به گزارش گروه رسانهای شرق،
زهره مسکنی: تقویمها گاهی شوخیهای غریبی با حافظه ما میکنند؛ شوخیهایی تلخ، پر از طنز سیاه و سرشار از استعاره. ۲۹ آبان یکی از همان روزهاست. برای ادبیات معاصر ایران، این تاریخ درست روی مرز باریک میان آغاز و فرجام ایستاده است. روزی که در سال ۱۳۱۹ محمدعلی سپانلو چشم به جهان پرهیاهوی تهران گشود و دقیقاً در همین روز، در سال ۱۳۸۴، منوچهر آتشی در جنوب، چشم از این جهان فروبست. یکی شاعر آسفالت و خیابان و تاریخ مجسم پایتخت و دیگری راوی گرما، خاک، اسب و اقلیم جنوب.
اما دست تصادف در دهه چهل خورشیدی، این دو قله شعر نو را سالها پیش از این تقارن تقویمی، نهفقط در صفحات مجلات یا نشستهای کانون نویسندگان که در نقطهای بسیار ملموس و فیزیکی به هم رسانده بود: در برابر لنز ۳۵میلیمتری دوربین ناصر تقوایی و در بطن شاهکاری به نام «آرامش در حضور دیگران».
یک هفتهای که به درازای یک تاریخ کش آمد
سال ۱۳۴۹ بود. تقوایی که پیشتر نبوغش را در ساخت مستندهای جنوب نشان داده بود، میخواست نخستین فیلم بلند داستانیاش را با اقتباسی درخشان و تلخ از داستان غلامحسین ساعدی بسازد. تقوایی برای اجرای این ایده دنبال جایی میگشت که خود روح زوالیافته آن سالها باشد؛ خانهای که هنوز بوی سنت بدهد اما دیوارهایش از هجوم تجدد عصبی و بیریشه ترک برداشته باشد. سرانجام او برای این کار به خانه سیروس طاهباز و همسرش پوران صلحکل پناه برد. خانهای اعیانی و اُسوقُسدار، ساختهشده در حوالی سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۵ در حوالی منیریه و چهارراه لشکر؛
عمارتی با حوض، درختان کهنسال و معماری آجری که قلب تپنده دیدارهای نویسندگان و شاعران بود. سالها بعد، پوران صلحکل در گفتوگویی خاطرهانگیز با مجله «کافه داستان» که توسط نگارنده انجام شد، ماجرای واگذاری خانه را با لحنی خودمانی و شیرین اینگونه روایت کرد: «ناصر یکدفعه آمد خانه ما… گفت پوران میشود تو یک هفته از خانه بروی بیرون؟ من آن موقع فقط آرش را داشتم. گفت تو آرش را بردار برو یک جایی یک هفته خانهات را بده به من؛ من میخواهم فیلمبرداری کنم. تابستان بود. گفتم باشد، من یک هفته میروم شمال برمیگردم، تو کارت را بکن. آقا این یک هفته شد پنج ماه!
باور کنید شب عید بود که برگشتم. ناصر همیشه به من میگوید پوران من خیلی مدیون توام سر آن فیلم». آن یک هفته که تا آستانه بهار و عید نوروز کش آمد، در واقع فرصتی شد تا تقوایی خانه واقعی فرهنگ و ادب آن روزگار را به تصرف سینما درآورد. خانواده طاهباز به شمال رفتند و خانه به صحنه جنون، روانپریشی، ازخودبیگانگی و تقابل نسلها بدل شد؛ خانهای که در آن سرهنگ بازنشسته ساعدی با بازی اکبر مشکین ذرهذره در توهم و استیصال فرو میرفت.
وقتی شاعران در پوست خود فرورفتند
اما نبوغ تقوایی فقط در میزانسن و قاببندیهای چشمنوازش در خانه طاهباز نبود؛ او دست به انتخابی جسورانه زد. تقوایی بهجای آنکه نقش جوانان روشنفکر و بلاتکلیف آن دوره را به بازیگران حرفهای تئاتر و سینما بسپارد، مستقیم به سراغ خود روشنفکران رفت. او از محمدعلی سپانلو و منوچهر آتشی خواست روبهروی دوربین بنشینند. این انتخاب، فیلم را از یک درام سینمایی به یک سند تاریخی ارتقا داد. سپانلو، شیکپوش، با لحنی گزنده و نگاهی که آینده بیرمق یک نسل را میدید، نقشی را بازی میکرد که شخصیت خود او در محافل کافهنشینی تهران بود.
در سوی دیگر، آتشی با آن چهره استخوانی، نگاه خیره و سکوتهای پرمعنایش، بوی خاک و اصالت جنوب را با سرخوردگی شهری پیوند میزد. دیدن این دو در قابهای سیاه و سفید خانه چهارراه لشکر هنوز هم تکاندهنده است. آنها بازی نمیکردند؛ بلکه حضور واقعی خودشان را در جامعهای که آرامآرام به سمت انفجار میرفت، شهادت میدادند. در این فیلم، شخصیتها در خانهای پرسه میزنند که آرامش آن با ورود سرهنگ، دختران روانپریش او و مردان اطرافشان از دست رفته است.
جالب است که برای ثبت این بیآرامی تاریخی، بانوی خانه پنج ماه آواره شمال شد تا تقوایی بتواند بیقراری یک دوران را در آن عمارت آجری جاودانه کند!
دو شعر متفاوت در یک اقلیم مشترک
تقارن ۲۹ آبان برای این دو شاعر، بازخوانی دو قطب متضاد اما همجهت در ادبیات معاصر است. سپانلو، چنانکه خود بعدها عنوان گرفت، «شاعر تهران» بود. او خیابانها، میدانها، کافهها و بوی پاییزهای لالهزار و خیابان انقلاب را به شعر درآورد. تهران در کلمات او شهری زنده، با همه خاطرات تاریخی و زخمهای سیاسیاش بود: «بلوار میرداماد/ با لحظههای آزاد/ پنجاه سال دیگر/ از ما میآورد یاد/ در روزهای رنگین…».
آتشی اما با اسب سپید وحشیاش از دشتهای بوشهر با واژگانی سنگین، آفتابسوخته و تنیده در اساطیر کویر و دریا تاخته بود: «اسب سفید وحشی، بر آخور ایستاده، گرانسر/ اندیشناک سینه مفلوک دشتهاست…». با این حال، هر دو در دهه ۴۰ و ۵۰ به یک نقطه مشترک احساس زوال، بحران هویت و ضرورت ثبت لحظه رسیدند. تقوایی این دو را در همان خانهای که سالها میزبان جلسات شعر و بحثهای شبانهشان بود، نشاند تا تماشاگر سینما متوجه شود که این تنهایی و ازخودبیگانگی، نه ساخته ذهن فیلمنامهنویس، بلکه اضطراب واقعی نسلی است که شعر ایران را بر دوش میکشید.
بازگشت به خانه، بازگشت به یادها
اگر به تقویم نگاه کنیم و ۲۹ آبان را بخوانیم، دشوار است که ذهنمان از این بازی روزگار عبور نکند: روز تولد راوی بلوار میرداماد و روز مرگ راوی شروههای جنوب. پوران صلحکل وقتی شب عید به خانهاش در چهارراه لشکر برگشت، شاید خانه بوی خاکستر سیگار، ردپای نگاتیو و صدای فریادهای عوامل فنی را در درز آجرهایش پنهان کرده بود؛ اما آن خانه دیگر هرگز یک خانه معمولی نماند. آن خانه به صندوقچهای از تاریخ هنر ایران؛ جایی که تقوایی در آن شاهکارش را ساخت و ساعدی و طاهباز و سپانلو و آتشی در آن زیستند، حرف زدند و بر پرده نقرهای جاودانه شدند، بدل شد.
«آرامش در حضور دیگران» سالها توقیف شد و وقتی به نمایش درآمد، پیشگوییهای تلخش درباره فروپاشی روانی آن جامعه به حقیقت پیوسته بود. اما امروز، در هر ۲۹ آبان، وقتی یاد سپانلو و آتشی زنده میشود، آن نماهای کشدار در حیاط خانه طاهباز دوباره پیش چشم میآیند و آن پنج ماهی که ناصر تقوایی به بهای نجات یک دوران از فراموشی از بانوی خانه قرض گرفت.
حالا، هر بار که فیلم را میبینیم، در حضور سپانلوی متولدشده و آتشیِ درگذشته، به این فکر میکنیم که سینما و شعر چگونه دست در دست هم گذاشتند تا برای همیشه به ما یادآوری کنند آرامش واقعی شاید در همین غیاب ما و ماندگاری تصویرها در دل تاریخ خانه کرده است.
منبع: شبکه شرق

