رویداد۲۴ | علیرضا نجفی- در عکسهای خانوادگی، رسم مالوف بر این است که آن عموی الدنگ آبروبر یا آن باجناق کلاهبردار را با قیچی از کادر درمیآورند تا شأن فامیل خدشهدار نشود. اما در تاریخ فخیمهی ملی، کار به این سادگیها نیست: نمیتوان طرف را مثل وصلهی ناجور از وسط کتاب تاریخ کند و دور انداخت؛ پس چاره چیست؟ چاره این است که حضرات مورخ آستین بالا بزنند و شرح حال طرف را سوهان بکشند.
اینگونه است که لات چاقوکش میشود «سردار فاتح»، کشورگشای خونریز میشود «معمار تمدن»، میرغضب سرکوبگر میشود «مرد قانون و نظم»، و آن نابکاری که اموال همسایه را غارت کرده ــ به شرطی که همسایه بهقدر کفایت دور باشد ــ میشود «بنیانگذار یک عصر طلایی». تاریخ رسمی، اساساً با اینجور ماستمالیها غریبه نیست؛ اصلاً اگر راستش را بخواهید، بخش اعظم آنچه به خورد ما میدهند، حاصل همین عملیات روتوش و بتونهکاری است. البته هیچ ملتی سند ششدانگ این هنر را به نام خودش نزده.
از انگلیسی و فرانسوی بگیر تا ایرانی و مغول و ینگهدنیایی، هر کدام در پستوی گذشتهشان خنزرپنزرهایی دارند که با بادی در غبغب به مهمان نشان میدهند، و البته کثافتکاریهایی هم دارند که ترجیح میدهند زیر فرش قایم کنند. توفیر کار فقط در این است که چه کسی قلم به دست گرفته و کتاب درسی را مینویسد، چه کسی پول مجسمهی وسط میدان را میدهد، و چه کسی مجبور است سالی یکبار، با کتوشلوار اتوکشیده، برای آدمی کف بزند که اگر پدربزرگ خدابیامرزش او را میشناخت، احتمالاً تف هم کف دستش نمیانداخت. باری، با جماعت مرده هر کار شنیعی میشود کرد.
نه به دادگاه شکایت میبرند، نه با روزنامهها مصاحبه میکنند، و نه یقهتان را میگیرند که «آی بیانصاف! چرا از بین آنهمه شقالقمر، فقط فلان گندکاری مرا در بوق و کرنا کردهای؟»، اما زندهها به این راحتیها سواری نمیدهند. دقیقاً به همین دلیل است که ملتها، بیش از آنکه واقعاً دغدغهی کشف حقیقت گذشته را داشته باشند، لنگ چند تا مردهی خوشنام و شیکپوشاند: گذشتهای پاستوریزه که بشود با آن پُز داد، بیآنکه لازم باشد کلاهمان را قاضی کنیم و ببینیم خودمان کجای تاریخ ایستادهایم. القصه، قهرمان در همهجا قهرمان نیست.
آن سرباز فلکزدهای که از مرز رد میشود، در ولایت خودش «مدافع ناموس و میهن» است و در ولایت همسایه، «متجاوز بیناموس». همان مالیاتی که در پایتخت خرج آسفالت خیابان و قر و فر شهری میشود، در فلان کورهدهات مرزی، حاصل چوب حراج زدن به آخرین گاو شیرده یک خانوادهی بختبرگشته است. «وحدت ملی» هم، اگر خیلی مته به خشخاش بگذاریم و از نزدیک بویش کنیم، غالباً اسم شیک و مجلسی فرایندی است که در آن، یک عده در مرکز قدرت نشستهاند و برای خلقالله تعیین تکلیف میکنند که چطور باید نفس بکشند.
البته همه اینها به این معنا نیست که تاریخ را باید به دفتر ثبت شکایات کلانتری تقلیل داد. پادشاهی که مملکت ساخته، خب لابد واقعاً یک کاری کرده و مملکتی ساخته؛ ژنرالی که در جنگ نبوغ به خرج داده، شاید واقعاً مخش کار میکرده. دعوا از آنجایی شروع میشود که بخواهیم فاکتور هزینهها را با پاککن دستاوردها پاک کنیم. اسکندر مقدونی؛ جوانکی با برنامهی کاری فشرده
بیشتر بخوانید: رهبران بزرگ تاریخ؛ اسکندر کبیر| فرمانده شکست ناپذیری که شاگرد ارسطو بود استراتژیستهای نظامی چگونه در ضمیر دشمن پیروز میشوند؟
به گزارش رویداد۲۴، اسکندر در سیوسهسالگی ریق رحمت را سر کشید. این سن، برای آدم الدنگی که هنوز دارد با خودش کلنجار میرود که چه کاره شود و کجا لنگر بیندازد، اصلاً زمان مناسبی برای مقایسه نیست. جناب اسکندر در همین فرصت کوتاه، طومار شاهنشاهی هخامنشی را در هم پیچید، مصر را زد زیر بغلش، از میانرودان رد شد و تا ناف هند هم پیش رفت. اگر قرار بود کارنامهی عملکرد سالانهی او را دست مدیران امروزی بدهند، احتمالاً از شدت استرس جلسه را لغو میکردند و میرفتند مرخصی استعلاجی. برای یونانیجماعت، او سرداری است خفن که فرهنگ هلنی را صادر کرد.
لشکرکشیهایش، دنیای مدیترانه و نصف آسیا را مثل کلاف کاموا به هم گره زد. شهرها ساختند، زبان یونانی را در زبان خلقالله چپاندند و دورهی هلنیستی را راه انداختند. اینها البته خروجیهای واقعی کار اوست؛ درست همانطور که قتلعام و خاکستر کردن شهرها هم از لوازم یدکی همان فتوحات بود. ارتش فخیمه که معمولاً بدون زدن و شکستن جلو نمیرود، هرچند مورخان بعد از جنگ، وقتی پای توصیف «سازندگیها» به میان میآید، ناگهان دستودلباز میشوند و کوررنگی تاریخی میگیرند. اما در ولایت ما ایران، نام اسکندر با فاتحهخوانی بر سر قبر هخامنشیان و کباب کردن تختجمشید گره خورده است.
حالا اینکه چرا و به چه انگیزهای آنجا را آتش زد، بماند برای بحثهای روشنفکری کافهها؛ اما در حافظهی ایرانی، او نماد پایین کشیدن کرکرهی یک دوران است. جالب اینجاست که در ادبیات قرون بعدی ما، همین اسکندر چنان تغییر چهره داد که از یک اجنبی متجاوز، تبدیل شد به یک حکیم فرزانه و جهانگرد عارفمسلک! حافظهی تاریخی گاهی با دشمن خونی دیروز، همان معاملهای را میکند که خانوادهها با فامیل بدنام میکنند: بعد از چند نسل، چنان قصهاش را میتراشند و رنده میکنند که بشود او را سر سفرهی عقد نشاند. اسکندر بیبروبرگرد فرماندهی نابغه بود.
اما سؤال یکمیلیوندلاری این است: آیا نبوغ نظامی، فارغ از اینکه چه گندی به بار میآورد، خودش یکجور فضیلت اخلاقی است؟ مردی که در وسط میدان جنگ بهترین تصمیم را میگیرد، تصمیمش برای آن بدبختهایی که زیر سم اسبهایش لهولورده میشوند، حکم عذاب الیم را دارد. در دنیای واقعی، برخلاف این زندگینامههای پاستوریزهی بازاری، مهارت و شعور اخلاقی لزوماً در یک پکیج عرضه نمیشوند. ژولیوس سزار؛ ناجی قلابی و جمهوری در حال احتضار
بیشتر بخوانید: ایده «نابودی مطلق» یک تمدن از کجا آغاز شد؟ رهبران بزرگ تاریخ؛ ژولیوس سزار| زایش امپراتوری از کالبد یک جمهوری
به گزارش رویداد۲۴، جناب سزار در جنگهای گال، هم قلمرو روم را تا خرتناق کش داد و هم نشان داد که در آنچه فرنگیها «روابط عمومی» مینامند، ید طولایی دارد. گزارش جنگهایش را خودش مینوشت و در آنها، از خودش تصویر فرماندهی را میساخت که هم جگر دارد، هم مسلط است، و هم از قضا در هر هچلی که میافتد، دقیقاً همان کاری را میکند که باید. خب، وقتی آدم خودش سردبیر روزنامهی پیروزیهای خودش باشد، دستکم این اختیار را دارد که زاویهی دوربین را طوری تنظیم کند که غبغبش نیفتد. در سال ۴۹ پیش از میلاد، زد به سیم آخر، از رود روبیکون گذشت و جنگ داخلی را کلید زد.
این حرکت، صرفاً پایان یک رقابت سوسولبازی سیاسی نبود؛ یک اعلامیهی رسمی بود مبنی بر اینکه از این به بعد، دعوا سر قدرت را با شمشیر و قمه حل میکنیم، نه با رأیگیری. سزار بعد از پیروزی، کل اختیارات مملکت را قبضه کرد و لقب شیک «دیکتاتور» را روی خودش گذاشت. نوچههایش او را مصلحی میدانستند که پوزهی اشراف مفتخور را به خاک مالیده. مخالفانش، اما معتقد بودند که از جمهوری روم، بهزودی چیزی جز یک تابلوی زنگزده در کنار قدرت مطلقهی این آقا باقی نخواهد ماند. در سال ۴۴ پیش از میلاد، چند تا سناتور کاردبهاستخوانرسیده، سزار را کشتند.
به گزارش رویداد۲۴، لابد پیش خودشان خیال میکردند با حذف یک مهرهی درشت، همهچیز برمیگردد به تنظیمات کارخانه. زهی خیال باطل! قتل سزار نه تنها ترمز جنگهای داخلی را نکشید، که در نهایت به زایش امپراتوری روم ختم شد. حضراتی که میخواستند جمهوری را از شر یک قلدر نجات دهند، مردی را حذف کردند که قدرتش از قوارهی نهادهای جمهوری بیرون زده بود، بیآنکه خودشان عُرضهی ساختن قفسی برای مهار آن قدرت یلهشده را داشته باشند. در عالم سیاست، «نجات مملکت» غالباً همان اسم رمز شیکی است که طرف با آن، کل مملکت را به نام خودش سند میزند. حالا شاید طرف واقعاً هم نیتش خیر باشد؛
اما نیت خیر و قبضه کردن قدرت، لزوماً کارد و پنیر نیستند. سزار هم چهار تا اصلاحات دندانگیر کرد و هم فاتحهی جمهوری را خواند. مصیبت سیاست این است که دستاوردهای یک حاکم گردنکلفت تا سالها جلوی چشم خلقالله برق میزند، اما جای خالی آن نهادهایی که او با لودر از رویشان رد شده، تازه وقتی معلوم میشود که خودش ریق رحمت را سر کشیده باشد. چنگیزخان؛ از زاویهی دید نقشهکشها و از منظر تپههای خاکستر
بیشتر بخوانید: آنچه از چنگیزخان مغول میآموزیم! | رهبران بزرگ ساخته میشوند یا فقط خوششانساند؟
به گزارش رویداد۲۴، جناب چنگیز، قبایل گیسوکیسکش مغول را جمعوجور کرد و ماشین جنگیای ساخت که در قرنهای سیزده و چهارده، نصف اوراسیا را شخم زد. سرعت عمل سوارهنظامش و آن انضباط پادگانیاش، حقیقتاً مو بر تن آدم سیخ میکرد. در نسلهای بعدی، امپراتوری مغولها کاری کرد که آسیا و اروپا از طریق جادههای تجاری به هم وصله پینه شوند. کالا، تکنولوژی و اطلاعات جابهجا شد؛ و البته بیماریها هم، چون طاعون و وبا که در طول تاریخ برای سفر کردن منتظر ویزا و دعوتنامه نماندهاند. اما خب، امپراتوری را وقتی روی نقشهی جغرافیا نگاه میکنی خیلی باکلاس است؛
نه وقتی که از پنجرهی خانهای به آن زل زدهای که لشکر مغول دارد در آن به ناموس مردم تجاوز میکند. لشکرکشیهای مغول یعنی با خاکسان کردن شهرها، از دم تیغ گذراندن آدمیزاد و پودر کردن مراکز اقتصادی و فرهنگی.به گزارش رویداد۲۴، ولایت ما ایران در این میان چنان ضربهای خورد که تا قرنها نتوانست کمر راست کند. حالا گیرم که جامعهی ایرانی در قرون بعدی دوباره خودش را بازسازی کرد؛ اما این حرفهای صدتا یکغاز آکادمیک، رنج آن بدبختی را که در جریان فتح کشته یا آواره شده، به یک پانوشت بیاهمیت در کتابهای قطور تاریخ تبدیل نمیکند.
در مغولستان، چنگیزخان حکم خدایگان وحدت و قدرت ملی را دارد. در ایران و بلاد اسلام اما، اسمش که میآید بوی خون و خاکستر بلند میشود. هر دو تصویر هم بر اساس تجربهی زیستهی آدمهایی ساخته شده که دو روی متفاوت سکهی امپراتوری را لمس کردهاند. یکی ممکن است از نبوغ مدیریتی چنگیز کف بر دهان بیاورد و دیگری از شهرهایی که به تلی از پشکل اسب بدل شدند. این دو نفر لزوماً با هم پدرکشتگی ندارند؛ مگر اینکه اولی با پررویی تمام اصرار کند که دومی باید بابت ویرانی خانهاش، روزی سه بار سجدهی شکر بهجا بیاورد!
تاریخ امپراتوریها را معمولاً با متر گشادی قلمرو، تعداد سربازها و طول جادههای تجاری اندازه میگیرند. اما تاریخ آن رعیت پاپتی، متر و معیار دیگری دارد: آیا سقف خانهاش روی سرش آوار شد؟ آیا توانست گندمش را بکارد و به قیمت خون پدرش نفروشد؟ آیا جان بیمقدارش اصلاً به تخم چشم حاکم جدید میارزید؟ جواب این سؤالها لزوماً تصویر آن فاتح گردنکلفت را باطل نمیکند، اما دستکم اجازه نمیدهد که هیکل نتراشیدهاش کل کادر دوربین را اشغال کند. ژاندارک؛
یک فقره پروندهی قطور با چند فقره حکم متناقض به گزارش رویداد۲۴، ژاندارک دخترک نوجوانی بود که ادعا میکرد صداهایی از غیب در گوشش وزوز میکنند و به او مأموریت دادهاند که برود و فرانسه را نجات دهد. در گیرودار جنگهای صدساله با انگلیس، او شد نماد مقاومت فرانسویها و در شکستن محاصرهی اورلئان هم نقش اول را بازی کرد. در روزگاری که دربار فرانسه برای زنده ماندن لنگ یک پیروزی نظامی و کمی آبرو بود، ظهور یک دختر دهاتی با ادعای وصل بودن به آسمان، چنان انرژی اتمیای آزاد کرد که از دست هیچ ژنرال سبیلکلفتی برنمیآمد.
انگلیسیها و نوچههای فرانسویشان، ژاندارک را یک خطر امنیتی و عقیدتی تمامعیار میدیدند. در سال ۱۴۳۱، او را به دادگاه کشاندند و مثل کباب قفقازی روی آتش بریانش کردند. چند وقت بعد، ورق برگشت و حکم محکومیتش را باطل کردند، و در نهایت کلیسای کاتولیک او را «قدیسه» اعلام کرد. البته ژاندارک را نمیشود فقط به یک مهرهی شطرنج در بازی سیاستبازها تقلیل داد. ایمان و کلهشقی او، بخش جداییناپذیر قصهاش بود. با این حال، تاریخ مصرفش مدام عوض میشد: آن زمان که برای دشمنانش شاخ شده بود، باید سرش زیر آب میرفت؛
وقتی که شد نماد ملی و مذهبی فرانسه، حلواحلوا کردنش سود خالص بود. طرف سالها بود که پودر شده بود، اما برند سیاسیاش همچنان مثل ساعت کار میکرد. آدم زنده دستکم میتواند در دادگاه دو کلمه حرف حساب بزند و از خودش دفاع کند. مردهی بیچاره، اما چنین شانسی ندارد. مجبور است در هر دورهی جدید، با یک اسم و رسم تازه از گور نبش شود و در مراسمی شرکت کند که برگزارکنندگانش با پررویی تمام مطمئناند اگر او زنده بود، حتماً میآمد و در صف اول سینهزنان آنها میایستاد. از این منظر، شهرت بعد از مرگ یکجور آزادی یلهورهاست؛
بهخصوص برای حضراتی که دستشان از دنیا کوتاه است و دیگر نمیتوانند بزنند زیر میز و بگویند «آقا من اصلاً با شماها نیستم!» کریستف کلمب؛ کاشف فضولی که صاحبخانه اصلاً منتظرش نبود
منبع: رویداد 24



