عابد اکبری، کارشناس مسائل بینالملل طی یادداشتی برای میزان به بررسی دیدارهای حاشیه اجلاس اپک و بهویژه دیدار سهجانبه میان رؤسایجمهور آمریکا، روسیه و چین پرداخت. این یادداشت را در ادامه میخوانید: تحولات اخیر در مناسبات آمریکا با چین و روسیه، بار دیگر این پرسش را در کانون توجه قرار داده است که آیا دونالد ترامپ در پی شکلدهی به نوعی تفاهم میان قدرتهای بزرگ برای بازتنظیم معادلات منطقهای، از جمله در قبال ایران، است؟ این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که سیاست خارجی دولت ترامپ را نمیتوان صرفاً مجموعهای از تصمیمات مقطعی یا فشارهای دوجانبه دانست.
رویکرد اصلی او مبتنی بر بازتعریف مناسبات قدرت از طریق معامله، توزیع امتیازات و تلاش برای مدیریت همزمان چند جبهه رقابت بینالمللی است. در چنین الگویی، موضوع ایران میتواند به یکی از موضوعات چانهزنی واشنگتن با مسکو و پکن تبدیل شود؛ اما تبدیلشدن یک موضوع به محور مذاکره، لزوماً به معنای امکان توافق بر سر آن نیست. برای درک این مسئله باید به یک واقعیت بنیادین توجه کرد؛ ایران در معادلات چین و روسیه جایگاهی فراتر از یک شریک اقتصادی یا امنیتی دارد.
موقعیت جغرافیایی ایران، ظرفیتهای انرژی، دسترسی به آبهای آزاد، نقش آن در اتصال کریدورهای تجاری و تأثیرگذاری بر معادلات امنیتی غرب آسیا، مجموعهای از مزیتهای ژئوپلیتیکی ایجاد کرده که نمیتوان آنها را صرفاً با محاسبات کوتاهمدت اقتصادی جایگزین کرد. از این منظر، هرگونه تلاش آمریکا برای محدودسازی روابط تهران با پکن و مسکو، در واقع بخشی از رقابت گستردهتر واشنگتن برای جلوگیری از شکلگیری شبکههای همکاری مستقل از نظم تحت مدیریت آمریکاست. پکن در روابط خارجی خود تابع منطق حداکثرسازی منافع اقتصادی و حفظ ثبات محیط بینالمللی است.
چین ممکن است در مقاطعی برای جلوگیری از تشدید تنش با واشنگتن، خرید نفت یا برخی همکاریهای اقتصادی با ایران را مدیریت کند؛ اما این رفتار با پذیرش راهبرد آمریکا برای حذف ایران از معادلات منطقهای تفاوت دارد. برای چین، ایران همچنان بخشی از جغرافیای راهبردی غرب آسیا و یکی از مسیرهای مهم اتصال اقتصادی به اوراسیاست.
مسکو ممکن است در برخی پروندهها از همکاری با ایران بهعنوان اهرمی برای افزایش قدرت چانهزنی در برابر غرب استفاده کند، اما در عین حال، مایل نیست ظرفیتهای ژئوپلیتیکی خود در قفقاز، آسیای مرکزی و غرب آسیا را بهطور کامل به تحولات روابط با تهران گره بزند. بنابراین، احتمال معامله محدود میان روسیه و آمریکا بر سر برخی موضوعات مرتبط با ایران را نمیتوان منتفی دانست؛ همانگونه که نمیتوان انتظار داشت چنین معاملهای الزاماً به معنای قطع روابط راهبردی مسکو و تهران باشد.
در این میان، مهمترین محدودیت راهبرد ترامپ آن است که او با دو قدرتی مواجه است که هرکدام دستورکار مستقل و محاسبات خاص خود را دارند. چین در پی تثبیت جایگاه خود در اقتصاد جهانی و کاهش آسیبپذیری در برابر فشارهای آمریکا است و روسیه نیز به دنبال بازتعریف جایگاه خود در ساختار امنیتی اروپا و نظام بینالملل است. این دو کشور ممکن است در موضوعاتی با واشنگتن به تفاهم برسند، اما چنین تفاهمی الزاماً به ایجاد یک جبهه مشترک برای مهار ایران منجر نخواهد شد.
به عبارت دیگر، اشتراک منافع در مدیریت یک بحران، لزوماً به معنای اشتراک راهبردی در قبال بازیگری است که خود بخشی از معادله موازنه قدرت محسوب میشود. از سوی دیگر، سیاست آمریکا برای حفظ وضعیت نه جنگ و نه توافق، با محدودیتهای جدی روبهروست. واشنگتن تلاش میکند با ترکیب فشار اقتصادی، تهدید نظامی و محدودسازی فرصتهای دیپلماتیک، ایران را به پذیرش تغییر در محاسبات راهبردی خود وادار کند؛ بدون آنکه هزینههای سیاسی، نظامی و اقتصادی یک جنگ گسترده را بپردازد.
این الگو در کوتاهمدت ممکن است قدرت مانور آمریکا را افزایش دهد، اما در بلندمدت با یک تناقض روبهروست: هرچه فشارها طولانیتر و افق توافق مبهمتر شود، احتمال شکلگیری محاسبات امنیتی سختگیرانهتر و کاهش اعتماد به راهحلهای دیپلماتیک افزایش مییابد. به همین دلیل، وضعیت تعلیق میان جنگ و توافق را نمیتوان یک وضعیت باثبات تلقی کرد. تهدید نظامی زمانی ابزار مؤثری برای چانهزنی است که طرف مقابل آن را در کنار یک مسیر سیاسی معتبر و قابل دسترس ارزیابی کند.
اگر تهدید به بخشی دائمی از سیاست خارجی تبدیل شود و هیچ افق روشنی برای کاهش تنش وجود نداشته باشد، ممکن است بهجای ایجاد انعطاف، زمینه تشدید بحران و افزایش احتمال خطای محاسباتی را فراهم کند. در چنین شرایطی، مدیریت بحران بهتدریج جای خود را به بازتولید بحران میدهد. برای ایران، مسئله اساسی نه صرفاً جلوگیری از توافق احتمالی قدرتهای بزرگ، بلکه جلوگیری از وابستهشدن سرنوشت سیاست خارجی کشور به محاسبات و بدهبستانهای دیگران است.
تجربه روابط بینالملل نشان میدهد که هیچ قدرتی صرفاً به دلیل اشتراکات سیاسی یا مخالفت با یک رقیب، منافع خود را برای همیشه به منافع شریک دیگر گره نمیزند. آنچه پایداری همکاریها را تضمین میکند، وجود منافع متقابل و هزینههای قابل توجه برای گسست روابط است. از این منظر، ایران به سه تحول همزمان در سیاست خارجی خود نیاز دارد: نخست، تبدیل همکاری با چین و روسیه به مشارکتهای اقتصادی و زیرساختی بلندمدت که منافع ملموس و متقابل ایجاد کند؛
دوم، گسترش مناسبات با همسایگان، قدرتهای میانی و بازیگران مستقل برای جلوگیری از تمرکز بیش از اندازه روابط خارجی بر دو شریک شرقی؛ و سوم، بازسازی ابتکار دیپلماتیک ایران از طریق ارائه طرحهای عملی در حوزه امنیت منطقهای، همکاریهای انرژی، تجارت و اتصال اقتصادی. در نهایت، باید میان قدرت برخورداری از شریک خارجی و قدرت تأثیرگذاری بر محاسبات شریک خارجی تمایز قائل شد.
ایران زمانی میتواند در برابر فشارهای واشنگتن موقعیت مؤثرتری داشته باشد که روابطش با چین و روسیه نه بر اساس نیاز مقطعی آنها به موازنهسازی در برابر آمریکا، بلکه بر مبنای منافع پایدار و متقابل تعریف شود. همچنین، تقویت ظرفیتهای اقتصادی داخلی، کاهش آسیبپذیری در برابر تحریمها و برخورداری از دیپلماسی فعال منطقهای، شرط تبدیل این روابط به اهرم واقعی قدرت خواهد بود.
بیشتر بخوانید: اجلاس اَپِک در شنژن/ ترامپ و پوتین دیدار کردند رمزگشایی از اهداف نشست ترامپ، شی و پوتین در شنژن؛ دیوار چین در برابر تحرکات آمریکا
منبع: خبرگزاری میزان



