با گسترش غربالگریهای بارداری، خانوادههای زیادی با جواب «پرخطر» روبهرو میشوند. اما غربالگری فقط احتمال را نشان میدهد و تشخیص روشنتر به آزمایشهایی مانند CVS و آمنیوسنتز نیاز دارد. این گزارش مرور میکند این آزمایشها چه زمانی مطرح میشوند.
مراقبتهای دوران بارداری در سالهای اخیر با ابزارهای دقیقتری همراه شده است. غربالگری سهماهه اول که سونوگرافی NT و آزمایش خون مادر را ترکیب میکند، غربالگری سهماهه دوم و تست NIPT که DNA آزاد جنین را در خون مادر بررسی میکند، امروز برای بسیاری از مادران باردار نامهای آشنایی هستند. اما یک پرسش همیشه مطرح است: اگر جواب غربالگری پرخطر شد، قدم بعدی چیست؟
پاسخ با یک تمایز ساده شروع میشود: غربالگری تشخیص نیست. این آزمونها احتمال برخی اختلالات کروموزومی را تخمین میزنند و جواب پرخطر یعنی احتمال بالاتر از حد معمول، نه قطعیت بیماری. راهنماهای بینالمللی، از جمله توصیههای کالج زنان و مامایی آمریکا (ACOG)، تأکید میکنند که جواب پرخطر غربالگری، حتی NIPT، پیش از هر تصمیم مهمی باید با یک آزمایش تشخیصی تأیید شود.
آزمایش تشخیصی پیش از تولد چیست؟
آزمایش تشخیصی، برخلاف غربالگری، ماده ژنتیکی جنین را مستقیماً بررسی میکند. دو روش رایج آن، نمونهبرداری از پرزهای جفت و آمنیوسنتز هستند. هر دو با هدایت سونوگرافی انجام میشوند و نمونه برای بررسی کروموزومها یا ژنهای مشخص به آزمایشگاه ژنتیک فرستاده میشود.
نمونهبرداری از جفت در سهماهه اول
در نمونهبرداری از پرزهای جفت (CVS)، مقدار بسیار کمی از بافت جفت برداشته میشود. این روش معمولاً در هفتههای ۱۰ تا ۱۳ بارداری انجام میشود و مهمترین ویژگی آن، رسیدن زودتر به جواب است. انجام آن پیش از هفتهٔ ۱۰ توصیه نمیشود. CVS نقصهای لوله عصبی را بررسی نمیکند و اگر جواب آن «موزاییسم» گزارش شود، ممکن است آزمایش تکمیلی لازم باشد.
آمنیوسنتز در سهماهه دوم
در آزمایش آمنیوسنتز در سهماهه دوم، مقدار کمی از مایع اطراف جنین از راه شکم برداشته میشود. این آزمایش از هفتهٔ ۱۵ به بعد و اغلب بین هفتههای ۱۵ تا ۲۰ انجام میشود. آمنیوسنتز زمانی هم کاربرد دارد که زمان CVS گذشته باشد، در سونوگرافی سهماهه دوم یافتهٔ غیرطبیعی دیده شود یا جواب CVS به تأیید نیاز داشته باشد.
چه کسانی ممکن است به این آزمایشها نیاز داشته باشند؟
این آزمایشها برای همهٔ مادران باردار تجویز نمیشوند. موقعیتهای رایجی که پزشک ممکن است آنها را مطرح کند عبارتاند از:
جواب پرخطر غربالگری سهماهه اول، دوم یا NIPT
یافتهٔ غیرطبیعی در سونوگرافی بارداری
سابقهٔ بیماری ژنتیکی یا کروموزومی در خانواده یا در بارداری قبلی
ناقل بودن هر دو والد برای یک بیماری ژنی مشخص
سن مادر بهتنهایی دلیلی برای اجبار به نمونهگیری نیست و راهنماهای جدید، انتخاب آگاهانه پس از مشاوره را مبنای تصمیم میدانند.
زمینه ایران؛ اهمیت سابقه خانوادگی
در ایران، ازدواج خویشاوندی در برخی خانوادهها و مناطق رایج است و بیماریهایی مانند تالاسمی سالهاست در کانون برنامههای آزمایش پیش از ازدواج قرار دارند. برای زوجهایی که هر دو ناقل یک بیماری ژنی شناختهشده هستند و جهش آن در خانواده مشخص شده است، نمونهٔ CVS یا آمنیوسنتز میتواند برای بررسی همان بیماری در جنین هم استفاده شود. به همین دلیل، مشاوره ژنتیک پیش از بارداری یا در هفتههای اول آن، بهویژه برای خانوادههایی با سابقهٔ بیماری ارثی، اهمیت دارد؛ چون آماده بودن اطلاعات ژنتیکی خانواده، بررسی جنین را در زمان مناسب ممکن میکند.
مسیر معمول پس از جواب پرخطر
هرچند جزئیات برای هر بارداری متفاوت است، مسیر رایج پس از دریافت جواب پرخطر غربالگری معمولاً این مراحل را دارد:
مشاوره: پزشک جواب غربالگری، سن بارداری و سابقهٔ خانوادگی را بررسی میکند و گزینهها را توضیح میدهد.
انتخاب روش: بسته به هفتهٔ بارداری و نوع بررسی مورد نیاز، CVS، آمنیوسنتز یا در برخی موارد NIPT بهعنوان گام میانی مطرح میشود.
نمونهگیری سرپایی: هر دو روش بدون بستری و با هدایت سونوگرافی انجام میشوند.
دریافت و تفسیر جواب: جواب در کنار نتایج سونوگرافی و توسط پزشک یا مشاور ژنتیک تفسیر میشود.
در همهٔ این مراحل، خانواده حق دارد پیش از هر اقدامی اطلاعات کامل دربارهٔ فواید، محدودیتها و خطرها دریافت کند و تصمیم خود را آگاهانه بگیرد.
خطرها و جوابها؛ آنچه خانوادهها باید بدانند
CVS و آمنیوسنتز هر دو روشهای تهاجمی هستند. طبق راهنمای کالج سلطنتی زنان و مامایی بریتانیا (RCOG)، خطر اضافهٔ سقط ناشی از هر کدام، وقتی توسط پزشک آموزشدیده انجام شوند، احتمالاً کمتر از ۰٫۵ درصد است. لکهبینی و گرفتگی خفیف پس از نمونهگیری نسبتاً شایع است و مادران Rh منفی که حساس نشدهاند، پس از آزمایش به آمپول Anti-D نیاز دارند.
جواب این آزمایشها معمولاً در چند مرحله آماده میشود:
جواب سریع برای تریزومیهای شایع (۲۱، ۱۸ و ۱۳)، معمولاً ظرف ۲ تا ۵ روز
کاریوتایپ کامل، حدود ۱۰ تا ۱۴ روز
مایکرواری کروموزومی، حدود ۲ تا ۳ هفته
این آزمایشها دربارهٔ موارد بررسیشده جواب تقریباً قطعی میدهند، اما همهٔ بیماریها و ناهنجاریهای ساختاری را پوشش نمیدهند. به همین دلیل، سونوگرافی آنومالی در هفتههای ۱۸ تا ۲۲ همچنان جایگاه خود را دارد.
نکته دیگر، اهمیت زمان است. چون CVS بازه زمانی محدودی در سهماهه اول دارد، انجام بهموقع غربالگری سهماهه اول و پیگیری سریع جواب آن، به خانواده فرصت میدهد تا در صورت نیاز، میان گزینهها با فرصت کافی انتخاب کند.
نقش متخصص طب مادر و جنین
نمونهگیریهای تهاجمی بارداری به مهارت در کار با سونوگرافی و تجربه در تفسیر جوابهای ژنتیکی نیاز دارند. به همین دلیل، این آزمایشها معمولاً توسط متخصصان زنان با آموزش تکمیلی در طب مادر و جنین (پریناتولوژی) انجام میشوند. دکتر فروهر دارابی، متخصص زنان و زایمان با فلوشیپ پریناتولوژی از دانشگاه تهران، از جمله پزشکانی است که در تهران این نمونهگیریها را در کنار سونوگرافیهای تخصصی بارداری انجام میدهد.
آیا جواب پرخطر NIPT برای تصمیمگیری کافی است؟
خیر. NIPT هم غربالگری است و جواب پرخطر آن باید با CVS یا آمنیوسنتز تأیید شود.
اگر زمان CVS گذشته باشد، امکان تشخیص از دست رفته است؟
خیر. آمنیوسنتز از هفته ۱۵ به بعد قابل انجام است.
آیا این آزمایشها بستری لازم دارند؟
خیر. هر دو آزمایش سرپایی انجام میشوند.
آیا جواب سریع برای تصمیمگیری کافی است؟
جواب سریع تنها چند اختلال شایع را بررسی میکند. به همین دلیل، پزشکان معمولاً برای تصمیمهای مهم منتظر گزارش نهایی آزمایشگاه و جلسهٔ مشاوره میمانند.
آیا جواب طبیعی یعنی نیازی به سونوگرافی نیست؟
خیر. ادامه مراقبتهای بارداری و سونوگرافی آنومالی همچنان طبق نظر پزشک لازم است.
جواب پرخطر غربالگری، آغاز یک مسیر تصمیمگیری است، نه پایان آن. CVS و آمنیوسنتز ابزارهایی هستند که به خانوادهها کمک میکنند بهجای «احتمال»، به اطلاعات روشنتری برسند. انتخاب میان آنها، و حتی انجام دادن یا ندادن آزمایش، باید پس از مشاوره با پزشک متخصص و در صورت نیاز مشاور ژنتیک انجام شود.
منبع: خبرآنلاین


