رفتن به محتوای اصلی
سیاسیجوان آنلاین39 دقیقه مطالعه

منجی وطن یا مهره انگلیس؟!

جوان آنلاین: عباس سلیمی نمین، پژوهشگر و نویسنده تاریخ معاصر در واکنش به روایت محمد قوچانی، مدیر مسئول مجله «آگاهی نو» از نقش محمدعلی فروغی در شهریور ۱۳۲۰ و معرفی او به‌عنوان «منجی وطن»، با بازخوانی عملکرد سیاسی فروغی و…

منجی وطن یا مهره انگلیس؟!

جوان آنلاین: عباس سلیمی نمین، پژوهشگر و نویسنده تاریخ معاصر در واکنش به روایت محمد قوچانی، مدیر مسئول مجله «آگاهی نو» از نقش محمدعلی فروغی در شهریور ۱۳۲۰ و معرفی او به‌عنوان «منجی وطن»، با بازخوانی عملکرد سیاسی فروغی و استناد به شواهد تاریخی، این تصویر را به چالش کشیده و او را عنصری همراه با سیاست‌های انگلیس و چشم‌پوشی از منافع ملی ایران معرفی کرده است. آنچه در پی می‌آید نوشته تحلیلی سلیمی نمین خطاب به قوچانی است:. محتوای جریده شماره ۱۸ تحت مدیریت شما، به‌ویژه سرمقاله‌تان با اتکا به نقل‌های یک‌سویه و بعضاً بیگانه با تاریخ و قواعد آن باعث تعجب است!

چگونه می‌توانید صرفاً با استناد به اظهارات محمدعلی فروغی و فرزندانش چنین قضاوت کنید که وی «منجی وطن» بوده است؟! به‌فرض که هیچ یک از مخاطبان شما به دنبال تحقیق در مورد این شخصیت از منابع متنوع نباشند، اما قدر مسلم، این سؤال در اذهان آنان شکل خواهد گرفت که چنین فردی با چه پشتوانه‌ای در برابر اراده بیگانگان و اشغالگران کشور ایستاده و وطن را از تهدیدات جدی نجات داده است. فرض کنید در اشغالگری شهریور ۱۳۲۰، بیگانه تجزیه و نابودی ایران را پی می‌گرفت. مگر جز این است که این متجاوزان دارای قدرت نظامی، سیاسی، تشکیلاتی و… بودند.

بنابراین در شرایط اشغال با چه پشتوانه‌ای اراده دشمن در هم شکسته می‌شود؟! آیا این به اصطلاح منجی در میان ملت دارای پایگاه تعیین‌کننده‌ای بوده و با استفاده از چنین موقعیتی مقاومت در برابر اهداف شوم را ترویج کرده است؟ به عبارت دیگر، آیا از وی مواضعی سراغ داریم که مردم را به ایستادگی در برابر زیاده‌خواهی‌های مهاجمان به ایران دعوت کرده و به این ترتیب با اتکا به آگاهی ملت، بیگانه را برای رعایت حقوق ایرانیان تحت فشار قرار داده باشد؟ فرض کنید انگلیس به عنوان قدرت مسلط بر ایران راهبرد تجزیه را به منافع خود نزدیک می‌دید.

آیا امثال فروغی به مردم در این زمینه اعلام خطر می‌کردند؟ همچنین رابطه وی با نیروی مسلح چگونه بوده است؟ آیا در حالی که رضاخان از بدو ورود مهاجمان به کشور بدون توجه به ارتش قصد فرار داشت وی برخلاف این رویه به حفظ انسجام آن همت گماشت تا کشور مدافعانی غیور داشته باشد؟ پاسخ این پرسش‌ها و ده‌ها پرسش‌مانند آن منفی است. با کمال تأسف باید گفت از فروغی جمله یا عبارتی دال بر منکوب کردن تعدیات فاجعه‌آمیز اشغالگران به مال، ناموس، استقلال و…

این ملُک و ملت نمی‌توان یافت، در حالی که دعوت ملت به پذیرش خفت و خواری- مستقیم و غیر مستقیم- به‌وفور در تاریخ از وی به ثبت رسیده و در همان زمان با واکنش‌های مردمی تندی مواجه شده است. شاید بتوان ادعا کرد که بارزترین و مشهورترین موضع برای منفعل ساختن ملت از پیگیری مطالباتش در صیانت از شأنیت خود و میهن از آن فروغی است.

به گفته مسعود بهنود، وی از خود، سخن‌های تأثر برانگیزی در این دوره به یادگار گذاشت: یک بار [در سخنانی در مجلس شورای ملی]، اشغال ایران از سوی انگلیس و شوروی را چنین توصیف کرد: «می‌آیند و می‌روند، حوائجی دارند و با ما کاری ندارند…» بار دیگر روزی که مشغول صحبت در مجلس [با همین سیاق]بود ناگهان محمدعلی روشن که از آزادی‌خواهان بود و زجر حبس رضاخان چشیده، سنگی از میان تماشاچیان به طرف او پرتاب کرد (مجلس دقایقی به‌هم خورد)…

یزدانبخش قهرمان، شاعر پرتوان خراسانی [در پاسخ به اظهارات رادیویی فروغی]این گونه سرود:«دوش در رادیو می‌گفت رئیس‌الوزرا / آنکه هیچش غم بیچاره ایرانی نیست…

جان من گرچه سخندان و مصالح گویی / به‌عمل کار برآید به سخندانی نیستعهد صوفیگری و دوره عرفان بافی / روز هوچیگری و وقت غزلخوانی نیستتو رئیس‌الوزرا هستی و این کار بزرگ / در چنین وقت بدین مفتی و ارزانی نیستاز سخن‌های تو پیداست به قول سعدی / کالتماس تو به‌جز راحت نفسانی نیست.چون تو و چند تن دیگر آباد شدید / گر جهان زلزله گیرد، غم ویرانی نیست….»(مسعود بهنود، از سیدضیا تا بختیار، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ هشتم، ۱۳۷۸، صص ۱۹۴- ۱۹۲)سایر شعرا نیز اشعاری علیه فروغی دارند؛

از جمله ادیب الممالک فراهانی، وی از فروغی این گونه در دیوانش یاد می‌کند: «یهودی‌زاده بی‌نور و بی‌فروغش دان / که هم مغززکام است هم به ملک ذکاست» (رک: دیوان ادیب الممالک فراهانی)همچنین ملک الشعرای بهار ابیاتی در نقد عملکرد فروغی دارد. (رک: دیوان ملک‌الشعرای بهار، تهران ۱۳۶۸، ج دوم، ص ۱۲۹۸)سیاستمداران برجسته و ملیون واقعی، چون نخست‌وزیر نهضت ملی شدن صنعت نفت هم از منتقدان جدی محمدعلی فروغی بودند.

دکتر محمد مصدق چه در دوران سفارت فروغی در آنکارا که زمینه جدایی بخش‌هایی از ایران و الحاقش به ترکیه را فراهم ساخت و چه خدمات ویژه‌ای که به طرق مختلف به انگیسی‌ها می‌داد آشکارا و در صحن مجلس به وی می‌تازد:«در جریان (جنگ) اول جهانی که بعضی از دول از نظر تبلیغات و مصالح خودشان وجوهی در ایران به‌مصرف رسانیده‌اند دولت انگلیس هم برای حفظ منافع خود پول‌هایی خرج نمود… یکی از اقلام این مخارج را هم که ماژور مید قونسول انگلیس به‌من گفت وجهی معادل ۶ هزار تومان بود که برای تعزیه‌داری حضرت سیدالشهدا گرفته و تا دینار آخر آن را خرج کرده بودند.

دولت انگلیس تمام پول‌هایی را که در آن جنگ برای پیشرفت سیاست خود در ایران خرج کرده بود از دولت مطالبه می‌نمود و دولت انکار می‌کرد تا اینکه موضوع تغییر سلطنت پیش آمد. محمدعلی فروغی نخست‌وزیر شد و ضمن نامه‌ای به سفارت انگلیس مطالبات آن دولت را تصدیق کرد. در مجلس ششم…

نسبت به فروغی برای تصدیق دعاوی دولت انگلیس من اعتراض کردم.» (خاطرات و تألمات دکتر مصدق، صص ۱۶۵- ۱۶۴)این تعلق خاطر فروغی به لندن (که به یک وابستگی تشکیلاتی مرتبط بود) موجب می‌شود حتی هزینه‌هایی را که انگلیسی‌ها برای تحریف اعتقادات مردم ایران کرده بودند تا از مقاومت و ایستادگی آنان در برابر تهاجمات بیگانه کاسته شود، رسماً به عهده گیرد. آیا به این گونه عملکرد‌های فروغی می‌توان رنگ تعلق خاطر به مصالح ملی این دیار زد؟ فروغی به عنوان یکی از جهان‌وطنان برجسته، منافع سردمداران جهان سرمایه‌داری را ارجح می‌دانست؛

بنابراین به بهانه اینکه باید دل اشغالگران را به‌دست آورد تا بعد از پایان جنگ جهانی با رعایت تمامیت ارضی ایران، این دیار را ترک گویند امتیازات بی‌حد و حصری به آنان می‌داد. بهنود در مورد این سخاوتمندی‌ها می‌نویسد: «او ناگزیر به دادن امتیازات بسیاری به متفقین شد که اهم آنها تعهد برای تأمین احتیاجات نامحدود ریالی آنها بود.

قرارداد چنان نوشته شده بود که بعد‌ها ارتش امریکا توانست با استناد به یک نامه نخست‌وزیر، به عنوان «میهمان انگلستان» وارد ایران شود و به محض ورود تمام راه‌آهن سراسری و اداره آن از خلیج تا بحر خزر را به عهده بگیرد و خواستار کنترل بر بنادر جنوب و تمام امور حمل و نقل در داخل ایران شود.» (بهنود، مسعود، از سیدضیا تا بختیار، سازمان انتشارات جاودان، چاپ هشتم، اسفند ۱۳۷۸، ص ۱۹۲)فروغی به‌خوبی بر این واقعیت واقف بود که هرگز انگلیس اجازه ماندن نیرو‌های شوروی و امریکا در ایران را نخواهد داد؛

زیرا ماندن ارتش این دو کشور به معنی جدی شدن سهم‌خواهی آنان در نفت ایران بود که رضاخان با تمام توان طی دو دهه انحصار سلطه انگلیس بر نفت این دیار را پاس داشته بود؛ بنابراین تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تحت هیچ شرایطی حتی امریکا نتوانست سهمی در نفت ایران بیابد. بنابراین باز گذاشتن دست بیگانه به‌ویژه انگلیسی‌ها در ایران به بهانه تلاش برای حفظ تمامیت ارضی کشور خیانتی بیش نبود که مسعود بهنود نیز به آن اذعان دارد: «اما مهم‌ترین بی‌تدبیری- و به تعبیری خیانت- دولت فروغی لغو انحصار بازرگانی خارجی کشور بود و آزاد گذاشتن خرید و فروش ارز…

این عملاً گرانی و قحطی را دامنه‌یی گسترده داد، تا آنجا که نرخ‌ها ۱۱۳ درصد ترقی کرد… امکانات گسترده ریالی در اختیار متققین قرار گرفت.

با آشکار شدن عوارض این تصمیمات، دولت ناگزیر شد با انتشار ۴۰۰ میلیون ریال اسکناس تازه، به قیمت وارد آوردن فشاری خرد کننده بر طبقات فقیر، مشکلات روزمره خود را حل کند.» (همان، ص ۱۹۳)‌می‌توان گفت انتقاد از فروغی محدود به دکتر مصدق نبود و سایر سیاستمداران کهنه‌کار در جلسات، رسماً عملکرد فروغی را تخطئه می‌کردند و استعفای وی را خواستار می‌شدند:«در آن جلسه مشورتی جز دکتر مصدق که درباره نحوه مقابله با زیاده‌خواهی‌های دو کشور اشغالگر سخن گفت، تنها قوام بود که درباره مسائل روز نیز به بحث و گفت‌و‌گو پرداخت.

دولت فروغی را متهم کرد که با سستی و تعلل، به زورگویی‌های آنان جلوه قانونی داده است و به‌صراحت پیشنهاد کرد که این دولت جای خود را به دولت قدرتمندی بسپارد که بتواند در مقابله با زورگویی‌های روس و انگلیس بایستد.» (همان، ص ۱۹۱)البته افزایش قدرت خرید ریالی متفقین در ایران که به واسطه آن می‌توانستند مواد غذایی را از بازار جمع و سفره ملت را خالی کنند تنها خدمت فروغی برای کاهش هزینه بیگانه مهاجم نبود، وی حتی نیرو‌های مورد نظر انگلیس را به مناصب حساس کابینه خود گمارد:«انگیسی‌ها از عجز و درماندگی رژیم بهره بردند و در این روز‌ها با چند حرکت وضع خود را تثبیت کردند، فروغی هر آنچه آنها می‌خواستند چشم بسته امضا می‌کرد.

از آن جمله وارد کردن حسن مشرف نفیسی- وکیل شرکت نفت جنوب- در کابینه و سپردن وزارت دارایی به او بود. او فوراً نرخ لیره را نسبت به ریال دو برابر کرد….» (همان، ص ۱۷۹)این بدان معنی بود که بخش اعظم هزینه اشغالگر را ملت ایران پرداخت می‌کرد.

در مسائل داخلی نیز فروغی به وعده خود برای برگزاری انتخابات آزاد وفادار نماند و حتی حاضر نشد استعفای جنایتکاری همچون سرپاس مختاری را بپذیرد، اما در نهایت زیر فشار شدید افکار عمومی و روزنامه‌های تازه و صاحب نامانی که کسان خود را در زندان‌ها از دست داده بودند، فروغی ناگزیر شد به برکناری و حبس مختاری و نیرومند (رئیس زندان‌ها) و راسخ (رئیس بهداری) و… رضایت بدهد، (اما به واسطه) آهی (وزیر دادگستری) می‌کوشید در هر فرصت به بقیه عوامل رژیم اطمینان بدهد که قرار نیست دستگیری‌ها ادامه داشته باشد.

سخن او در باره سرپاس مختاری و زندان راحت او موضوعی شد تا روزنامه‌ها ظاهر‌سازی‌ها و فریبکاری‌های دولت فروغی را افشا کنند. (همان، ص ۱۹۱)این تقابل شدید اقشار مختلف مردم با فروغی موجب شد که دولت وی بیش ازشش ماه دوام نیاورد. جناب قوچانی! با وجود این توصیفات از نگاه جامعه به فروغی، عنوان می‌کنید: «چگونه محمدعلی فروغی توانست همانند ققنوس باز گردد و ایران را از تجزیه و اشغال نجات دهد و کاری که نظامیان از آن عاجز بودند را با سیاسیون و دپیلمات‌ها انجام دهد.»! (آگاهی نو، شماره ۱۸، بهار ۱۴۰۵، ص ۱۸)ادعای غریبی است!

آیا می‌توان متصور بود که سیاستمداری بدون پشتوانه مردمی به عنوان کانون اتکای محوری حکمرانی، بتواند به حساب آید، به‌ویژه آنکه از قدرت سخت نیز کاملاً بی‌بهره باشد؟!

فروغی به دلیل درخدمت پهلوی‌ها بودن و به واسطه تبعیت از راهبرد انگلیس محبوبیتی در میان اقشار مردم نداشت که صرفاً به مواردی از آن اشاره شد، اما در مورد نداشتن پشتوانه قوای مسلح تا بتواند از تمامیت ارضی کشور دفاع کند در این سر مقاله به گونه‌ای سخن گفته شده که گویا ارتش قدرتمندی وجود داشته است، اما به دلیل خیانت قزاقان رشد یافته به موازات رضاخان، ملت ایران این بازوی دفاعی خود را از دست داده است:«با وجود حمله و تجاوز متفقین ارتش پهلوی، خودسر و بدون اجازه شاه و نخست‌وزیر جنگ را رها کرده و سربازان را مرخص کرده بود.

به همین علت رضاشاه در آن روز‌ها از سوی ارتش احساس خیانت می‌کرد. همان ارتشی که او جایگزین دولت ساخته بود و به جای سیاستمداران به نظامیان اتکا کرده بود و حال می‌خواست همان نظامیان را که ترک مخاصمه کرده بودند مجازات کند:«روز دوشنبه بیجاره نخجوان و ریاضی مورد تعرض اعلیحضرت شدند.» (۱:۶۳۹) (آگاهی نو، ص ۱۵)جناب قوچانی!

شما به دلیل اهمیت موضوع دو بار در سر مقاله خود به این موضوع پرداخته‌اید و هر دو بار بر خلاف مستندات تاریخ به تبرئه پهلوی‌ها در این خیانت بزرگ همت گمارده‌اید، زیرا به‌درستی معترفید که اعلام ترک مخاصمه از سوی ایران در شرایطی که دشمن متجاوز از بمباران شهر‌های ایران و پیشروی برای اشغال تمامی کشور دست بر نداشته به این دلیل که راه را کاملاً برای اشغالگران هموار می‌ساخت یک خیانت بزرگ بود:«مرحوم فروغی تلفن را برداشتند با ولیعهد، اعلیحضرت [بعد]بسیار [تندو]شدید [صحبت کردند]که اگر من باید مملکت را سر و سامان بدهم اینجوری نمی‌شود بدون اطلاع من کی سربازخانه‌ها را تعطیل کرده؟!» (۲:۴۵) در واقع این یک خیانت ملی بود که ارتش بدون اجازه دولت و حتی پادشاه اعلام ترک مخاصمه کرد و دست از دفاع از وطن در برابر تجاوز بیگانه کشید: «گویا رضاشاه هم خبر نداشتند…

در حدود نهم شهریور رضاشاه آمد پایین [به شهر]در وزارت جنگ که در آنجا… نخجوان را حتی گویا یک کشیده زده بودند. ریاضی را هم پاگون‌هایش را کندند [و]فرستاد به زندان [چون]آن دوتا را در امر آزاد کردن سرباز‌ها مقصر می‌دانستند.» (۲:۴۶) (آگاهی نو، ص ۱۹) اجازه بدهید این دو موضوع را جداگانه مورد تأمل و بررسی تاریخی قرار دهیم.

به‌درستی اذعان می‌دارید که اعلام ترک مخاصمه به صورت یک‌سویه، در حالی که با مهاجمان به کشور عزیزمان ایران در این زمینه به توافقی نرسیده بودیم و آنان به پیشروی در خاکمان و بمباران شهر‌ها ادامه می‌دادند خیانت بود، اما این خیانت را به سران ارتش نسبت می‌دهید، در حالی که اختلاف چندانی در روایات تاریخی در این زمینه وجود ندارد. حتی محسن فروغی در نقل خاطرات پدر در مورد چگونگی پذیرش نخست‌وزیری در شهریور ۱۳۲۰ به صراحت به نحوه اتخاذ این تصمیم با حضور تمامی اعضای کابینه می‌پردازد:«بعد رضاشاه ادامه می‌دهد: با همین وزرا کار کنید، چون واقف به امور جاری و گذشته هستند.

نهایت، چون سهیلی زبان هر دوی‌آن‌ها را می‌فهمد برود وزارت امور خارجه و عامری هم جای سهیلی در وزارت کشور بنشیند. در همان جلسه هیئت وزیران، مذاکرات آغاز می‌شود و شاه تأکید می‌کند که تشریفات ظاهری را فوراً انجام دهند و مذاکره با دو سفارتخانه را آغاز کنند. در ضمن در همان جلسه برای جلوگیری از خونریزی و خرابی تصمیم به ترک مخاصمه گرفته می‌شود.

در همان وقت، سرلشکر ضرغامی که ستاد جنگ تشکیل داده بود احضار می‌شود و دستور ترک مخاصمه به وی ابلاغ می‌گردد تا او به تمامی لشکر‌ها و پادگان‌ها ابلاغ کند.» (ذکاء‌الملک فروغی و شهریور ۱۳۲۰، انتشارات علمی، تنظیم‌کننده: باقر عاقلی، چاپ دوم، ۱۳۷۰، ص ۶۱)جناب قوچانی!

ندیدن این روایت که فرزند فروغی طی آن به‌صراحت دستور رضاخان در مورد ترک مخاصمه را منعکس می‌کند و اسناد فراوان دیگر حول این موضوع که با یک جست‌وجوی ساده می‌توانست در دسترس شما قرار گیرد، باوجود اذعان به همراهی همه‌جانبه محمدعلی فروغی به عنوان رئیس‌الوزرا در همان روز اول انتصاب با این دستور رضاخان که شما آن را به‌درستی خیانت خوانده‌اید، قابل تأمل است.

فروغی در اولین حضور در مجلس شورای ملی نیز به‌صراحت به این تصمیم رضاخان اشاره می‌کند و به تأیید صریح آن می‌پردازد:«دولت به پیروی [از]نیات صلح‌خواهانه اعلی‌حضرت همایون شاهنشاهی به قوای نظامی کشور هم اکنون دستور می‌دهد که از هرگونه عملیات مقاومتی خودداری نمایند تا موجبات خونریزی و اخلال امنیت مرتفع شود و آسایش عمومی حاصل گردد.» (همان، ص ۷۱)محسن فروغی که در این ایام با پدرش همراه است مسئله مصوب کردن ترک مخاصمه در هیئت دولت را این‌گونه روایت می‌کند:«پس از اخذ رأی اعتماد و پایان جلسه مجلس به اتفاق وزیران عازم ساختمان وزارت خارجه شدیم و بلافاصله جلسه هیئت دولت به ریاست پدرم تشکیل شد.

به قرار اطلاع، در این جلسه، نخست‌وزیر و وزیر خارجه شرح ملاقات بامداد خود را با سفیر شوروی و وزیر مختار انگلیس به اطلاع هیئت وزیران رسانیدند و برای جلوگیری از اختلال در امر امنیت، پیشنهاد ترک مخاصمه مورد تصویب قرار گرفت و مقرر شد نامه‌های در این مورد به سفارتین نوشته شود.» (همان، ص ۷۲)در زمینه ترک مخاصمه هرچند رضاخان پیشنهاد نداده، بلکه دستور صادر کرده بود و دیگر نیازی به طی چنین روندی نداشت، اما فروغی نیز در این وادی- چه در مجلس و چه در هیئت دولت- برای خود کارنامه‌ا‌ی رقم می‌زند؛ به‌ویژه آنکه گزارش این اقدامات را به سفارتین اشغالگران منعکس می‌سازد.

این عملکرد، در حالی که متجاوزان در حال بسط اشغال خود به سراسر کشور بودند به نوعی شاخص همراهی و هموار کردن راه آنان بود. در این خدمت به بیگانه رضاخان و فروغی نیازی به پنهان‌کاری یا دیگران را سپر این رسوایی قرار دادن نمی‌بینند؛ البته در ادامه این روایتگری روشن‌تر می‌شود که همه این تصمیمات مربوط به لندن است و شاه و نخست‌وزیر باید در برابر آن کرنش و به تعبیری که در «آگاهی نو» آمده خیانت کنند. محسن فروغی در این زمینه ادامه می‌دهد:«پدرم پس از صرف نهار مدتی به استراحت پرداخت. آنگاه همه دور او جمع شدیم تا از مذاکرات صبح با سفیران خارجی مطلع شویم.

سربسته گفت حضرات، ایران را یک کشور اشغال شده می‌دانند و معتقدند هر نوع تصمیمی در اینجا منوط به اراده آنان است. قوای آنها در حال پیشروی است و قرار شد خواسته‌های خودشان را در پاسخ نامه اعلام کنند و اضافه کرد سفیر روس ذاتاً مردی آرام و منطقی به نظر می‌رسد ولی آلت دست این بولارد شده که دیپلماتی محیل و مرموز و بدذات است.» (همان، ص ۷۴)دیگر منابع و مستندات نیز طراح بودن لندن در اشغال ایران را به‌خوبی روشن می‌سازند و اینکه تبعیت‌کنندگان از سیاست انگلیس- چه در شاکله پنهان فراماسونری و چه در اغلب شبکه مدیران انگلوفیل- خود را هماهنگ می‌کردند. جناب قوچانی!

شما بدون اشاره به این هماهنگی‌ها به این خیانت اذعان دارید، اما در تحریفی آشکار جای عوامل مجری سیاست‌های لندن را تغییر می‌دهید تا در منجی‌تراشی خود با مشکل مواجه نباشید، اما در مورد خیانت دوم، یعنی انحلال ارتش قبل از استقرار اشغالگران، قبل از اینکه نگاهی جامع‌تر به این موضوع مهم تاریخی بیفکنیم یادآور می‌شویم که اگر در همان روایت‌های یک سویه خود تأمل بیشتری می‌داشتید تصور نمی‌کردید مخاطب به‌سهولت با شما همراه خواهد شد.

به این چند نکته در نقل‌های خود یک بار دیگر توجه کنید:۱- در آنچه به نقل از فروغی آورده‌اید عبارت «بیچاره» آمده است: «روز دوشنبه بیچاره نخجوان و ریاضی مورد تعرض اعلیحضرت شدند (۱:۶۳۹)» (آگاهی نو، شماره ۱۸، ص ۱۵) واژه «بیچاره» در مورد کسانی به کار گرفته می‌شود که در امری به ناحق مجازات شوند بنابراین فروغی با به‌کارگیری این عبارت، من غیر مستقیم موضع خود را منعکس کرده است.

۲- در باره این ادعا که رضاخان از انحلال ارتش مطلع نبوده در جمله‌ای که از فروغی نقل شده وی از کلمه «گویا» استفاده می‌کند، یعنی قضاوت دقیق خود را به عنوان نخست‌وزیر و مطلع‌ترین فرد بعد از شاه منعکس نمی‌سازد و قطعیت را به صورت غیر مستقیم در هاله‌ای از ابهام فرو می‌برد: «گویا رضاشاه هم خبر نداشتند…» (همان، ص ۱۹) ۳- در بند (پاراگراف) بعدی خبر از ناراحتی شدید فروغی از برخورد خشن رضاخان با دو نفر از افسران است که مدعی‌اند آنان بدون هماهنگی با فرمانده خود به انحلال ارتش مبادرت ورزیده بودند: «نخست‌وزیر گرچه از اقدام خودسرانه و خائنانه سران ارتش عصبانی بود، اما با این اقدام رضاشاه هم مخالف بود: تقریباً حدود ۲ شب بعد از داستان پاگون کندن، مرحوم فروغی حالشان به هم می‌خورد…

آن حمله قلبی شدید آمد و بستری شدند و علتش را هم حدس می‌زدیم که همان حالت خشونت [رضاشاه]با دو افسر و پرخاش‌ها و اینها [باشد]…» (۲:۴۷) (همان، ص ۱۹)جناب قوچانی! فروغی که در چند دوره نخست‌وزیری رضاخان جنایات هولناکی از وی در مورد اقشار مختلف جامعه شاهد بود و هرگز دم برنیاورد، الا در مورد خویشاوندش اسدی- نایب‌التولیت آستان قدس رضوی- که در ادامه به آن باز خواهیم گشت، چگونه در مورد پاگون کندن و سیلی خوردن دو خائن این چنین رقیق‌القلب می‌شود؟! آیا نقل این روایت این هدف را دنبال نمی‌کند که مخالفت با روایتی کذب و برخورد با دو بیچاره! را به ثبت رساند؟

۴- آخرین نکته در این زمینه، خبر از برخورد بسیار تند فروغی با محمدرضا می‌دهید و اینکه چرا بدون اطلاع وی به عنوان نخست‌وزیر سربازخانه‌ها تعطیل می‌شود: «فروغی نه تنها امور کشوری (دولت) را در دست گرفت بلکه وارد امور لشکری (ارتش) هم شد: «مرحوم فروغی تلفن را برداشتند با ولیعهد، اعلیحضرت [بعد]بسیار [تند و]شدید [صحبت کردند]که اگر من باید مملکت را سروسامان بدهم اینجوری نمی‌شود بدون اطلاع من کی سربازخانه‌ها را تعطیل کرده؟» (۲:۴۵) (همان، ص ۱۹)اگر فروغی روایت پهلوی‌ها در مورد این خیانت تاریخی را قبول داشت چرا باید با ولیعهد تماس بگیرد و با او در این زمینه بسیار تندی کند و اگر قبول نداشت چرا اعتراض خود را متوجه رضاخان به عنوان تصمیم‌گیر اصلی و تابع محض انگلیسی‌ها و تصمیماتشان نمی‌کند؟

این روش یادآور حکایت ملانصرالدین در مورد چموشی‌های گاوش است. روزی این حیوان از طویله می‌گریزد و ملا هر چه در پی‌اش می‌دود نمی‌تواند مهارش کند. عاقبت خسته و کوفته به طویله باز می‌گردد و شروع به زدن گوساله‌اش می‌کند. اهل روستا معترض می‌شوند که گاو سرکشی کرده، چرا گوساله را می‌زنی؟ ملا در پاسخ می‌گوید شما نمی‌دانید.

این گوساله اگر بزرگ شود و ادب نگردد بسیار بدتر و سرکش‌تر خواهد بود!هرچند ولیعهد در این زمان بازرس کل ارتش بود و علی‌القاعده نمی‌توانست از چنین تصمیمات کلانی بی‌اطلاع باشد، اما پرخاش و تندی به وی به این دلیل نبوده که محمدرضا آمر یا حتی عامل چنین اقدامی بوده است، بلکه صرفاً به دلیل ترس از رضاخان به این ترتیب در صدد پررنگ‌تر کردن نقش خود در اداره کشور بر می‌آید وگرنه وی و کابینه‌اش کاملاً بر حقیقت ماجرا وقوف داشتند.

برای نمونه، دکتر محمد سجادی- وزیر راه پهلوی اول و یکی از معتمدان وی- در یادداشت‌هایی تحت عنوان «پیش بینی واقعه سوم شهریور ۱۳۲۰» می‌نویسد: «روز ششم یا هفتم شهریور غروب بود که اعضای هیئت دولت سوی کاخ روان گردید [ند]. همین‌که جلوی در ورودی سعدآباد رسیدیم با تعجب دیدیم که اسکورت شاه آماده حرکت است و شاه نیز جلوی اتومبیل ایستاده و به یکی از افسران دستوراتی می‌دهد. جلو رفتیم و پرسیدیم: اعلیحضرت قصد کجا را دارند؟ شاه گفتند:، چون روس‌ها به کرج نزدیک می‌شوند می‌خواهم پایتخت را به اصفهان انتقال دهم و حال نیز عازم اصفهان می‌باشم.

همگی شاه را از این مسافرت برحذر داشتیم و گفتیم صلاح مملکت و صلاح ملت در این است که اعلیحضرت از تهران خارج نشوند، چون عواقب این کار به‌مراتب بدتر از ورود قشون شوروی به تهران است و اگر مردم بفهمند شخص اعلیحضرت از تهران خارج شدند… آشوب‌طلبان (مخالفان پهلوی‌ها) از فرصت استفاده کرده و بلوای عظیمی به‌راه خواهند انداخت. شاه اظهارات ما را شنید و پرسید: واقعاً اینطور است؟ گفتیم بله اینطور است و صلاح اعلیحضرت در این است که منصرف شوند. در این وقت اعلیحضرت فقید دستور داد والاحضرت ولایتعهد بیایند.

اعلیحضرت فعلی به‌سرعت خود را به پدر رسانده و رضاشاه فرمودند: فوراً به رئیس ستاد ارتش تلفن کن دستوراتی که صادر کرده بودند کان‌لم‌یکن بداند. ما راجع به این دستورات اطلاعی نداشتیم. وقتی اعلیحضرت بر تعجب ما واقف شد گفتند: بله، به ستاد ارتش دستور داده بودند سربازان را مرخص نمایند تا روس و انگلیس بدانند ما با کسی سر جنگ نداریم. وقتی شاه این بیان را نمود همه در جای خود خشک شدیم، یعنی چه؟ چرا سربازان را مرخص نمودند، این کار مشکل بزرگی برای دولت به‌وجود خواهد آورد، چون سربازان گرسنه و بدون پول مجبور خواهند بود دست به غارت بزنند.

به شاه عرض کردیم: به نظر ما صلاح نبود که سربازان مرخص شوند. اعلیحضرت فقید فرمودند: همینطور است. من برای همین به ولیعهد گفتم به ستاد تلفن کند که آن دستور را کان لم یکن کند، ولی بدانید تصمیم را شورایعالی جنگ گرفته است! شاه از مسافرت به اصفهان منصرف گردید، ولی دستور کان لم یکن دیر صادر شده بود، چون سربازان ساعتی قبل، از باغ شاه و لشکر ۲ مرخص شده بودند و در خیابان‌ها و کوچه‌ها پراکنده گردیدند.» (مکی، حسین، تاریخ ۲۰ ساله، ج هفتم، انتشارات علمی، چاپ اول، ۱۳۶۳، ص ۵۲۲ به نقل از سالنامه دنیا، شماره ۱۳)بنابراین در این خیانت امرای نیرو‌های مسلح نقشی نداشتند؛

کما اینکه دادرسی ارتش طی گزارشی نخجوان و ریاضی را بی‌تقصیر اعلام کرد: «روز ۲۵ شهریور پس از استعفای شاه، دادرسی ارتش گزارشی در مورد بی‌تقصیر بودن آن دو نفر تهیه کرد و پس از تصویب هر دو آزاد شدند و به مشاغل بالاتری ارتقا یافتند.» (ذکاءالملک فروغی و شهریور ۱۳۲۰، ص ۹۵)باید دید ماجرای غوغا در کاخ سعدآباد چه بود و به چه ماجرایی باز می‌گشت. محسن فروغی در این زمینه می‌نویسد: «روز نهم شهریور بیشتر وقت پدرم و مشاورین او صرف مطالعه سوابق مربوط به یادداشت‌های دولتین شد، ولی در عوض در کاخ سعدآباد غوغایی به پا خاسته بود.

به قرار اطلاع، شب گذشته و بامداد آن روز رضاشاه از پادگان‌های تهران بازدید می‌کند. همه جا را خالی از سرباز و انبار‌های خواربار را تخلیه شده و همه را به سرقت رفته می‌بیند… شاه از دیدن این مناظر اسفناک به شدت عصبانی می‌شود، به کاخ باز می‌گردد و بدون اینکه خشم خود را ظاهر سازد از سرلشکر ضرغامی، رئیس ستاد سؤال می‌کند: پس از مرخص کردن سربازان برای محافظت پادگان‌ها و مآلاً شهر‌ها چه تصمیمی اتخاذ کرده‌اید؟ ضرغامی در پاسخ اظهار می‌دارد: در این مورد طرحی تهیه شده است که اگر اجازه فرمایید به اتفاق وزیر جنگ شرفیاب شده، طرح را به عرض برسانیم.

شاه به آنها ساعت ۱۰ وقت می‌دهد تا در قصر سعدآباد حضور پیدا کنند. در ساعت موعود سرلشکر احمد نخجوان، کفیل وزارت جنگ و سرلشکر عزیزالله ضرغامی کفیل ستاد ارتش، در حالی که پوشه‌ای زیر بغل داشت به حضور شاه می‌رسند و طرحی که شورای عالی نظام تصویب کرده بود تقدیم فرمانده کل قوا می‌کنند. تصمیم این بوده است که ارتش به جای سربازان وظیفه فعلاً ۳۰ هزار سرباز پیمانی با ماهی ۳۰ تومان استخدام کند تا جهت حفاظت سازمان‌های دولتی و ایجاد نظم و امنیت مورد استفاده قرار گیرند… آنچه در این مورد از زبان امیر موثق نخجوان شنیدم بازگو می‌کنم…

بامداد امروز رئیس ستاد و وزیر جنگ گزارش استخدام ۳ هزار سرباز پیمانی با ماهی ۳۰ تومان حقوق را به عرض شاه می‌رسانند. شاه پیش از اطلاع از مفاد گزارش، بدون اینکه خشم و غضب خود را عیان کند می‌گوید تمامی امضاکنندگان این طرح در ساعت ۳ بعدازظهر در سعدآباد حاضر باشند. در ساعت موعود تمام افسران امضاکنندگان طرح در سعدآباد حاضر می‌شوند.» (همان، صص ۹۲- ۸۸)در سعدآباد همه افسران امضا کننده طرح استخدام سرباز پیمانی به‌ویژه احمد نخجوان و علی ریاضی به شدت به باد کتک گرفته می‌شوند و بقیه ماجرا که همگان از آن مطلعند؛

بنابراین اولاً در این مرحله بحث استخدام سرباز پیمانی در حد طرح است و اجرایی شدن آن منوط به تأیید شاه بود. ثانیاً رضاخان خود از امرای ارتش طرحی را مطالبه می‌کند که بعد از آزادسازی سربازان برای اداره پادگان‌ها به اجرا گذاشته شود. ثالثاً پهلوی اول می‌توانست به جای برخورد‌های وحشیانه با امرای خود و به اجرا درآوردن یک نمایش برای سرپوش گذاشتن بر یک خیانت بزرگ به ارتش و به طور کلی به ملت ایران، طرح ارائه شده را تصویب نکند. جناب قوچانی!

بازگشت محمدعلی فروغی به نخست‌وزیری در شهریور ۱۳۲۰ صرفاً با اراده انگلیسی‌ها بود تا به گونه‌ای جابه‌جایی قدرت بین پدر و پسر صورت گیرد که حساسیت رقبای روسی و امریکایی برانگیخته نشود. در طول نزدیک به دو دهه استبداد رضاخانی چندین‌بار تلاش‌های امریکا برای انعقاد قراردادی، حتی در حوزه نفت شمال ایران به صورت خونینی ناکام گذاشته شده بود؛ بنابراین به طور طبیعی از این دیکتاتور حاصل کودتای ۱۲۹۹ دل خوشی نداشتند و از خواست عمومی ایرانیان برای محاکمه وی استقبال می‌کردند.

روس‌ها نیز به سبب سیاست خصمانه رضاخان با خود در چارچوب راهبرد‌های انگلیس و ایجاد خط دفاعی در برابر اتحاد جماهیر شوروی، دل خوشی از وی نداشتند و قطعاً از محاکمه‌اش حمایت جدی می‌کردند. به همین دلیل رضاخان تلاش داشت قبل از رسیدن نیرو‌های ارتش سرخ، تهران را به سوی جنوب کشور ترک کند. هر چند همزمان با ورود نیرو‌های متفقین به ایران و تضعیف دیکتاتوری رضاخانی انگلیسی‌ها سعی کردند به لحاظ تبلیغاتی حساب خود را از پهلوی اول جدا سازند، اما به طور قطع تمایل نداشتند وی در ایران محاکمه شود، زیرا بسیار از اسرار انگلیسی‌ها فاش می‌شد و این مطلوب لندن نبود؛

بنابراین خارج شدن رضاخان از ایران و به روی کار آمدن محمدرضا بهترین گزینه برای آنان به حساب می‌آمد؛ شما با علم به این موضوعات در سرمقاله مدعی شده‌اید: «محمدعلی فروغی توانست همانند ققنوس باز گردد و ایران را از تجزیه و اشغال نجات دهد و کاری که نظامیان از آن عاجز بودند را با سیاسیون و دیپلمات‌ها انجام دهد.» (آگاهی نو، شماره ۱۸، ص ۱۸)فروغی با اتکا به چه اهرم‌های قدرتی توانست ایران را از تجزیه و اشغال نجات دهد؟

فرض کنید وی اراده‌ای قوی برای ایستادگی در برابر زیاده‌خواهی‌ها و از موضع برتر برخورد کردن با اشغالگران نداشت (که البته مستندات تاریخی عکس آن را ثابت می‌کند) در این حال، چگونه می‌توانست متجاوزان را به رعایت مصالح ملی وا دارد؟ آنچه در این سرمقاله به آن مباهات شده امضای قراردادی بسیار خفت‌بار با متفقین است که حتی سلطنت‌طلبان نیز از آن یاد کرد مثبتی ندارند.

برای نمونه، هوشنگ نهاوندی- وزیر نقش‌آفرین پهلوی آخر- با همه تعلقاتش نمی‌تواند در این زمینه از فروغی دفاع کند:«تصویب قرارداد و جهت‌گیری فروغی باعث عدم محبوبیت شدید وی در میان اکثریت ایرانیان شد.» (نهاوندی، هوشنگ، محمدرضا پهلوی آخرین شاهنشاه، مترجم دادمهر، شرکت کتاب، لس‌آنجلس، ۲۰۱۳، ص ۱۴۲)براساس این قرارداد، همانگونه که اشاره شد، حجم عظیمی از هزینه‌های اشغالگری انگلیسی‌ها در ایران با این توجیه به ایرانیان تحمیل شد که از این طریق توانسته‌ایم جلوی تجزیه ایران را بگیریم، در حالی که هر مطلع از تاریخ معاصر بر این امر واقف است که انگلیس به عنوان طراح اشغال ایران، در این مقطع به‌شدت مخالف هر گونه تجزیه‌طلبی بود، زیرا با حضور قوای روس و امریکا هر حرکتی در این وادی، انحصار تسلط انگلیس بر نفت ایران را در هم می‌شکست.

بنابراین ادعای اینکه فروغی با دادن امتیازات خفت‌بار به انگلیسی‌ها جلوی تجزیه ایران را گرفت بسیار سست و بی‌اساس است. لندن حتی تا دوران نهضت ملی شدن نفت با ترفند‌های متنوع اجازه نداد رقیبی بر سر سفره نفت ایران بنشیند؛ به همین دلیل با تجزیه ایران به شدت مخالف بود، زیرا آن را هموارکننده راه نیل سایر اعضای متفقین به نفت ایران می‌دانست؛ بنابراین زمانی که دکتر مصدق علیه انعقاد قرارداد نفتی در دوران اشغال موضع تندی در مجلس اتخاذ کرد مورد تکریم و تمجید وابستگان به شرکت نفت قرار گرفت:«خاطره دیگری از او (فریزر) دارم که بد نیست آن را هم در اینجا نقل کنم…

روز ۱۳ اسفند ۱۳۲۳ که بین من با بعضی از وکلا در مجلس سخنانی درگرفت که از جلسه خارج شدم و تصمیم گرفتم دیگر به مجلس نروم روز بعد اول وقت مصطفی فاتح، معاون شرکت نفت ایران و انگلیس به من تلفن کرد و گفت فردا عده‌ای شما را به مجلس خواهند برد… عصر همان روز هم ادیب فرزند ادیب‌الممالک فراهانی، شاعر معروف از طرف کلنل فریزر نزد من آمد و همین طور پیام آورد که باز مزید تعجب شد…

این واقعه در جامعه به دو شکل مختلف تعبیر شد: نظر بعضی از هموطنان این بود که سانحه روز ۱۵ اسفند زاده فکر دستگاه شرکت نفت بود، ولی عده دیگر عقیده داشتند که شرکت مزبور می‌خواست در ازای مخالفت من با پیشنهاد «کافتارادزه» (نماینده ویژه مسکو برای انعقاد قرارداد نفت) و نیز برای طرح منع امتیاز نفت که به مجلس پیشنهاد کردم از من قدردانی کند.

این تعبیر بیشتر با حقیقت تطبیق می‌کند.» (مصدق، محمد، خاطرات و تألمات مصدق، به کوشش ایرج افشار، انتشارات علمی، ۱۳۶۵، صص ۱۳۲- ۱۳۱)بنابراین ایادی انگلیس به ویژه در شرکت نفت به صورت همه جانبه مراقب بودند که در فرصت ایجاد شده برای امریکا و شوروی به دلیل داشتن نیروی مسلح در ایران، آنان نتوانند انحصار نفت ایران را از کنترلشان خارج سازند. جناب قوچانی! در چند فراز از نوشتار خود به گونه‌ای وانمود می‌سازید که گویا فروغی توانسته این تسلط انگلیس‌ها بر ایران را به چالش بکشد و بر خلاف اراده آنان محمدرضا را به سلطنت رساند.

این ادعا، هم بر خلاف مستندات تاریخی است و هم با آنچه از فروغی به ثبت رسیده در تناقض آشکار است، در حالی که خود اذعان دارید که اشغالگران همه امور کشور را در کنترل خود داشتند چگونه ممکن است در تعیین جانشین رضاخان به عنوان مهم‌ترین مسئله تا این حد منفعل باشند؟ البته نباید این مهم را از نظر دور داشت که با ورود قوای سایر اعضای متفقین تصمیم‌سازی نمی‌توانست به‌سهولت در لندن نهایی شود.

باوجود تمرکز دستگاه دیپلماتیک این کشور بر تربیت محمدرضا از بدو انتصابش به ولیعهدی در شرایط اشغال به‌دلایل مختلف، انتقال قدرت از پدر به پسر آسان نبود، در همین حال زمان برای تصمیم‌گیری نیز بسیار محدود بود.

لندن در فرصتی کوتاه هم باید رقبای متفقش را قانع می‌ساخت که در انتخاب محمدرضا منافع خاصی را دنبال نمی‌کند (بلکه بعد از بررسی همه گزینه‌های مطرح، در مورد وی به جمع‌بندی رسیده است) و هم محمدرضا را که با هدایت پرون و دیپلمات‌های انگلیس به ولنگاری خو کرده بود به مسئولیت‌پذیری وا دارد و مهم‌تر از همه جلب اعتماد درباریان بالاخص پدر و مادرش که از نزدیک به ابتلائاتش اشراف داشتند. به همین دلیل از مناسب‌تر بودن برادر کوچک‌تر، یعنی علیرضا برای سلطنت سخن به میان می‌آورند و اینکه نگرانی از این امر، با انتخاب نخست‌وزیری قوی رفع شدنی است؛

از این رو چگونگی بررسی همه گزینه‌ها ولو به صورت فرمایشی و در نهایت رسیدن به محمدرضا برای جایگزین رضاخان شدن یکی از مباحث مهم تاریخ پهلوی است. پیچیدگی این مسئله به میزانی بود که لندن در نهایت برای قانع ساختن رقبا مجبور شد بحث انتخاب موقت را مطرح سازد؛ بدین صورت که محمدرضا به صورت موقت جایگزین پدرش شود و هر زمان خواستیم می‌توانیم وی را به سهولت عزل کنیم؛ با این ترفند مقاومت‌ها کم شد؛ کما اینکه بعد‌ها روشن شد تحقیق در مورد امکان بازگرداندن طایفه قاجار به سلطنت یا حتی تغییر نظام سیاسی به جمهوریت بازی‌ای بیش نبود؛

بازی‌ای که قبل از آن در رساندن رضاخان به قدرت به اجرا در آمده بود. عباس میلانی با اشاره به اسناد انگلیس می‌نویسد: «شاید کلید ناکامی انگلیسی‌ها در یافتن بدیلی به جای محمدرضاشاه را باید در تلگرافی سراغ کرد که سفارت انگلیس درست روز بعد از مراسم سوگند شاه به وزارت امور خارجه فرستاد. قبل از هر چیز بولارد به جنبه عملی کار اشاره کرد.

می‌گفت: «اگر شاه مناسب از کار در نیامد می‌توان به راحتی از کار برکنارش کرد.» به علاوه، به گفته بولارد پذیرفتن مشروط بر آمدن محمدرضا شاه از این امتیاز برخوردار است که مطابق «با قانون اساسی ایران است» و در شرایط فعلی «راه حلی است که از همه بدیل‌های دیگر کم ضررتر است.» (میلانی، عباس، نگاهی به شاه، نشر پرشین سیرکل، کانادا، ۱۳۹۲، ص ۹۵)با توجه به چنین اسنادی و ترسیم عقلایی شرایط اشغال و آنچه خود فروغی به آن اذعان دارد طرح ادعا‌هایی همچون به قدرت رسانده شدن محمدرضا از سوی فروغی با وجود مخالفت انگلیسی‌ها بسیار سطحی است.

به همین دلیل هم به نقل از وی ادعا می‌شود که مردم با به روی دست بردن اتومبیل ولیعهد از کاخ تا مجلس به وی مشروعیت و ثبات دادند:اتومبیل اعلیحضرت را مردم رودست بردند به مجلس… مرحوم فروغی به ما گفتند سلطنت اعلیحضرت را مردم تثبیت کردند.

(آگاهی نو، شماره ۱۸، ص ۲۰) برای جنبه مردمی دادن در باره به تخت پادشاهی رسیدن محمدرضا قصه‌پردازی‌های متضادی می‌شود که پرداختن به آنها از حوصله این بحث خارج است، اما همانگونه که اشاره شد، نهاوندی- وزیر پهلوی آخر- مدعی است بردن ولیعهد به مجلس در کمال اختفا صورت گرفت تا جاسوسان قدرت‌های اشغالگر جلوی رفتن وی به مجلس را نگیرند:«فروغی نزد شاهپور محمدرضا رفت. وی را متقاعد ساخت که با لباس شخصی در اتومبیل ساده‌ای در کنارش قرارگیرد و راهی مجلس شود. وسیله نقلیه دیگری البسه تشریفاتی مقام سلطنت و نخست‌وزیر را حمل می‌کرد.

هر دو اتومبیل بدون جلب نظر وارد محوطه مجلس شدند. شاهپور محمدرضا به اطاقی رفت که به کمک یکی از درباریان لباس رسمی و تشریفاتی خود را به تن کند. فروغی در اطاق دیگر به همین کار پرداخت… در ساعت ۱۵:۳۰ (سه و نیم بعدازظهر) محمدرضاشاه پهلوی کاخ بهارستان را ترک کرد. خبر انجام این مراسم به سرعتی وصف‌ناپذیر در شهر پیچیده بود. جمعیتی عظیم در مقابل کاخ بهارستان اجتماع کرده بود.

شاهزاده جوان تقریباً محرمانه به مجلس آمده بود و اکنون پادشاه ایران در رُلس رویس سلطنتی و تشریفات متعارف، در میان ملتی که بهترین محافظانش بودند به کاخ سلطنتی باز می‌گشت.» (نهاوندی، هوشنگ، محمدرضا پهلوی؛ آخرین شاهنشاه، مترجم دادمهر، شرکت کتاب، لس‌آنجلس، ۲۰۱۳، صص ۱۳۵- ۱۳۴)غلامرضا افخمی- یکی از رجال عصر پهلوی- نیز با تکرار ادعای فروغی که امروز مردم سلطنت اعلیحضرت را تضمین کردند، می‌گوید: «مردم تقریباً شاه و کالسکه او را روی دست بلند کرده بودند.» (ر.

ک: زندگی و زمانه شاه، ص ۱۴۶)باید توجه داشت که ادعا‌هایی همچون سری بودن زمان رفتن محمدرضا به مجلس شورای ملی با این جعل تاریخی سازگاری دارد که با وجود مخالفت انگلیسی‌ها با سلطنت محمدرضا، فروغی توانست با تدبیر شخصی خود در کمال پنهان‌کاری، چنین امر مهمی را رقم زند! از آن‌جا که این روایت‌سازی برخی متمایلان به سلطنت با عقل و اسناد سازگاری ندارد نویسنده کتاب «نگاهی به شاه» با وجود تعریف شدن در این قشر با این قصه‌پردازی‌های ابتدایی و بسیار سطحی همراه نشده است؛

ضمن اینکه آوردن سیاهی لشکر به جلوی مجلس قبل از مراسم می‌توانست برای محمدضا قوت قلب باشد، نه بعد از مراسم؛ بنابراین عباس میلانی می‌نویسد:«در مسیر حرکتش از کاخ به مجلس شورای ملی [یعنی دقیقاً عکس آنچه به نقل از فروغی روایت می‌شود]انبوهی از مردم در خیابان‌ها ایستاده بودند تا حمایت خود را از شاه جوان نشان دهند. در مورد چند و، چون حضور این جمعیت در مسیر شاه اتفاق نظری نیست. برخی بر آنند که حضورشان خودانگیخته بود و هدف حمایت از سلطنت را دنبال می‌کرد. در «پاسخ به تاریخ»، شاه ادعا می‌کند که با «تأیید و حمایت مردم بر تخت سلطنت» جای گرفت.

برخی سفارت‌های غربی در آن زمان و برخی مفسران سیاسی ادعا کرده‌اند که مسیر را «جمعیت‌های استیجاری» که در سیاست کشورهایی، چون ایران گاه نقشی کلیدی دارند پر کرده بود. بدون شک در آن زمان بسیار بودند کسانی، چون علاء و فروغی که می‌خواستند روحیه ضعیف شاه را تقویت کنند.» (میلانی، عباس، نگاهی به شاه، نشر پرشین سیرکل، کانادا، بهار ۱۳۹۲، ص ۱۰۳.)بنابر این در این فراز به صراحت هم از کشور‌های تعیین‌کننده در ایران به سخن می‌آید و هم از ایادی فراماسون وابسته به آنان. رقابت دول خارجی در ایران به گونه‌ای بود که حتی افرادی، چون فروغی به فکر جزئیات؟!

نیز می‌بودند تا انگلیسی‌ها در میدان رقابت دچار مشکل نشوند. جناب قوچانی! در چند فراز از سر مقاله خود مدعی مطلبی متناقضید: «فروغی از پیشتازان مشروطه‌خواهی و بنیانگذاران پادشاهی پهلوی بود.» (آگاهی نو، ص ۱۴) چگونه ممکن است کسی صادقانه از مشروطیت دفاع کند و همزمان بنیانگذار پهلوی به عنوان محصول کودتایی علیه نهضت مشروطه باشد؟! ملت برای مشروط کردن قدرت استبدادی یک وجهی قاجار، نهضتی را شکل داد و با استفاده از موقعیت نهاد‌های مدنی در این دوران توانست گام بلندی در مسیر توسعه سیاسی بردارد.

انگلیسی‌ها ابتدا خط ایجاد انحراف در این نهضت که تهدیدی جدی علیه سلطه آنان بود را پی گرفتند، اما نفوذ تشکیلاتی فراماسون‌ها از میانه راه که فرصت پرداختن جامع به آن در این مختصر نیست مطلوب واقع نشد؛ بنابراین با کودتای ۱۲۹۹ استبدادی چند وجهی حاکم شد و دیگر هیچ نشانی از مشروط بودن قدرت در ایران به قانون اساسی باقی نماند. چگونه می‌توان پذیرفت که فروغی با استبداد قاجار مخالفت دارد و با تلاش برای مشروط کردن قدرت جلوی دادن اعطای امتیازات به انگلیسی‌ها را بگیرد، اما همزمان زمینه کودتایی را فراهم آورد که به صورت مطلق سلطه لندن بر ایران را فراهم سازد.

چون جهان وطنی بودن فروغی را نفی نکرده‌اید امیدوارم زمینه‌ای فراهم سازید تا نقش فراماسون‌ها در ایجاد استبداد چند وجهی در ایران عصر پهلوی مورد کنکاش قرار گیرد؛ البته در این سرمقاله تلاش شده فروغی مخالف عملکرد پهلوی اول قلمداد شود: «فروغی زخم خورده پهلوی بود و در شرایط نیمه حصر به سر می‌برد و از مناصب حکومتی معزول و در خانه مستور بود.» (همان، ص ۱۵)در حالی که هیچ مطلب و سخنی علنی از فروغی علیه دیکتاتوری سیاه رضاخانی به ثبت نرسیده است، چگونه می‌توان وی را زخم خورده محصول کودتا قلمداد کنیم؟!

آنچه موجب کنار گذاشته شدن او از رئیس‌الوزرایی شد جمله‌ای کاملاً خصوصی ذیل نامه بستگان محمدولی اسدی بود: «در کف شیر نر خونخواره‌ای/ غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای» پلیس مخفی رضاخان به این نامه دست یافت و فروغی خانه نشین شد؛ در این عبارت نیز وی در سال ۱۳۱۴ همگان را به تسلیم در برابر رضاخان دعوت می‌کند. همانگونه که اذعان داشته‌اید در شهریور ۱۳۲۰ نیز بعد از بازگشت چند باره به رئیس‌الوزرایی، رضاخان حاضر نمی‌شود به استمداد دخترش توجه کند: «پدر دامادش اعدام و دامادش زندانی شد و در شهریور ۱۳۲۰ هنوز در زندان بود.

همین مظالم پهلوی سبب شد که خانواده فروغی با بازگشت او به قدرت مخالفت کنند. اما او سیاستمدار ملی بود» (همان، ص ۱۸) در این زمینه چند نکته محل تأمل است: ۱- وقتی رضاخان فردی را مورد غضب قرار می‌داد همه اعضای خانواده‌اش از هستی ساقط می‌شدند. ۲- فروغی تا زمانی که رضاخان در قدرت بود حتی در مورد دامادش که مطمئن بود صرفاً به دلیل فرزند محمدولی اسدی بودن شش سال به نا حق در زندان بدترین شرایط را سپری ساخته است حاضر نشد اقدامی کند، به عبارت دیگر تا آخرین لحظه‌حاضر نشد با رضاخان در تقابل قرار گیرد و کمترین انتقادی از دیکتاتور به عمل آورد.

۳- چگونه حفظ قدرت در خانواده رضاخان امر ملی قلمداد می‌شود، در حالی که کارنامه فروغی و نوع تعاملاتش با دیکتاتور منحصر به این مقوله نیست و وی در تبعیت محض از برآمده کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ انگلیس، هیچ‌گونه شأنی برای خود قائل نبوده است؟!جناب قوچانی! مدعی هستید که فروغی قبل از آزادی دامادش موجبات رهایی مصدق از زندان را فراهم ساخت. این ادعا که هدفش اعتبار بخشی به آخرین رئیس‌الوزرای رضاخان است کاملاً کذب است.

محمدرضا نیز ادعای مشابهی در مورد اینکه وی موجبات رهایی مصدق را فراهم آورد دارد که نخست‌وزیر نهضت ملی نفت اینگونه پاسخ می‌دهد: «بعد از خاتمه دوره ششم تقنینیه که دولت در انتخابات طهران هم دخالت نمود و من دیگر به مجلس نرفتم مدت ۱۳ سال در شهر طهران و احمدآباد به بانزوا گذرانیدم. کسی را ندیدم و با احدی معاشرت ننمودم و با این حال نفهمیدم مرا برای چه دستگیر کردند و به شهربانی آوردند و بهترین گواه پرونده‌های من است. در شهربانی سؤال کردم به چه تقصیر مرا اینجا آورده‌اید؟ گفتند: تقصیری ندارید و باید در اینجا بمانید.

من و کسانم درخواستی از والاحضرت همایون ولیعهد وقت نکردیم. این درخواست از طریق مسیو پرون تبعه سوییسی و یکی از دوستان ایام تحصیل اعلیحضرت شاهنشاه که در بیمارستان نجمیه بستری شده بود صورت گرفت.» (مصدق، محمد، خاطرات و تألمات مصدق، انتشارات علمی، چاپ اول، ۱۳۶۵، ص ۳۳۸)بنابراین مصدق ادعای محمدرضا را نمی‌پذیرد، اما اینکه فروغی در این زمینه برای آزادی مصدق تلاشی کرده باشد به لحاظ تاریخی فاقد اعتبار است و هرگز نمی‌توان عزت نفس مصدق را با فردی، چون فروغی مقایسه کرد.

برای نمونه، زمانی که مصدق به عنوان والی آذربایجان انتخاب می‌شود رضاخان به عنوان سردار سپه تلاش می‌کند که او در ظاهر چنین مسئولیتی داشته باشد و در عمل عواملش عهده‌دار امور شوند، اما مصدق هرگز چنین خفت و تحقیری را نمی‌پذیرد و سریعاً به مرکز باز می‌شود، اما فروغی خود را ملعبه دست رضاخان قرار می‌دهد:«رضا شاه می‌گوید: آقای ذکاءالملک، سمت شما در کابینه جدید، وزارت جنگ است: حقوق و مزایا مال شما، اداره کردن وزارتخانه با من. به این ترتیب مقام وزارت جنگ در کابینه مرحوم مستوفی به دستور رضاشاه به ایشان تفویض شد.

این کابینه سه بار ترمیم شد و در هر سه نوبت پدرم وزارت جنگ را عهده‌دار بود… پدرم با تعلیمات نظامی آشنا نبود و در برخورد با این تشریفات دستپاچه می‌شد. گاهی با یک دست و زمانی با دو دست به احترام نظامیان پاسخ می‌داد… روزی در مسکو سرتیپ حصن‌الدوله شقاقی که آتاشه میلیتر [وابسته نظامی]بود نزد ما آمد و از پدرم دو هفته مرخصی خواست تا به پاریس مسافرت کند. امور وزارت جنگ عملاً با رضاشاه بود و پدرم کوچک‌ترین مداخله‌ای در امور نداشت؛ بنابراین مرخصی حصن‌الدوله را موکول به تصویب تهران کرد.» (ذکاءالملک فروغی و شهریور ۱۳۲۰، صص ۳۱- ۳۰)جناب قوچانی!

آیا فروغی نمی‌دانست چرا رضاخان چنین رشوه‌ای را به وی می‌دهد؟ همه آگاهان از تاریخ می‌دانند یکی از راه‌های غارت منابع ملی از سوی رضاخان دستگاه نظامی کشور بود. چرا فروغی اجازه می‌دهد از اعتبار علمی وی برای سوءاستفاده‌های کلان بهره گرفته شود؟ آیا این امر نیز به ایثار؟! در سطح ملی باز می‌گشت؟ آیا فروغی به لحاظ معیشتی وضعیت مناسبی نداشت که اینگونه زمینه فریب مردم را فراهم می‌سازد؟ پاسخ منفی است. فروغی در منزلی با عرصه ۴ هزارمتر در مرکز تهران زندگی می‌کرد که بعد از فوتش به وزارت بهداری برای تأسیس بیمارستانی فروخته شد. (ر.

ک همان، ص ۴۳)ضمناً وی از منابع مختلف درآمد‌های کلان داشت؛ از جمله «وزارت فرهنگ با ایشان قرار داد بسته بود که درکار کتب درسی نظارت کنند و در مقابل این نظارت ماهانه ۴۰۰ تومان به ایشان پرداخت می‌شد.» (همان، ص ۴۸)بنابراین فروغی محتاج حقوق و مزایای وزارت جنگ نبود، پس چرا اجازه می‌داد صرفاً وزیر جنگی بازیچه رضاخان باشد؟ برای نویسنده محترم سرمقاله راحت نخواهد بود که اینگونه تعامل با پهلوی‌ها را ناشی از نگاه ملی وی القا کند، زیرا خود به‌صراحت به حیف و میل بودجه عمومی در سازمان نیرو‌های مسلح معترف است:«پدرم افزود: حیف از بودجه کلانی که صرف ارتش شد.

اگر نیمی از آن صرف عمران و آبادی شهر‌ها می‌شد الان ایران گلستان بود.» (همان، ص ۶۵)جناب قوچانی! فروغی صرف نظر از دانشش در برخی عرصه‌ها، در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و… دارای کارنامه مقبولی نیست که بتوان وی را منجی ملت ایران قلمداد کرد. در تاریخ معاصر ایران کسانی که در چارچوب پیوند‌های تشکیلاتی از تعلق به وطن عدول کرده و رویکرد جهان‌وطنی را در پیش گرفته‌اند هرگز منشأ تحول نبوده‌اند.

اگر شخصیت‌هایی، چون امام خمینی و در امتداد ایشان، رهبر شهید توانستند ایران را از حلقوم پایگاه سرمایه‌داری خارج سازند به این دلیل بود که همه آمال این بزرگمردان در این مرز و بوم شکل گرفته بود. یادآور می‌شود که عملکرد فروغی در عرصه سیاست‌ورزی، ایران را میدان تاخت و تاز نژاد پرستان حاکم شده بر فلسطین اشغالی قرار داد و اگر نبود عملکرد این منجیان واقعی، از ایران مستقل دیگر نشانی باقی نمی‌ماند.

برای نمونه، در دهه ۱۳۴۰ صهیونیست‌ها چنان در ایران قدرت گرفتند که می‌توانستند سردبیر پر تیراژ‌ترین روزنامه ایران را عوض کنند:«فرامرزی (سردبیر روزنامه کیهان) تند و گزنده می‌نوشت، با اسرائیل میانه‌ای نداشت، هرازگاه نیشی هم می‌زد و این کشور نوپا را زائده امپریالیسم امریکا می‌خواند که می‌خواهد سرور خاورمیانه شود… نخستین دیدار من با فرامرزی، در خانه او همراه عافار بود، یکی از یادنرفتنی‌ترین دیدار‌های دشوارم بود، او چپ و راست می‌پرسید و من باید پاسخ می‌دادم.

پرسش‌ها به گونه بازجویی بودند، نه به هوس دانستن و آگاهی، هرچه پیشتر می‌رفتیم بر دشواری‌های گفت‌و‌گو افزوده می‌شد و من بیشتر خود را در منگنه‌ای یکسویه می‌دیدم.

او تاریخ روشن یهود و ۲ هزار سال رنج گالوت و کشتار‌های ددمنشانه هولوکاست را آنگونه که پیش آمده به آسانی نمی‌پذیرفت.» (عزری، مئیر، کیست از شما از تمامی قوم او- یادنامه، دفتر اول، اورشلیم، سال ۲۰۰۰، ترجمه ابراهیم حاخامی)عبدالرحمن فرامرزی تلاش جناب سفیر برای پذیرایی از وی در اسرائیل را ناکام می‌گذارد و همچنان به اطلاع رسانی درباره برخی سودجویی‌های غیرانسانی صهیونیست‌ها در ایران ادامه می‌دهد: «در دوره دیگری ستیز کیهان با یهودیان ایران و اسرائیل با چاپ نوشته‌هایی نادرست، مبنی بر اینکه یک بازرگان یهودی شیرخشک فاسد وارد کرده و بسیاری از بچه‌های بیگناه کشور بیمار شده‌اند بالا گرفت.

به دنبال گسترش چنین گزارش نادرستی در رسانه‌ای پرتیراژ، سران انجمن کلیمیان در سفارت اسرائیل در ایران گرد هم آمدند و درخواست چاره‌جویی و واکنشی شایسته کردند. در پی رایزنی‌هایی پرجنجال بر آن شدیم تا نخستین گام زورآزمایی را با درخواست پس گرفتن آبونمان‌ها از روزنامه کیهان برداریم و با ندادن آگهی‌های بازرگانی به آن روزنامه تا دو، سه ماه آینده نیروی خود را بیازماییم. با همین شیوه کوشیدیم به روزنامه اطلاعات که رقیب سرسخت کیهان بود میدانی تازه بدهیم و نیاز‌های خود را با این روزنامه برآوریم.

کم و بیش دو ماه گذشت تا روزی یکی از بازرگانان همکیشمان که با ژاپنی‌ها داد و ستدی گسترده داشت از سوی مصباح‌زاده پیامی برایمان آورد که نامبرده می‌خواهد دیداری با ما داشته باشد.» (همان، ص ۱۷۹)بررسی صحت و سقم ادعای آقای عزری در مورد دروغ بودن اخبار کیهان مبنی بر سودجویی‌های غیرانسانی صهیونیست‌ها، چندان دشوار نیست. همه می‌دانند نفوذ سیاسی و اقتصادی صهیونیست‌ها در آن دوران به حدی بود که اگر نشریه‌ای حقایقی را درباره فعالیت‌های خلاف اسرائیلی‌ها می‌نوشت تحت فشار قرار می‌گرفت، چه رسد به اینکه موارد خلاف واقعی را به آنها نسبت دهد.

از این گذشته، اگر خبررسانی کیهان در مورد تخلفات سودجویان صهیونیست‌عاری از حقیقت بود جناب سفیر با طرح شکایت می‌توانست به‌سهولت این روزنامه را مورد پیگرد قرار دهد، اما پی‌گیری شیوه تحریم اقتصادی و توسل به ساواک، نشان از آن دارد که هدف اصلی جلوگیری از راهیابی حقایق به جراید بوده است و نه تصحیح یک خطا که حتی با درج یک توضیح می‌توانست برطرف شود. آقای عزری مغرورانه از به زانو درآمدن مصباح‌زاده – مدیر وقت روزنامه کیهان- سخن به میان می‌آورد؛

البته باید اذعان داشت عدم پایداری مدیر کیهان در برابر فشار‌های همه‌جانبه صهیونیست‌ها موجب می‌شود بسیاری از نیرو‌های اهل فکر و نظر – که حاضر نبودند داستان‌پردازی‌های تاریخی و مظلوم‌نمایی‌هایی همچون «هولوکاست» را پذیرا شوند- روزنامه را ترک کنند: «همانروز کیهان بین‌المللی که به زبان انگلیسی چاپ می‌شد با بهره‌برداری از گزارش رادیو اهواز نوشته‌ای دو پهلو در ستایش عبدالناصر چاپ کرد.

برموشه (مأمور اطلاعاتی اسرائیل) کوشید پاکروان (رئیس ساواک) را به دوباره‌خوانی آن نوشته فرا خواند، ولی با رفتن فرامرزی و جابجا شدن سردبیری تازه در روزنامه کیهان، داستان پایان یافت.» (جلد ۱، ص ۲۰۶) اعتراف جناب سفیر به اینکه حتی سلب آزادی مطبوعات را مأموران امنیتی اسرائیل به ریاست ساواک دیکته می‌کردند، هرچند برای ما ایرانی‌ها قطعاً بسیار تلخ است، اما این موضوع را روشن می‌کند که چگونه نیرو‌های اهل اندیشه از صحنه حذف می‌شده‌اند.» (همان)این نمونه تاریخی ثابت می‌کند که صهیونیست‌ها تا چه حد ایران را در کنترل خود داشتند و ادامه این روند چه وضعیت خفت‌باری را بر این مرزو بوم رقم می‌زد.

جناب قوچانی! اگر به دلایل سیاسی شأن بالای منجیان واقعی را ترویج نمی‌کنیم دست‌کم شأن ملت ایران را با چنین منجی‌تراشی‌ها تنزل ندهیم!

منبع: جوان آنلاین

منبع خبرجوان آنلاین