علی بیتاللهی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با تأکید بر ضرورت کاهش تمرکز جمعیت در تهران و البرز، تمرکززدایی از این دو استان را یکی از راهکارهای بنیادین برای کاهش مصرف منابع آب زیرزمینی و کنترل خطر فرونشست زمین دانست. وی با اشاره به اینکه فرونشست زمین در ایران بدون استثنا ناشی از افت سطح آب زیرزمینی است، اظهار کرد: افت سطح آبخوانها از یک سو به دلیل برداشت بیش از ظرفیت و از سوی دیگر به علت کاهش تغذیه منابع آب زیرزمینی اتفاق میافتد.
افزایش جمعیت در محدودههای کلانشهری نیز با افزایش نیاز به آب شرب، محصولات کشاورزی و صنعتی و توسعه فضای سبز، فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد میکند.بیتاللهی با بیان اینکه وضعیت تهران و محدوده پیرامونی آن از نظر تمرکز جمعیت با سایر کلانشهرهای کشور قابل مقایسه نیست، افزود: جمعیت ساکن در محدوده عملکردی تهران و کرج نزدیک به پنج برابر دومین کانون جمعیتی کشور یعنی اصفهان و اطراف آن است.
این تمرکز جمعیتی به معنای افزایش نیاز آبی و تحمیل فشار مضاعف بر منابع طبیعی در محدودهای محدود از سرزمین ایران است.وی با اشاره به گستره پهنههای فرونشستی در اطراف تهران گفت: این پهنه از جنوب تهران و ورامین تا جنوب غربی و دشت شهریار امتداد دارد و در ادامه به جنوب البرز، دشت هشتگرد و محدوده دشت قزوین میرسد.
این گستره با طول حدود 250 کیلومتر و عرض متوسط 25 کیلومتر، مساحتی بیش از 6 هزار کیلومتر مربع را تحت تأثیر قرار داده است.عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ادامه داد: طی دو سال گذشته، با هدف تأمین آب شرب مورد نیاز مردم تهران، برداشت از منابع آب زیرزمینی در منطقه 18 تهران به افزایش سهبرابری نرخ فرونشست زمین در این منطقه منجر شده است.
با ادامه روند مهاجرت به دو کانون اصلی مهاجرپذیر کشور یعنی تهران و کرج نیز چشمانداز روشنی برای کنترل گسترش فرونشست وجود ندارد.مصرف آب زیرزمینی تهران چند برابر کلانشهرهای دیگر استبیتاللهی با اشاره به تفاوت الگوی تأمین آب در کلانشهرهای کشور تصریح کرد: در اغلب محدودههای کلانشهری، بخش عمده آب شرب و بهداشت از منابع آب سطحی تأمین میشود، اما در محدوده تهران و اطراف آن، به دلیل تمرکز بالای جمعیت و ناکافی بودن منابع سطحی، برداشت گسترده از آبهای زیرزمینی برای تأمین آب شرب و بهداشت نیز انجام میشود.وی افزود: مصرف آب زیرزمینی در بخش شرب و بهداشت در محدوده تهران و اطراف آن 3.9 برابر متوسط کشوری است.
همچنین این میزان در مقایسه با مشهد و اطراف آن 5.1 برابر، اصفهان 144.7 برابر، کرج 2.8 برابر، شیراز 5.6 برابر، تبریز 13.2 برابر و قم 21.5 برابر گزارش شده است.وی با اشاره به آمار برداشت آب از چاههای شرب و کشاورزی در محدوده مورد بررسی گفت: از مجموع یکهزار و 200 حلقه چاه آب شرب، سالانه حدود 668 میلیون مترمکعب آب استحصال میشود؛
این در حالی است که برداشت سالانه از 11 هزار و 697 حلقه چاه کشاورزی در همین محدوده حدود 484 میلیون مترمکعب است.بیتاللهی ادامه داد: بهطور متوسط از هر حلقه چاه شرب سالانه حدود 556 هزار مترمکعب آب برداشت میشود، در حالی که متوسط برداشت از هر حلقه چاه کشاورزی حدود 41 هزار مترمکعب است.
به این ترتیب، متوسط استحصال آب زیرزمینی از هر چاه شرب حدود 13.4 برابر چاه کشاورزی است.برداشت 144 میلیون مترمکعب آب زیرزمینی برای فضای سبز تهرانعضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به مصرف آب برای آبیاری فضای سبز تهران نیز گفت: مصرف آب زیرزمینی در این بخش به حدود 144 میلیون مترمکعب در سال میرسد که رقم قابل توجهی است.وی افزود: حجم برداشت سالانه آب زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز تهران و اطراف آن از کل برداشت آب زیرزمینی در محدوده کلانشهری تبریز و اطراف آن بیشتر است.
همچنین مصرف آب زیرزمینی در این بخش در تهران و اطراف آن 13.2 برابر مشهد، 7.3 برابر اصفهان، 9.4 برابر کرج، 17.5 برابر شیراز، 20.2 برابر تبریز و 20.8 برابر قم است.بیتاللهی با تأکید بر اینکه تمرکز جمعیت عامل اصلی افزایش فشار بر منابع آب در محدوده تهران و پیرامون آن است، خاطرنشان کرد: هم حجم مصرف آب زیرزمینی و هم نسبت آن در این محدوده در مقایسه با سایر مناطق سکونتگاهی و کلانشهرهای کشور بهمراتب بیشتر است و علت اساسی این وضعیت، تجمع جمعیت در تهران، کرج و استان البرز است.
وی تأکید کرد: اقدام ریشهای برای کاهش مصرف آب و کنترل پدیده فرونشست زمین، تلاش برای کاهش تمرکز جمعیتی در تهران و البرز است. رویکردهای مختلفی در مصوبه تمرکززدایی از تهران و البرز پیشبینی شده که اجرای آن میتواند به کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی و در نهایت کاهش خطر فرونشست زمین در این پهنه منجر شود.
منبع: رسانیوز

