رفتن به محتوای اصلی
فرهنگی هنریشبکه شرق36 دقیقه مطالعه

جنگ‌های اخیر، از نوع تمدنی هستند

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق، فرانک آرتا: در فیلم مستند تحسین‌برانگیز «فرانکوفونیا»، «الکساندر سوکوروف» از دل یک فاجعه تاریخی، رویدادی مغفول را که کمتر در صفحات تاریخ بررسی شده، با دقت فراوانی به نمایش می‌گذارد. داستان فیلم درباره همکاری رئیس وقت «موزه لوور»…

جنگ‌های اخیر، از نوع تمدنی هستند

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

فرانک آرتا: در فیلم مستند تحسین‌برانگیز «فرانکوفونیا»، «الکساندر سوکوروف» از دل یک فاجعه تاریخی، رویدادی مغفول را که کمتر در صفحات تاریخ بررسی شده، با دقت فراوانی به نمایش می‌گذارد. داستان فیلم درباره همکاری رئیس وقت «موزه لوور» پاریس و یک افسر آلمانی در جریان جنگ جهانی دوم است که به کمک یکدیگر آثار هنری این موزه را از دست اشغالگران نازی نجات می‌دهند.

داستان حیرت‌انگیز فیلم، جدا از ساختار و زیبایی‌شناسی منحصربه‌فرد آن، چنین پرسشی را مطرح می‌کند: در دورانی که «آدولف هیتلر» در مرگ قریب به 17 میلیون نفر نقش مستقیم داشته، چگونه چنین اتفاقی یعنی همکاری دو دشمن در دل یک بحران رقم می‌خورد؟ باید گفت درحقیقت نگاه تیزبین، عمیق و پژوهشی فیلم‌ساز این واقعه را زیر ورق‌های غبارگرفته تاریخ، کنجکاوانه بیرون کشید و همچون پژوهشگری زبده «تاریخ روایی» خود را ثبت کرد. «سوکوروف» که همیشه به رابطه قدرت و جهان پیرامون در فیلم‌هایش توجه می‌کند، درنهایت خط بطلانی بر جمله «تاریخ را همواره فاتحان آن می‌نویسند» کشید.

حال اگر تاریخ‌شناسی را به سه «واقعه تاریخی»، «تاریخ روایی» و «تاریخ اسطوره‌ای» تقسیم‌بندی کنیم، برای ترسیم واقع‌بینانه و نزدیک به حقیقت هر رویدادی باید پژوهش کرد و سراغ نقاط کور تاریخ رفت و بر آن نوری تاباند تا صداهای خاموش شنیده شود. به نظر می‌رسد در عرصه جنگ در تاریخ ایران هم باید این نگاه دنبال شود که می‌شود و پژوهشگران مهمی -چه در عرصه تصویر و چه در دنیای مکتوب- در این زمینه کار کرده‌اند، اما برای فاصله‌گرفتن از روایت‌های رسمی و قدیمی همچنان باید تلاش کرد.

با توجه به جنگ‌های اخیر -12 و 40 روزه‌- با «جعفر شیرعلی‌نیا»، از جمله پژوهشگران شناخته‌شده جنگ که همواره سعی کرده بسیاری از روایت‌های رسمی را به چالش بکشد، گفت‌وگو کرده‌ایم. شیرعلی‌نیا کتاب‌های بسیاری تألیف کرده است که برخی از آنها در زمان خود با چالش‌هایی مواجه شدند. این پژوهشگر مخالفانی هم دارد و البته طبیعی است؛ مگر می‌شود کسی که قدم در مسیر نوشتن گذاشته، با مخالفت‌هایی مواجه نشود.

شما به عنوان پژوهشگر جنگ، پاسخ‌تان به این پرسش که چرا جنگ دست از سر ما برنمی‌دارد، چیست؟

البته جنگ از سر کل تاریخ دست برنداشته است. حالا من هم یکی از اجزای این تاریخ و تاریخی که شما مرور می‌کنید، هستم. ما بیشتر از آنکه در صلح و آرامش باشیم، در جنگ بوده‌ایم. از سال گذشته کاری را در حوزه صنعت و «فولاد مبارکه» اصفهان شروع کرده‌ام و به نظر می‌رسید کار در این حوزه موضوع غیرجنگی است. اما با شروع جنگ اینجا هم درگیر شد و آن را هم زدند. جنگ فارغ از سختی‌ها، تلخی‌ها و گاهی کثیفی‌هایی که در درون خودش دارد، محلی است که چگالی تصمیم‌گیری‌ها و کارهای مهم را بالا می‌برد.

برای شناخت فضای یک جامعه و کشور و برای بررسی تصمیم‌گیری‌ها، جنگ همیشه یکی از مهم‌ترین فضاهاست؛ چون فکت‌های زیادی برای تحلیل در دست دارید. یکی از روایت‌هایی که به نظرم مغفول مانده و احساس می‌کنم باید به آن بپردازیم، این است که درست است در جنگ‌ ما اسب سفید و سنگر خوب و قشنگ داریم، ولی هزار تا سختی، بلا، گرفتاری و چیزهای مختلف هم داریم. همیشه روایت یک‌طرفه خطرناک است. من اغلب در این سال‌ها در نوشته‌هایم تلاش کرده‌ام ابعاد تلخ جنگ و آسیب‌هایش را بیان کنم.

موقعی که از جنگ حرف می‌زنیم، باید بدانیم از چه پدیده‌ای حرف می‌زنیم و به‌هیچ‌وجه نباید آن را به‌شوخی و ساده گرفت. باید همیشه ابعاد کار را شناخت. از همین لحاظ موضوع جنگ، جذاب، تلخ و پردردسر است و آدم علاقه ندارد تکرار شود.

از چه زمانی موضوع جنگ برای شما جدی شد؟

ما کودکی‌مان در جنگ سپری شده. آن سال‌های جنگ چون کرج زندگی می‌کردیم، موشک‌هایی که آخر جنگ پرتاب می‌شد از بالای سر کرج می‌گذشت. کودکی من هم در جنگ سپری شد و همان سال‌ها سؤالاتی در ذهنم به وجود آمده بود که الان جنگ در چه وضعیتی است و چه اتفاقاتی افتاده؟ بعد بزرگ‌تر که شدیم به سمت خاطرات جنگ گرایش پیدا کردیم. فکر کنم قبلا هم جایی گفته بودم خانه‌ام در کرج است ولی اصالتا شمالی هستم. وقتی برخی از فامیل‌ها می‌خواستند به جبهه بروند، اول به خانه ما می‌آمدند، شبی را سپری می‌کردند و بعد راهی جبهه می‌شدند. چند نفر از پسردایی‌هایم هم شهید شدند.

من سفرهای آخرشان را به یاد دارم. به هر حال جنگ با زندگی همه گره خورده بود. جلوتر که آمدم، مطالعاتم را شروع کردم. بعد فهمیدم آن نگاهی که داشتم شاید خیلی دقیق نبوده. بیشتر کنکاش کردم و متوجه شدم برخی از این نگاه‌ها اصلا اشتباه بیان شده، در حالی که جور دیگری بوده یا فلان حادثه بالا و پایین روایت شده است، در صورتی که ما فکر می‌کردیم حادثه خوب و شیرینی بوده و از دل پایمردی‌های به ‌دست ‌آمده. مثلا در عملیات فتح خرمشهر، پیروزی خیلی بزرگی به ‌دست‌ آمده، ولی همان‌جا متوجه می‌شوید 20 هزار نفر شهید شدند. یعنی همراه آن شهیدان، 20 هزار خانواده عزادار شدند.

حالا نمی‌خواهم همه‌چیز را به این نسبت بدهم، ولی خوب است موضوعات را با ابعاد مختلفش شناخت. برای من مثل شما جذاب بود در آگاهی‌هایی که داشتم تردید کنم و در جست‌وجوی ماجرای واقعی بروم. بعد می‌دیدم ماجراها با آن چیزی که می‌گفتند فرق می‌کرد. این‌جوری شد که موضوع برای من جذاب شد و الان شاید تقریبا ۳۰ سال است جنگ هسته مرکزی موضوعاتی است که به دنبال آنها می‌روم.

وقتی من «اتاق آینده»، یعنی صفحه رسمی شما در تلگرام، را مرور می‌کردم، برایم جالب است به نکاتی اشاره می‌کردید که فقط متن جنگ نبود، بلکه حاشیه‌های آن هم بود. مثلا اشاره کردید «سوم خرداد» در حقیقت «فتح خرمشهر» بود و با وجود همه سختی‌هایی که فرماندهان و رزمندگان ما کشیدند، تبدیل به خوشحالی بزرگ ملت ما شد. ولی یک ماه بعد در «عملیات رمضان» شکست سختی رخ داد. پس خوشحالی فتح خرمشهر کوتاه بود. به نظر شما علت و دلیل این تلاطمات در پیروزی‌ها و شکست‌ها چیست؟ یا مثلا «عملیات کربلای 4» چرا به شکست منجر شد؟

به هر حال بخش بزرگی از جنگ غیرقابل‌ پیش‌بینی است. به همین دلیل تا حد زیادی خوب است که بتوان از مهلکه جنگ بیرون آمد. یعنی درست است ما دفاع و مقاومت می‌کنیم، ولی اگر جنگ طولانی شود، دیگر غیرقابل ‌پیش‌بینی می‌شود. درست است ما بعد از «فتح خرمشهر» در موقعیت برتری قرار داشتیم و حتی فرماندهان می‌گفتند وقتی ما صحنه‌ها را نگاه و آمارها را بررسی می‌کنیم، احساس می‌کنیم غیرواقعی هم نبوده و نیمی از امکانات و نیروهای دشمن از بین رفته، ولی درست در همین موقعیت‌ها اگر بتوانید جنگ را پایان بدهید و قید بعضی پیروزی‌های بزرگ‌تر را که در دسترس می‌بینید‌ بزنید، بهتر است.

اگر چنین اتفاقاتی در جنگ‌ها بیفتد، قطعا دو طرف زودتر خلاص می‌شوند؛ چون جنگ ابعاد غیرقابل‌ پیش‌بینی دارد. بالاخره برخی جاها با اشتباهات عجیب‌وغریبی که هیچ‌کس نمی‌تواند کاری‌اش کند مواجه می‌شویم. یعنی جنگ پدیده‌ای است که مطابق پیش‌بینی‌ها جلو نمی‌رود و ابعادش آن‌قدر ممکن است گسترده شود که اصلا فکرش را نمی‌کنید. شروع جنگ ایران و عراق هم همین بود. یعنی من تقریبا اطمینان دارم اگر صدام می‌دانست قرار است وارد جنگی شود که هشت سال طول می‌کشد و چه اتفاقاتی رخ می‌دهد، اصلا وارد نمی‌شد.

بعد از «فتح خرمشهر» هم عده‌ای احساس کردند با یک ضربه می‌شد صدام را سر جایش نشاند و بعد عده‌ای اصلا فراتر از این فکر کردند که ما هم صدام را سر جایش می‌نشانیم و هم مثلا نیرو می‌فرستیم به سمت جنگ با اسرائیل که البته نیرو به سوریه هم فرستادند. ممکن است موقعیت‌های جذابی پیش‌رو باشد، ولی ممکن است موقعیت‌هایی هم پیش بیاید که ناگهان همه‌چیز را به چالش بکشد. پس بخشی از ماجرا به ذات خود جنگ برمی‌گردد که غیرقابل ‌پیش‌بینی است. بخش دیگرش این است که چون قرار است چیزهای بیشتری به دست بیاورید، جنگ را ادامه می‌دهید. معمولا در همین موقعیت‌ها به مشکل می‌خوریم؛

نه‌فقط ما، همه دنیا ممکن است دچار چنین خطاهایی بشوند.

عملیات «کربلای 4» دل هر ایرانی را به درد آورد. شما درباره آن مطلب نوشتید و با فرمانده وقت عملیات وارد گفت‌وگو و بحث شدید که باعث شد کارتان دیده شود. به هر شکل روی موضوع مهمی هم دست گذاشتید. آیا می‌شد کاری کرد که «کربلای 4» رقم نخورد؟

ما موضوعی در ایران داریم و آن این است که گاهی فقط به نتیجه نگاه می‌شود و روی مسیر و روش تمرکز نمی‌شود.یعنی شما ممکن است گاهی موفقیتی به دست بیاورید ولی مسیر صحیح برای کسب آن موفقیت را طی نکرده باشید، ولی چون موفقیت را به دست آورده‌اید، همه هورا می‌کشند. اما دقت نمی‌کنند حتی اگر به نتیجه برسید و مسیر درستی را طی نکرده باشید، در نهایت این هوراکشیدن معنی ندارد؛ چون ممکن است در نتیجه سلسله‌ای از وقایع که این پیروزی نقطه آغاز آن بوده، شکست‌های فاجعه‌باری رقم بخورد. قبل از «کربلای ۴» عملیاتی به نام «والفجر ۸» داشتیم که مربوط به «فتح فاو» بود.

یا عملیات «والفجر مقدماتی» که به مشکل خورد، ولی در نهایت جواب داد. اما اگر فکر کنید چون این‌بار جواب داده، دفعه بعد هم جواب می‌دهد، ممکن است با شکستی فاجعه‌بار روبه‌رو شوید. ما با بعضی از فرماندهان وقت صحبت می‌کردیم و می‌گفتند در خیلی از عملیات‌ها نشانه‌هایی از لورفتن دیده شده بود.

مثلا در کتاب خاطرات شهید احمد کاظمی درباره «کربلای 4» نوشته شد، نقل به مضمون، که ما دقیقا نمی‌دانستیم عملیات امشب یا فردا شب اتفاق می‌افتد. یعنی اطلاعات دقیقی نداشتند که بعدها به «عملیات فریب» معروف شد.

در هر جنگی خطاهایی اتفاق می‌افتد و ما نمی‌خواهیم مسائل را زیر سؤال ببریم، ولی قصه این است که ما کجاها مسیر درستی طراحی نکردیم. در پاسخ به سؤال شما می‌توان گفت بله، می‌شد جلوی شکست عملیات «کربلای 4» را گرفت و نشانه‌هایی هم در این عملیات دیده می‌شد. حالا هم فقط آقای محسن رضایی مسئولش نیست. به هر حال در عالی‌ترین سطح کشور راجع‌ به آن تصمیم گرفته شده بود و می‌توانست انجام نشود و آن اتفاقات نیفتد. حتی بعدتر شهید «حسین خرازی» را داریم که شب بعد دوباره خیلی به او اصرار کردند که حتما باید عملیات را ادامه بدهی، ولی ایشان امتناع کرد.

کاری که ایشان کرد، به هر حال یک بخش آن به خود جنگ برمی‌گردد و بخش دیگرش به شرایط تصمیم‌گیری. مثلا ممکن است آدم توان خودش را درست تشخیص ندهد و از این غافل بماند که طرف مقابل، یعنی عراق، تمام دنیا را پشت سرش دارد. آیا می‌خواستی با تمام دنیا بجنگی، یا اگر در آن موقعیت بودی، می‌توانستی از آن فضا بیرون بیایی و راهی برای ختم جنگ پیدا کنی؟

البته این نکته را باید بگویم که تقریبا بعد از «فتح خرمشهر» خود صدام هم نمی‌خواست جنگ پایان پیدا کند، هرچند در ظاهر چیز دیگری را می‌گفت. چراکه پایان‌یافتن جنگ در آن مقطع به نفع ایران بود و اصلا جایگاه ایران را تغییر می‌داد و جایگاه صدام را به عنوان یک بازنده خیلی بزرگ تضعیف می‌کرد. به هر حال ما خواستیم ادامه دهیم. حالا بعد از «کربلای 4» عملیات‌های دیگری بود مثل «کربلای 5» که از آن به عنوان پیروزی یاد می‌شود. اما قبل‌تر از آن عملیات‌های «بدر» و «خیبر» وجود داشت که آسیب‌های زیادی برای کشور به‌جا گذاشت.

البته هنوز نمی‌توانم بگویم این یک نگاه تحقیقی است، ولی احساس می‌کنم بخشی از تجربه‌های آن جنگ‌ها در جنگ‌های اخیر ما به کار گرفته شد. یعنی در این جنگ‌ها نشانه‌هایی از بلوغ دیده شد که قابل توجه بود.

شما به نکته مهمی اشاره کردید. یعنی شرایط جنگ در هشت سال دفاع مقدس را به دو جنگ اخیر ۱۲روزه و ۴۰روزه وصل کردید. اما قبل از اینکه به این موضوع بپردازم، چون مهم است، باید بگویم به‌ عنوان کسی که به هر حال نه‌تنها جنگ‌های اخیر و جنگ هشت‌ساله را واکاوی کرده‌اید، اصلا در طول تاریخ ایران جنگ‌های دیگر را هم دنبال کردید، چون در نوشته‌هایتان اشاراتی می‌کنید. سؤال این است که چرا ایران در سده‌های گذشته با وجود اینکه هیچ‌وقت آغازکننده جنگ نبوده ولی همیشه یک‌جوری جنگ دامن ایران را گرفته است. علت اساسی آن چیست؟

حالا ما کارشناس‌هایی داریم که باید در این زمینه‌ها صحبت کنند. بخشی از آن مربوط به ژئوپلیتیک ایران است و بخش دیگر این است که ایران سرزمینی با هزاران سال سابقه و کهن‌ترین کشور جهان است و این سرزمین همواره قابلیت‌های فراوانی داشته است. البته من قدرت نظامی مقصودم نیست. مثلا زبان فارسی و ادبیات خلق‌شده در بستر این زبان، هم از لحاظ قدمت و هم از لحاظ خلاقیت، می‌توانند با شاهکارهای بزرگ دنیا رقابت کنند. از لحاظ فرهنگ و تمدن هم همین‌طور. ما الان پروژه‌ای به اسم «نشانه‌های ایرانی در جهان» داریم که کشور به کشور رد پایی از ایران را بررسی می‌کنیم.

ماجرایش این است که در این چند هزار سال، حالا ۲۵۰۰ سال اخیر را در نظر بگیریم، ایران تقریبا در رأس کشورهای تأثیرگذار در جهان بوده. هرچند دوره‌های افول هم داشتیم. به هر حال ایران کشوری است که همواره می‌تواند بلند شود و شما می‌بینید در طول تاریخش هم توانسته از درون موقعیت‌های خیلی سخت، نجات پیدا کند. مردم و فرهنگ ایران قابلیت این را دارند که همیشه در صدر بنشینند. حالا با همه مشکلاتی که در این سال‌ها داشتیم، به نظرم در این جنگ‌ها طرف‌های نظامی شاید شناخت دقیقی از جامعه ایران پیدا نکردند.

منظورتان این است که ابرقدرت‌ها هنوز جامعه ایران را نمی‌شناسند؟

من فقط نمی‌گویم ابرقدرت‌ها، بلکه خود حکومت‌های ایران هم در شناخت جامعه ایران دچار مشکل هستند. مثلا برخی از مسئولان نظامی و قضائی ممکن است به مردم حرف‌هایی بزنند که از جنس تهدید باشد. من همین‌جا می‌گویم که آنها هنوز مردم را نشناختند، چون مردم در دوران جنگ از موشک و بمباران‌ها نترسیدند و حتی کاسبی‌ها را باز نگه داشتند. دشمن در جنگ ۱۲روزه و ۴۰روزه همه لایه‌ها را زد. روز اول رهبر و بعد تمام لایه‌های فرماندهی و بعد لایه‌های پایین‌تر که تا کلانتری‌ها هم پیش آمد. اما مردم تصمیم گرفتند مسیری را بروند که ایران حفظ شود.

شما در یکی از یادداشت‌هایتان به نکته مهمی اشاره کردید و گفتید مفهوم ملیت و آن چیزی که مربوط به گذشته ما بوده، در کلام مسئولان دیده نمی‌شود. مثلا از برخی از مسئولان نقل کرده بودید «نوروز باستانی» خوب است اما امپراتور هخامنشی خوب نیست. هرچند علی‌رغم این نگاه، در دو، سه سال اخیر روی مفهوم «ایرانیت» و «ملیت» تأکید بیشتری شده است. اما این سؤال مطرح می‌شود، چرا چنین شد؟

بخشی از آن مربوط به 150 سال اخیر است که ما گرفتار حواشی و رقابت‌ها شدیم. مثلا وقتی حکومت پهلوی سر کار آمد، وارد رقابتی با قاجار شد که مبادا قاجار بخواهد دوباره به قدرتش برگردد. بعد جمهوری‌ اسلامی آمد و رقابتی با پهلوی آغاز کرد که مثلا مبادا با پهلوی مقایسه شود. از آن طرف جریان رشد و توسعه که 150، 200 سال اخیر در غرب اتفاق افتاد، ما را غافلگیر کرد و با مفهومی به اسم «عقب‌ماندگی» روبه‌رو شدیم.

منظورتان بعد از «انقلاب صنعتی» است؟

بله. خب ما عقب ماندیم. بعد مثل الان که ما مردم را نمی‌شناسیم یا جامعه ایرانی خوب شناخته نشده، به این دلیل است که مطالعاتی روی آنها انجام نشده است.

یعنی در حوزه علوم انسانی؟

بله. فقط گفتیم ما عقب ماندیم. بعدش گفتیم چرا عقب ماندیم؟ بعد آمدیم عیب‌یابی از اخلاقیات مردم کردیم و گفتیم دلیل این عقب‌ماندگی همین است. در صورتی که اگر در همه ابعاد مطالعه عمیق و دقیق انجام می‌شد، شاید وضعیت فرق می‌کرد ولی انقلاب صنعتی ما را مبهوت کرد. مشکل دیگر این است که در همه چیزها هم روی ملت ایران تمرکز می‌کنند. مثلا می‌گویند ما کار جمعی نمی‌توانیم انجام بدهیم. فلان اخلاق‌مان خوب نیست. بعد شما در دنیا می‌گردی و می‌بینی خب در همه مردم دنیا به هر حال تعداد زیادی از این نشانه‌ها را می‌توان پیدا کرد.

برداشتی که می‌توانم از صحبت‌های شما داشته باشم، این است که ریشه این مسئله به روزی می‌رسد که مظفرالدین‌شاه فرمان مشروطیت را امضا کرد و پروژه دموکراتیزاسیون ایران شروع شد و به قول شما یک درهم‌تنیدگی در مسائل ایران وجود دارد که هر کدام از آنها می‌تواند دلیل یا علت این موارد باشد. اما ما در هشت سال جنگ دفاع مقدس و نابرابر به هر حال یک وجب از خاک ایران را ندادیم ولی خیلی آدم‌های بزرگ را از دست دادیم. به نظر شما در آن دوره آیا ما مرتکب اشتباهاتی شدیم که در جنگ‌های اخیر ناخودآگاه یا آگاهانه آن اشتباهات را تکرار کرده باشیم؟

قطعا اشتباهاتی داشتیم. مثلا ما امروز تا حدی فضایی به دیپلماسی دادیم ولی این فضا در جنگ ایران و عراق حتی تا روزهای آخر جنگ هم داده نمی‌شد. آن زمان ما معتقد بودیم شورای امنیت و غیره همه مال آمریکاست و ما آن را به رسمیت نمی‌شناسیم و زمانی که «قطع‌نامه ۵۹۸» داشت پخت‌وپز می‌شد، ایران نماینده هم نفرستاد. در صورتی که می‌توانست نماینده‌ای بفرستد و برداشت‌های بهتری هم داشته باشیم. با وجود تمام حواشی که الان هست، من فکر می‌کنم بزرگ‌ترین تجربه‌ای که به کار گرفته شده، این است که باید به جنگ پایان داد. ممکن است بگویید برخی‌ها نمی‌خواهند جنگ تمام شود.

اما تا حدی که اطلاع دارم، این صدای مخالف پایان جنگ، چندان هم یکپارچه نیست. یعنی خیلی‌ها، از جمله بخش مهمی از مسئولان، می‌خواهند جنگ تمام شود. البته این برداشت من است؛ الان دسترسی به فکت‌های ریز نداریم، سر اینکه چگونه می‌خواهند به این جنگ پایان داده شود. یک عده هم هستند که احساس می‌کنند مثلا ما داریم اسرائیل و آمریکا را از بین می‌بریم و نباید به جنگ پایان داد. ولی من در جست‌وجوهای محدودی که داشتم و پرس‌وجوهایی که کردم، صحبت بر سر این است که جنگ پایان یابد و حتی اینکه ما به توافقی در حین جنگ برسیم.

کاری ندارم سرنوشتش چه خواهد شد، اما به نظرم الان نسبت به جنگ ایران و عراق جلوتر هستیم.

خب ما الان در حالت برزخ نه جنگ و حتی آتش‌بس هستیم. چرا؟

مشکلی که شاید در ۱۵۰ سال اخیر داشته و هنوز داریم، این است که چون ما آدم‌های خوب، مبادی آداب و اخلاق‌گرایی هستیم، همواره دنبال ایراد در سمت خودمان می‌گردیم. هفته پیش در یکی از این نهادها صحبت‌هایی راجع‌به تاریخ می‌کردند و بعد دیدم علاقه‌شان این است که بعد از انقلاب را برجسته کنند. من گفتم در همین سازمان بابابزرگ من هم کار می‌کرده و او دیگر نه سردمدار پهلوی بوده و نه چیز دیگر. به هر حال ما «تاریخ مردمی» داریم. این رقابت‌ها باعث می‌شود حتی مثلا از من بخواهند بابابزرگم را نادیده بگیرم. پس اشتباهات تکرارشونده هم داریم.

ما اصلا با مفهومی به اسم «امنیت» غریبه‌ایم؛ یعنی در جنگ چنین مشکلی داشتیم، در ترورهای اول انقلاب هم چنین مشکلی داشتیم، الان در دو جنگ اخیر هم شاهدش بودیم. وقتی رهبر را در ساعت اولیه جنگ و همه فرماندهان را در همان روزهای ابتدایی جنگ می‌زنند، این نشان می‌دهد در حوزه امنیت مشکل داشتیم. البته مخصوص اینجا هم نیست. شما در صنعت هم چنین روالی را می‌بینید. الان در بحث‌های هوشمندسازی هم چنین است. بعد همه تعجب می‌کنند.

خب از صحبت‌های شما می‌توان این را بیان کرد که بحثی به اسم نفوذ وجود دارد که حالا این نفوذ می‌تواند توسط ابزار صورت بگیرد یا توسط افرادی که گماشته می‌شوند. اما درباره موضوع مهمی دوست دارم نظرتان را بدانم که در همه جای دنیا اختلافات حزبی، اختلافات میان سیاست‌مداران و فرماندهان وجود دارد، ولی هیچ‌وقت مثل اینجا کشورشان را از ریشه نمی‌زنند. انگار فراموش کردند نقطه مشترکی بین همه ما وجود دارد به اسم «ایران» و در این بازی‌های سیاسی و رقابت‌ها، ایران را آن‌قدر تقلیل می‌دهند تا خود را ارجح بدانند. به نظر شما دلیلش چیست؟

اینها ریشه‌های تاریخی دارد. موقعی که انقلاب ‌اسلامی پیروز شد، مسئولان احساس می‌کردند دارایی‌های زیادی دارند که در این دارایی‌ها، حتی خود اسم ایران و تاریخ ایران انگار خیلی به چشم نمی‌آید. از چپ و راست افراد مختلف داریم که در آن زمانه به نوعی اسلام را مقابل ایران قرار می‌دادند که آقا این رسوم شاهنشاهی و تاریخ باستانی باید برود. بخش دیگر این بود که عده‌ای احساس می‌کردند ما اصلا نیازی به ایران نداریم. حالا ایران داشت کار خودش را می‌کرد؛ یعنی در دل مردم، در شاهنامه و تاریخش و خیلی از چیزها. الان از یک رو خوب است که «ایران» تا حدی دست‌نخورده باقی ماند.

یعنی الان چیزی هست که همه بتوانند دورش جمع شوند. ما نیازمند پروتکل‌هایی هستیم تا بتوانیم خیلی چیزها را سروسامان بدهیم.

درحقیقت نیازمند عشق به کشورمان هستیم.

دقیقا. نیازمند عشق، علاقه و شناخت کشور و مردم هستیم. یعنی اگر من درباره تاریخ 40، 50 سال اخیر بگویم، بلااستثنا آنجاهایی که جنگ و درگیری سنگین شروع شده، طرف خارجی احساس از‌هم‌پاشیدگی درون خود را داشته؛ مثل صدام که فکر می‌کرد مردم پای ایران نمی‌ایستند یا اواخر جنگ هشت‌ساله منافقین همین نگاه را داشتند و در جلسات‌شان می‌گفتند ما الان شروع کنیم، تا تهران می‌رویم. اما چنین نشد و ایران یکپارچه باقی ماند.

اینجا از خودی‌ها خوردیم.

جلوتر که رفتیم، در دوره آقای خاتمی، طبق اسنادی که وجود دارد، طراحی‌های زیادی شده بود که به ایران حمله شود. در ماجراهای بعد از ۱۱ سپتامبر هنوز قدرت نظامی ما به آن مرحله نرسیده بود. ولی چون مردم همه با هم بودند و این نگاه به بیرون مخابره شده بود، پس جنگی شکل نگرفت.

خب آقای خاتمی با ۲۰ میلیون رأی توانست رئیس‌جمهور شود. این یعنی مردم پشت کشورشان هستند.

در همین یکی، دو سال اخیر موقعیت‌هایی بوده که همه احساس کردند مردم پای ایران نمی‌مانند ولی ماندند. البته مردم به جمهوری ‌اسلامی انتقاد دارند ولی نسبت به ایران جور دیگر نگاه می‌کنند یعنی آن‌ که عاقلانه رفتار می‌کند، مردم هستند. ولی خیلی از مسئولان سر رقابت‌ها به خاطر یک دستمال، قیصریه را به آتش می‌کشند. ولی مردم آنجا که احساس کردند چیزی به صلاح کشور نیست، همراهی نکردند. این با انتقاداتی که وجود دارد، متفاوت است.

در جنگ ۱۲روزه دوران سختی برای مردم ایران گذشت. دست‌کم ما که میان مردم بودیم، فشار زیادی روی ما بود. همه فکر می‌کردند ایران از هم پاشیده می‌شود ولی نشد و همگرایی بین مردم و حاکمیت به وجود آمد. مردم با اینکه آسیب دیدند و ناراحت بودند ولی تحمل کردند. ولی چطور می‌شود که شش ماه بعد اتفاقات دی ماه رقم می‌خورد؟

هر چیزی به مراقبت نیاز دارد. یعنی مثلا اگر بهترین ماشین روز دنیا را هم داشته باشید، اگر در درازمدت از آن مراقبت نکنید، دچار مشکلات عجیب‌ و غریب می‌شود. وقتی فضایی مثل جنگ 12روزه پیش می‌آید، شما باید از آن مراقبت کنید. شما باید کارهایی انجام دهید که مردم و مخاطبان بدانند که شما قدرشان را می‌دانید. نه اینکه کلا هیچ تغییری و هیچ مراقبتی نکنید و بعد همین‌جوری منتظر بمانید تا ببینید چه اتفاقی می‌افتد! مثلا به وضعیت صداوسیما نگاه کنید، مردم هم وقتی این وضعیت را می‌بینند، ممکن است احساس کنند نمایندگانی در آنجا ندارند.

آقای شیرعلی‌نیا در هیچ دوره‌ای صداوسیما چنین وضعیتی نداشته است.

بعد مثلا اتفاقاتی می‌افتد، مثل حضور آقای کرباسچی در تلویزیون و صحبت‌هایی که کرد. ممکن است گمان کنند این نشانه تغییر مورد انتظار جامعه است اما من قشرهای زیادی در جامعه می‌بینم و آنها حتی آقای کرباسچی را نماینده خودشان نمی‌دانند! یعنی من به جنبه سیاسی‌اش کاری ندارم. من می‌گویم آن‌قدر جامعه متنوع شده که قطب‌های سیاسی را به رسمیت نمی‌شناسند. یعنی چنین بحث‌هایی برای مردم دیگر مطرح نیست. به همین خاطر شما باید مراقبت کنید. به نظرم الان نیازمند خلاقیت مردمی هستیم.

بگذارید کمی با فاصله با شما صحبت کنم. مردم در همه ادوار پای کار بودند. در جنگ هشت ساله شاهد این مسئله بودیم. در سال 1401 جنبش مهسا به‌وجود آمد. اما همان بانوان محترمی که کشف حجاب کردند در سال 1404 کنار کشورشان ایستادند…

خب مگر من به مردم خرده گرفتم؟

منظورم این است باید صریح‌تر صحبت کنید. در این سال‌ها مردم همواره حضور داشتند و ناگهان می‌بینیم که کشوری به ایران حمله کرد. اصلا چه‌جوری کشورهای متخاصم خارجی به خودشان اجازه می‌دهند برای ملت ما برنامه‌ریزی کنند، فرماندهان و مردم را بکشند و چقدر مردم عادی از بین رفتند. دراین مسیر مسئولان چه کردند؟ پس این وسط یک چیزی می‌لنگد.

من که گفتم همه این‌ها به مراقبت نیاز دارد. منظورم این نیست که مردم باید مراقبت کنند. مردم کارشان را بلد هستند. یعنی کاری که در جامعه انجام می‌شود و خلاقیتی که به خرج داده می‌شود از سوی مردم است. من می‌بینم که مثل هر کسی که کاسبی دارد، 40، 50 نفر را با خود نگه می‌دارد. البته با هزار جور سختی سعی می‌کند بخشی از حقوق خود را به دیگران بدهد. این‌جا همان جایی است که ما می‌گوییم به مراقبت نیاز است. یعنی شما آقا و خانم مسئول بفهمید که دارید چه کار می‌کنید. این‌ها را به حساب خودتان نگذارید!

عده زیادی از مردم پای ایران ایستاده‌اند و شما اگر امتیاز ویژه نمی‌دهید، دست کم از آنها مراقبت کنید چون اگر مراقبت نکنید همان اتفاق شش ماه بعد می‌افتد و کار به این‌جا می‌رسد. درصورتی که به گونه‌ای رفتار می‌شود که کسی به کسی نیست. درکل منظورم این است به هر حال مردم، مسئولان را مجبور خواهند کرد. این کشور تا حالا چندین بار اشغال و ویران شده؛ مثلا ما در حمله مغول به ایران ویرانی گسترده داشتیم اما همیشه راهی برای بازگشت و ساختن پیدا کردیم.

جنگ جهانی اول که ایران دچار قحطی بزرگ شده بود!

بله. یا در جنگ جهانی دوم، ایران دچار مشکلات فراوانی شد. در جنگ جهانی اول ابعاد قحطی نان گسترده بود. بنابراین من به مردم امید فراوان و به مسئولان انتقاد زیادی دارم. به همین دلیل معتقدم ما از این جنگ هم عبور می‌کنیم، حتی اگر خدای نکرده خیابان به بیابان تبدیل شود. چون ما مردمی هستیم که دوباره بیابان را به خیابان تبدیل خواهیم کرد. دوباره کشور را می‌سازیم و سربلند می‌شویم. اما اگر کسی کوتاهی کند کار مردم سخت‌تر می‌شود.

اگر بخواهیم مسئله جنگ‌های اخیر را از نقطه نظر بین‌المللی تحلیل کنیم، به این شکل که جنگ علیه ایران را یک بازی کوچک درنظر بگیریم که این بازی کوچک در قیاس با بازی بزرگ‌تر که همانا جنگ‌هایی مثل اوکراین، ونزوئلا -اگر بتوان معنای جنگ را برای آن‌به کار برد- یمن و کشورهای همسایه جنوبی که به نوعی درگیر مسئله جنگ شدند را در بر می‌گیرد، اساسا تحلیل‌تان درباره نسبت جنگ علیه ایران در مقایسه با سایر جنگ‌ها چیست؟

این مسائل خیلی متنوع هستند. من هم مطالعاتی در همین یک سال اخیر پیرامون همین موضوعات انجام داده‌ام. مثلا وقتی من صحبت‌های آقای روبیو و دیگران را درباره جنگ‌های جدید می‌شنوم، متوجه می‌شوم که آنها درباره جنگ‌هایی بزرگ‌تر، یعنی «جنگ‌های تمدنی»، حرف می‌زنند. من ریشه اصلی را در این می‌بینم که آنها با «ایران» مسئله دارند. به هر حال ضرب‌المثلی ما در زبان فارسی داریم که «طرف از اسب افتاده اما از اصل نیفتاده»؛ یعنی کسانی که اصل دارند دوباره بلند می‌شوند و سوار اسب خواهند شد. پس آنها با ایران و کشورهایی که صاحب تمدن بزرگ هستند مسئله دارند.

مسئله دیگر، این منطقه خاورمیانه است. صحبتی آقای باراک، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا در امور سوریه و لبنان و سفیر واشنگتن در ترکیه در سوریه، داشت که می‌گفت که بابا این‌ها (دولت‌های منطقه و ایران) که کشور نبودند، یک‌سری روستا بودند… خب این حرف‌ها برای ما تلخ است و وقتی شما نقشه را نگاه کنید، اگر این منطقه حالا همین غرب آسیا و خاورمیانه را در نظر بگیرید و دوربین را از امروز عقب‌تر ببرید، متوجه می‌شوید چه تحول بزرگی رخ داده است. شما به ۵۰ سال یا ۱۰۰ سال قبل برگردید و دوربین را بالای منطقه خاورمیانه بگذارید.

در پایین آن تقریبا هیچی از لحاظ پیشرفت و تمدن و مثلا نماهای شهری نمی‌بینید. در صد سال گذشته تازه نفت وارد قضایای صنعتی شد و جاهایی مثل قطر و امارات ممکن است در این دوربین ما دیده نشوند. از آن طرف عربستان یک منطقه بیابانی بوده و ایران هم یک حکومت مرکزی به نام قاجار داشت. 1۰۱ سال از تاج‌گذاری رضاشاه می‌گذرد؛ یعنی حکومت قاجاری بیشتر از صد سال قبل روی کار بوده که با کلی مشکلات دست‌وپنجه نرم می‌کرد. ترکیه بعد از جنگ جهانی اول هم دچار مشکلات می‌شود. حالا با این دوربین به جلو حرکت کنیم و به امروز برسیم، می‌بینیم منطقه رشد شگفت‌انگیزی کرده است.

یعنی اتفاقاتی که در این منطقه افتاده شاید در جای دیگر دنیا نیفتاده باشد و این می‌تواند یک هشدار باشد. الان من امیدم به این است که جنگ هرچه زودتر تمام شود تا این منطقه به حلبی‌آباد تبدیل نشود. ممکن است کسانی در جاهای دیگر دنیا به همان اندازه که علاقه داشته باشند که ایران آسیب ببیند، دوست داشته باشند که امارات، قطر و عربستان و غیره هم دچار مشکلات سهمگین شوند. مسائل تمدنی، شوخی‌بردار نیست! مثلا 250 سال اخیر را بررسی می‌کنید، می‌بینید که غربی که مثلا اروپا و آمریکا است، فقط حدود ۲۰۰ سال است که مسلط شدند و قبلش تسلط جهانی نداشتند.

اصلا می‌دانید یکی از دلایلی که من این روزها درخواست مصاحبه‌ها را رد می‌کنم این است که کلمات خالی از محتوا شده‌اند. تا حرفی می‌زنید سریع ذهن‌ها به این سمت می‌رود که شما اشکالات سیستم را نادیده می‌گیرید. در حالی که مباحث خیلی عمیق‌تر است؛ یعنی مسئولان آن‌طرف خیلی واضح حرف‌شان را می‌زنند ولی کسی روی آن زوم نمی‌کند. مثلا اگر سخنرانی «روبیو» را در کنفرانس امنیتی مونیخ شنیده باشید -که حدود دو هفته قبل از جنگ 40 روزه بود- علیه ایران و تروریسم صحبت می‌کند. بعد راجع‌به صنعت می‌گوید که سیاست «صنعت‌زدایی» از آمریکا اشتباه بوده.

ایده تأمین زنجیره ارزان‌قیمت احمقانه بود. روبیویی که پدر و مادر خودش مهاجران کوبایی بوده‌اند‌، علیه مهاجران و مهاجرت حرف می‌زند. بعد در ادامه می‌گوید که ما باید تمدن ۲۰۰۰ ساله‌مان را احیا کنیم! این مسائل را درباره آمریکا می‌گوید و جالب است که در آن کنفرانس نماینده کشورهای عربی هم حضور دارند ولی خب اسمی نمی‌آورد. بعد «جیک سالیوان»، مشاور امنیتی بایدن هم عین همین حرف‌ها را در سال 2023 در بروکینگز می‌زند. خب یکی از دلایلی که من ابا می‌کنم و جنگ‌های اخیر را با جنگ ایران-عراق مقایسه نمی‌کنم همین است که فضای این دوره خیلی متفاوت است.

برای این‌که جنگ اخیر مسیر آینده جهان را واقعا مشخص می‌کند. من اصلا علاقه‌مند نیستم که این جنگ ادامه پیدا کند. اگر به صحبت‌های ترامپ توجه کنید او چند بار تأکید کرد که ما در ۵۱ سال اخیر با ایران درگیر بوده‌ایم!

اتفاقا یکی از سؤالاتم همین است که چرا ترامپ روی عدد 51 تاکید دارد؟

خب همه این حرف‌ها نشانه هستند و ما باید به این نشانه‌ها توجه کنیم و نیاز به تحقیق گسترده هم داریم. ما درسال 1354، یعنی دقیق‌ترش در اسفند ماه 1353، « قرارداد الجزایر» را داریم. قبل از قرارداد الجزایر، اسرائیل سرمایه‌گذاری زیادی روی کردهای عراق کرده بود، و یکی از بندهای این قرارداد این بود که ایران حمایت خود از کردهای عراق را قطع کند. در همان زمان بارزانی و طالبانی به ایران آمدند و در محله ما، یعنی عظیمیه کرج، مستقر شدند. خب «قرارداد الجزایر» به شدت اسرائیلی‌ها را عصبانی کرد و بعدش حکومت ایران از آن سال به بعد رویه مستقل‌تری در پیش گرفت.

این روزها که ما در «فولاد مبارکه» کار می‌کنیم، برای ما این سؤال پیش می‌آید که چرا شاه ذوب‌آهن را به روس‌ها داد تا بسازند؟ خب آمدیم و اسناد را بررسی کردیم که از سال 1330 تا 1337 شاه مدام در حال رایزنی با آمریکایی‌ها بود که کارخانه فولاد در ایران را راه‌اندازی کنند، اما نکردند! خب همه این بحث‌ها به هم گره می‌خورند. بعد هر شب در تلویزیون می‌بیینم حرف‌های تکراری توسط آدم‌های ثابت مطرح می‌شود! خب نمی‌شود این مدل برای کشور کار کرد. در حالی که باید افراد مختلف با دیدگاه‌های متفاوت در تلویزیون حضور پیدا کنند و حرف‌های مستدل بزنند.

من احساس می‌کنم این جنگ پروژه‌ای است که تکلیف جمهوری‌اسلامی را و تکلیف ایران را در مرحله جدید تحولات خاورمیانه روشن می‌کند.

جالب است با جمله فریبنده «کمک‌ها در راه است» چقدر برخی از مردم را فریب دادند!

حالا از یک جنبه دیگر می‌خواهم به بحث جنگ ایران و عراق بپردازم. جنگ ایران و عراق در فضایی ادامه پیدا می‌کرد که به نفع اسرائیل بود.

در برخی اسناد آمده که نخست‌وزیر وقت اسرائیل گفته برای هر دو طرف – ایران و عراق- آرزوی موفقیت می‌کنم!

آن جمله «مناخیم بگین» بود. وقتی سال 1367، یعنی چند ماه قبل از پذیرش «قطعنامه 598» به مطبوعات اسرائیلی و آمریکایی مراجعه می‌کنید، می‌بینید آنها به شدت نگران رشد موشکی هر دو کشور، به‌ویژه عراق، هستند. اواخر زمستان سال 1366 عراق، ایران و دنیا را غافلگیر کرد. موشک‌هایش به تهران می‌رسید، در حالی که تا قبل از آن چنین اتفاقی نمی‌افتاد. آنها حساب‌وکتاب کردند و دیدند اوضاع دارد خطرناک می‌شود. در ماه‌های پایانی جنگ به‌شدت فشار می‌آوردند. یعنی آن‌هایی که جنگ به نفع‌شان بود، این‌جا نگران پرتاب‌های موشکی می‌شوند.

فشار می‌آورند و تقریبا به حساب هر دو طرف این جنگ می‌رسند. حالا سؤال این است که چه کسانی جامعه را آن‌قدر زخمی کردند که سخنانی که آشکارا «روبیو» می‌گوید به گوش کسی نرسد؟!

البته حتما دست‌های خارجی هم درکار است، اما چه کسی می‌تواند در سیستم نفوذ کند؟ وقتی شما ملاک‌هایتان غیرفنی باشد، یعنی ملاک این‌که من صنعتگر خوبی هستم، این است که به چه کسی رأی دادم و یا ملاکش این است که مثلا موضع‌اش درباره فتنه چیست، چنین وضعی پیش می‌آید.

کاملا درست می‌گویید. اما چه باید کرد؟

یکی، دو هفته پیش بود که با یکی از عزیزان دانشگاهی که از چهره‌های اصلاح‌طلب خیلی محترمی هستند صحبت کردم و گفتند آقا ما بین شماها گیر کردیم. یک بخشی همین تفکرات پایداری هستند و یک بخشی هم اصلا کلا خیلی از چیزها را نادیده می‌گیرند و دائما دارند تجویز می‌کنند. به تجویزها هم نگاه می‌کنیم، می‌بینیم همان تجویز 20 سال پیش بوده و در این مدت هیچ‌چیزی هم تغییر نکرده است، در صورتی که جامعه فرق کرده. موضوعات ما هم اصلا دوطرفه نیست. اصلا جنگ و صلح نیست. یعنی این که بجنگیم یا گفت‌وگو کنیم. یعنی در واقع طیف سیاه و سفید نیست.

بین طیف سیاه وسفید، کلی فضاهای خاکستری وجود دارد.

بله. مثلا فرض کنید آقای رئیس‌جمهور می‌خواهد همه طیف‌ها را برای گفت‌وگو دعوت کند. خب تعدادی اصلاح‌طلب که همیشه در همه جلسات هستند و عده‌ای هم اصول‌گرا در این جلسات حضور دارند اما چه کسی گفته جامعه فقط همین دو طیف سیاسی هستند؟ شما کجا گروه‌های خلاق اجتماعی را وارد ماجرا می‌کنید؟ خب فرد یا افرادی که مثلا می‌توانند روی چند میلیون نفر تأثیر بگذارند چرا نباید مقابل رئیس‌جمهور حرف بزنند؟! آنها هم باید تریبون داشته باشند. اصلا آقای رئیس‌جمهور شما خودتان رسانه هستید. چقدر بشنویم رئیس‌جمهورمان از عملکرد تلویزیون گلایه می‌کند.

خوب شما که دارای امکانات هستید، برای مردم رسانه تعریف کنید؛ مثلا یک تریبون تعریف کنید و بگویید می‌خواهم از این طریق با اقشار مختلف مردم حرف بزنم و سازوکارش را هم تعیین کنید. البته مثال دارم می‌زنم که هر کسی پنج میلیون رأی آورد، می‌تواند از طریق فلان تریبون در مقابل رئیس‌جمهور حرف‌هایش را مطرح کند. ولی این گله‌گزاری صرف منجر به این شده که بخش‌های خلاق جامعه نادیده گرفته شوند. یکی از دلایلی که شما می‌خواستید جلوتر به آن اشاره کنید، همین بحث «کتاب زنان نقاش ایران» بود و موضوعی که ما سراغش رفتیم.

ما دیدیم در بحث نقاشی بخش زیادی از دیدگاه‌های جامعه را محروم کردیم.

اصلا همین که سال‌ها درکارهای پژوهشی‌تان با مردها سرو کار داشتید و ناگهان به سمت نیمی از جامعه یعنی زنان تغییر مسیر می‌دهید، یعنی قطعا این بخش از جامعه دیده نشده‌اند؟

بله، همین‌طور است. البته منظورم این نیست که مردان کاری نکرده‌اند بلکه سراغ کسانی رفتیم که سال‌ها به قول شما نادیده گرفته شدند! دراین فضا می‌شود کار کرد، سفر رفت، پروژه تعریف کرد و خلاقیت به خرج داد. خطایی که به نظرم وجود دارد این است که بخشی از دوستان در تلویزیون هستند که احساس می‌کنم شاید نشود با آنها حرف زد، خب می‌شود آن را درک کرد اما ناراحتی من این است که نتوانیم با رئیس‌جمهورمان حرف بزنیم. رئیس‌جمهورمان هم برای مردم نتواند تریبون درست کند. بگذارید مثالی بزنم. آقای بنی‌صدر مخالف‌های خیلی قدرتمندی داشت و خودش یک نفر بود و تیم هم نداشت.

سه، چهار نفر دور ایشان هم تیم محسوب نمی‌شد. ولی طرف‌های مقابلش آقای بهشتی، آقای هاشمی و آقای خامنه‌ای بودند. همین‌طور حزب جمهوری، جامعه روحانیت مبارز، که البته مقطع کوتاهی با او همراه بود، در مقابلش بودند. اما آیا می‌دانید چه چیزی آقای بنی‌صدر را سر پا نگه داشت؟ اسناد تاریخی به ما می‌گوید بنی‌صدر توانست برای خودش رسانه درست کند. یعنی یادداشت‌هایی در روزنامه «انقلاب اسلامی» می‌نوشت و هفته‌ای یک بار و گاهی دو هفته یک بار در آن‌جا منتشر می‌کرد و با همین رسانه کارش را پیش می‌برد. اصلا الان کاری به حق و باطل ندارم که چه کسی درست می‌گفت یا نمی‌گفت.

الان رئیس‌جمهور ما از تلویزیون گلایه می‌کند. ولی ایشان این امکان را دارند برای مردم تریبون بسازند تا با ایشان صحبت کنند. همین‌جاست که می‌گویم مسئولان، چه چپ و چه راست، چه اصلاح‌طلب و چه اصول‌گرا، توجه نمی‌کنند. چرا قشر وسیعی از جامعه را نمی‌بینند؟

مثلا در همین فضای نقاشی که کتابی منتشر کردیم، دیدیم که یک دنیا برنامه و کار وجود دارد و اغلب به آن توجه نمی‌کنند. به هر حالت مردم ایران به ما یاد دادند که در طول تاریخ با چه شور و حالی معنای زندگی در سخت‌ترین شرایط را تمرین می‌کنند و چگونه راه زندگی کردن را پیدا کرده‌اند.

شما تاکنون ۲۶ عنوان کتاب منتشر کرده‌اید. کارخانه تولید محتوا هم دارید راه اندازی می‌کنید. با شما به‌عنوان پژوهشگر چگونه رفتار شد؟ دو تا کتاب منتشر کردید، کلی اذیت شدید. دو تا کتاب دیگر درباره روسای‌جمهور متضاد یکدیگر می‌خواستید منتشر کنید، باز هم برایتان داستان درآوردند؟ چرا؟

من دل پرغصه‌ای دارم ولی در زمانی که روضه‌خوان زیاد است، نمی‌خواهم روضه بخوانم! من فقط سعی می‌کنم کارم را انجام بدهم. ببینید ما کتاب «نکته‌های تاریخی» که مجموعه یادداشت‌هایم بود را برای گرفتن مجوز به وزارت ارشاد فرستادیم. ارشاد مجوز نداد و علتش را به ما نگفت. علت را پرسیدیم گفتند محرمانه است. به مدیر مربوط گفتم بابا یکی صبح‌دم در خانه شما می‌آید و حکم تخریب خانه را به دست شما می‌دهد، شما قطعا دلیلش را می‌پرسید. خب به ما بگویید با کجا مشکل دارید تا ما آن را برطرف کنیم. گفتم شما به من بگویید که این ۳۰۰ صفحه کتابی که من به شما دادم آیا همه آن اشکال دارد و یا می‌شود آن را اصلاح کرد؟

من یک سال مسیر مدارا را درپیش گرفتم. در «سامانه‌ی صدور و مجوز چاپ و نشر کتاب» هم ثبت‌نام کردم ولی بعد از یک سال جوابی نگرفتم! درنهایت پی‌دی‌اف کتاب را در کانال تلگرامی‌ام گذاشتم. دست آخر هم پایین آن نوشتم اگر کسی خواست می‌تواند 180 هزار تومان – کمتر یا بیشتر – به این شماره کارت واریز کند. فکر کنم سه سال پیش بود مبلغی حدود یک میلیارد تومان واریز شد و این‌جا اولین بار است که مبلغ را اعلام می‌کنم. خب این هم نوعی زندگی است که آقا من با کسی دعوا ندارم و فقط کارم را انجام می‌دهم. البته دعوای نرم دارم؛

یعنی نامه می‌نویسم، احقاق حق می‌کنم ولی اگر نشد راه‌حلی برایش پیدا می‌کنم. یکی از مسئولان ارشاد به من گفت تو که پولت را از مردم گرفتی، پس چرا همچنان ماجرا را پیگیری می‌کنی. من هم گفتم می‌خواهم هزینه کار غیرقانونی (یعنی توقیف غیرقانونی کتاب) را بالا ببرم! به همین دلیل گاهی جنس کار مردمی و خلاقانه این‌جوری نتیجه می‌دهد. برای کارخانه تولید محتوا هم سختی زیادی کشیدم. سراغ پنج موضوع رفتیم و شروع کردیم که نشانه‌های ایرانی در جهان را دنبال کنیم.

شما وقتی یادداشتی می‌نویسید، به هر حالت باید منبع یا سندی در دسترس داشته باشید که براساس آن مطلب معتبری منتشر کنید. مثلا خیلی از اسناد جنگی بعد از گذشت 20 یا 50 سال از حالت محرمانگی در می‌آید و قابل انتشار می‌شود. آیا درمورد پژوهش جنگ ایران و عراق به چنین اسنادی دسترسی پیدا کردید؟ آیا آن مراکزی که چنین اسنادی در دست داشتند به شما اجازه استفاده دادند؟

ما بخشی از کارمان استفاده از اسناد خارجی است که آنها چنین پروتکل‌هایی دارند. بعضی از آنها آزاد شده و شما می‌توانید تقاضا بدهید. به‌ویژه ما با اسناد انگلیسی و آمریکایی کار می‌کنیم. اما در داخل چنین پروتکل‌های دقیقی نداریم. اصلا ساختارش را هم نداریم. یک دوستی که از دنیا رفته، می‌گفت: به ما گفتند جایی درست کنید و بشود «مرکز اسناد ملی ایران» و همه سندهایتان را به آن‌جا بدهید. گفتم چنین جایی سازوکار می‌خواهد، سندپژوه می‌خواهد و کلی به موارد تخصصی احتیاج دارد. برای ایران چنین جایی خوب است ولی باید زیرساخت‌هایش را در نظر گرفت. البته زحمت‌های زیادی کشیده شده است.

حتما می‌خواستند یک NSA (آژانس امنیت ملی) بسازند؟

ما خوش‌شانسی‌ای که داشتیم این بود که درست است این اسناد را نداریم ولی افراد در دوره‌های مختلف احساس تکلیف کردند و هر کسی چیزی نوشته؛ چه خاطرات و چه وصیت‌نامه. اصلا مجموعه‌ای داریم – اسمش را نمی‌آورم تا نروند از آن‌جا بردارند – مثلا نشریات سال‌های 1367 تا 1369 را دارند که مجموعه نشریاتی است که متعلق به سپاه بوده و کلی سند رسمی در آن‌جا وجود دارد ولی قابل دسترسی نیست. از آن‌طرف کسانی که سند منتشر کردند، تابع پروتکلی نبودند. بعد هم طرف مثلا فلان سندی که این‌جا منتشر می‌کند، معتقد است ایرادی ندارد.

بعد هم اگر سندها را با هم مقایسه کنید و مانند پازل آن را تکمیل کنید به نتیجه‌ای خواهید رسید. هر چند که ما برای به دست آوردن اسناد مشکل داریم و می‌توانند اسناد بیشتری در اختیار ما بگذارند. به همین دلیل رویکردی که من در کانال تلگرامی‌ام تا کنون داشته‌ام و خیلی‌ها هم باور نمی‌کنند، این است که مطالبم براساس تمام اسناد منتشر شده و یا مصاحبه‌هایی که هنوز منتشر نشده‌اند، شکل گرفته است. البته قدرت تحلیل هم مهم است.

در کنار یادداشت‌هایی درباره جنگ، من در کانال شما با حاشیه‌هایی برخورد کردم که توجه من را جلب کرد. مثلا فرمان آیت‌الله طالقانی درباره‌‌ی زنانی که در «شهر نو» کار می‌کردند و سه تا از زنانی که در آن‌جا کار می‌کردند را اعدام کردند و بعد بحث ضرب و شتم زنانی که در واقع سوار هواپیما شدند و می‌خواستند بروند که آقای لاجوردی برایشان احکامی بریده بود ولی فکر کنم آقای ناطق‌نوری با آن مخالفت کردند. چرا این خرده روایت‌ها در میان آن حجم از مسائل برای شما مهم است؟

این‌ها بخش‌های نادیده‌ای است که «روایت رسمی» به آن نپرداخته است. علاوه‌بر این‌که خودش روایت وسیعی دارد که ذهن آدم‌ها را به سمت تحقیق می‌برد. ما برای شناخت ایران نیاز به کار در تمام ابعادش داریم. حالا از این به بعد پروژه‌های متعددی داریم که کم‌کم رونمایی می‌کنیم.

«تاریخ توسعه و صنعت و غرب آسیا»، «روایت آینده»، «نشانه‌های ایرانی در جهان» و بعد هم مسائل زنان که فقط به نقاشی زنان ایران محدود نمی‌شود؛ بلکه نقاشی زنان غرب و حتی آسیا را در بر می‌گیرد…

بله. البته سایتی راجع‌به تاریخ ایران راه‌اندازی کردیم که فعلا صد سال اخیر را در بر می‌گیرد و موضوعات مختلفی مثل زنان و صنعت در بر می‌گیرد. امیدوارم در عرض چند سال آینده تبدیل به مرجع خوبی شود. یک بخش آن هم مربوط به این بود که خیلی از دوستان فیلم‌ساز یا رمان‌نویس می‌گفتند مثلا درباره دهه ۳۰ برای ما توضیح بدهید. حالا این سایت فرصتی فراهم می‌کند تا روزنامه‌ها و اسناد در آن بارگذاری شود.

با شما گروهی همراه است؟

بله. من به شوخی به بچه‌ها می‌گویم من رهبری بیش نیستم! اما واقعیت این است که ما پادویی بچه‌ها را می‌کنیم. میان ما جوانان خلاقی وجود دارند که در سنین زیر سی سال هستند و جالب است دوستان بالای 40، 50 سال زیرمجموعه آنها هدایت و رهبری می‌شوند. یکی انگلیسی، دیگری گرافیک و روابط بین‌الملل می‌داند و گروهی هم به ابزارهای هوش‌مصنوعی مسلط هستند. من می‌گویم به خلاقیت نیاز داریم و همین افراد کارهای مهم را انجام می‌دهند. یعنی اگر رئیس‌جمهور بخواهد کاری برای کشور کند از همین نیروهای مردمی خلاقه استفاده کند. باید فضا را برای خلاقیت باز کنند.

تأمین اعتبارتان از کجاست؟

برخی از فرهنگی‌ها واژه «کاسبی» را بد می‌دانند ولی باید بگویم که ما با لفظ خوب آن، «کاسب» هستیم. کسب‌وکار ما این است که کتاب می‌فروشیم. نمایشگاه نقاشی در گالری برگزار می‌کنیم. رویداد هنری و تور برگزار می‌کنیم. قبل از همین جنگ، ما فقط به مدت دو سال، شش رویداد فرهنگی در اروپا برپا کردیم برای این‌که بتوانیم چرخ را بچرخانیم. برخی از دوستان هم به ما کمک می‌کنند. در کار «نشانه‌های ایرانی» رد پای دولت اصلا نبوده. جالب است مدتی پیش به عزیزی از وزرای محترم زنگ زدم و سؤالی از ایشان داشتم ولی بنده خدا آن‌قدر شکوه و ناله از وضعیت وزارتخانه کرد که گفتم آقای دکتر!

لطفا یک شماره حساب به من بدهید من وضع مالی‌ام بد نیست می‌خواهم کمکی به وزارتخانه بکنم! حالا من تقاضایی نداشتم ولی نمی‌دانم چرا مخاطب این همه گلایه شدم ولی دلم سوخت که چرا بنده خدا دولت و شرکت‌های تابعه‌اش پولی در بساط ندارند، در صورتی که وزارتخانه‌ها و صداوسیما و غیره کلی ظرفیت دارند. راه آن است که به امر نو و خلاقه میان مردم روی بیاورند. در هر صورت به نظرم ما از مسیر سختی عبور می‌کنیم. هرچند به توانایی‌های مردم باور دارم اما می‌گویم فقط خدا کند که خیابان به بیابان تبدیل نشود.

به نظر شما دوباره جنگ اتفاق می‌افتد؟

جنگ ابعاد پنهان زیادی دارد. به نظر می‌رسد درگیری دیگری نیز محتمل است و حتی ممکن است جنگ پر دامنه‌ای هم داشته باشیم. جنگ با ایران یک پروژه بوده و هنوز نیمه‌تمام مانده است ولی گاهی پروژه‌ها ممکن است آن‌قدر هزینه‌اش بالا برود که صاحب آن پروژه آن را کنار بگذارد. من امیدوارم چنین اتفاقی بیفتد. امیدوارم آرامشی به‌وجود آید که همه ایرانی‌ها از جاهای مختلف برگردند. در همین مدت جنگ تعدادی مهاجرت معکوس داشتیم و بعضی از این دوستان الان دارند با ما کار می‌کنند؛ چون به ایران عشق و علاقه دارند.

منبع: شبکه شرق

منبع خبرشبکه شرق