی اخبار جعلی یا آگاهی از عملکرد الگوریتمها محدود شود. مخاطب باید توانایی مقایسه منابع، بررسی شواهد، تشخیص ادعا از واقعیت و مشارکت در گفتوگوی انتقادی را نیز به دست آورد.
بازسازی اعتماد؛ پنج راهبرد برای رسانههای داخلی
شناخت این پنج لایه نشان میدهد که شکاف اعتماد با افزایش حجم تولید محتوا یا تکذیبهای بیشتر برطرف نمیشود. بازسازی مرجعیت رسانهای به تغییر در شیوه ارتباط با مخاطب نیاز دارد.
۱. عبور از خبررسانی صرف و حرکت به سمت معناسازی
رسانه باید علاوه بر پاسخ به پرسش «چه اتفاقی افتاده است؟»، به این پرسش نیز پاسخ دهد که «این رویداد چه نسبتی با زندگی و تجربه مخاطب دارد؟». ارائه زمینه تاریخی، توضیح پیامدهای اجتماعی و اقتصادی و استفاده از تحلیلهای مستند میتواند به افزایش اعتبار روایت کمک کند.
۲. استفاده مسئولانه از ظرفیتهای عاطفی
بیتوجهی به احساسات مخاطب به معنای حرفهای بودن رسانه نیست. همدلی، امید واقعبینانه، روایت تجربههای انسانی و بازنمایی مسائل واقعی جامعه میتوانند بخشی از زبان ارتباطی رسانه باشند. تفاوت مهم میان ارتباط عاطفی و هیجانسازی، در صداقت، تناسب و پایبندی به واقعیت است.
۳. تقویت عاملیت مخاطب در برابر بدبینی الگوریتمی
مخاطب نباید صرفاً دریافتکننده پیام باشد. دعوت به مشارکت، روایت تجربههای شخصی، گفتوگوی عمومی و تولید محتوای مستقل میتواند احساس بیاثری را کاهش دهد. طرحهایی مانند «ایران در قاب آخرالزمان» نیز در صورت استمرار و فراهمکردن امکان مشارکت واقعی، قابلیت تبدیلشدن به بستری برای روایتسازی جمعی را دارند.
۴. جایگزینی شفافیت نهادی با تبلیغات مقطعی
اعتماد با تغییر چهرهها یا اجرای کمپینهای کوتاهمدت بازسازی نمیشود. رسانه باید درباره منابع اطلاعاتی، فرایند تولید خبر، خطاهای احتمالی و شیوه اصلاح اشتباهات شفاف باشد. همچنین بازتاب دیدگاههای متنوع اجتماعی میتواند فاصله میان رسانه و تجربه واقعی جامعه را کاهش دهد.
۵. پیوند دادن سرمایه تمدنی ایران با زبان نسل جدید
ایران از ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی گستردهای برخوردار است؛ از روایتهای اسطورهای شاهنامه و مفاهیم عدالتخواهی در ادبیات ایرانی تا میراث فکری و معنوی تمدن اسلامی. با این حال، صرف تکرار مفاهیم تاریخی و دینی برای ارتباط با نسل جدید کافی نیست.
این سرمایه زمانی به مزیت ارتباطی تبدیل میشود که به زبان امروز ترجمه شود و بتواند با مسائل ملموس جوانان، از جمله عدالت، امید، هویت، آینده و مسئولیت اجتماعی ارتباط برقرار کند.
آخرالزمان در رسانه؛ مسئله اصلی اعتبار روایت است
مواجهه جوان ایرانی با روایتهای آخرالزمانی و تحولات سیاسی و اجتماعی، در بستری شکل میگیرد که منابع خبری متعدد، شبکههای اجتماعی و چارچوبهای تفسیری متنوع در آن حضور دارند. در چنین فضایی، صرف تولید پیام بیشتر تضمینکننده اثرگذاری نیست.
دادههای پیمایشی و پژوهشهای رسانهای نشان میدهند که رقابت اصلی تنها بر سر دسترسی به مخاطب نیست؛ بلکه بر سر اعتماد، تفسیر و توانایی پیوند دادن روایت با تجربه زیسته او جریان دارد.
رسانهای که میخواهد در این میدان مرجعیت داشته باشد، باید بیش از گذشته به شفافیت، صداقت، کیفیت تحلیل، زبان ارتباطی و مشارکت مخاطب توجه کند.
راه برونرفت نه تولید انبوهتر محتواست و نه تکذیب پرسروصداتر؛ بلکه بازسازی اعتبار روایت از مسیر اعتمادسازی مستمر، فهم تجربه نسل جوان و ارائه تصویری معنادار از واقعیت در چارچوب یک تمدن زنده است.
منبع: خبرآنلاین


