در جریان مرمت مدرسه تاریخی دودر در حرم امام رضا(ع)، حوضی مدفون شناسایی شد که بررسیها احتمال تعلق آن به دوره پیش از تیموری بهویژه عصر ایلخانی را تقویت میکند.
به گزارش همشهری آنلاین، چند سال پیش بود که در جریان مرمت مدرسه دودر حرم امام رضا (ع)، یک حوض تاریخی که سالها زیر خاک مدفون بود، کشف شد؛ حوضی که به گفته رئیس سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، بررسیهای انجامشده نشان میدهد احتمالا به ساختوسازی پیش از احداث مدرسه در دوره تیموری تعلق دارد.
خلیل کاظمی با بیان اینکه مدرسه دودر مشهور به مدرسه یوسفیه در سال ۸۴۳ هجری قمری و در دوره شاهرخ تیموری به همت امیر غیاثالدین یوسف خواجه بهادر ساخته شده است به همشهری گفت: «در جریان بررسی کف صحن و اجرای کانال تأسیساتی، بقایای یک حوض تاریخی در فاصله حدود یک متر و ۶۰ سانتیمتری ایوان جنوبی یا ایوان قبله مدرسه شناسایی شد. محدوده کلی این سازه حدود ۳ متر و ۹۵ سانتیمتر در ۳ متر و ۳۵ سانتیمتر است.»
او با بیان اینکه حوض کشفشده دو بخش دارد که برای هر بخش، پاشویه سنگی شناسایی شده است، افزود: «در گوشه شمالغربی حوض، آثاری از لجنگیر به دست آمده است که اطلاعات بیشتری درباره ساختار و نحوه استفاده از این سازه در اختیار کارشناسان قرار میدهد.»
نمایش حوض در ویترین شیشهای
رئیس سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی با اشاره به بررسیهای انجامشده درباره ساختار حوض عنوان میکند: «وجود دیوارههای آجری تودرتو و لایههای ساروج میان آنها نشان میدهد این حوض در طول زمان در سه مرحله با ایجاد دیوارههای داخلی و آببندی دوباره کوچکتر شده است.»
او ابعاد حوض در مرحله نخست را حدود ۳۴۰ در ۲۸۰ سانتیمتر و در آخرین مرحله حدود ۲۱۸ سانتیمتر در ۱۴۷ سانتیمتر اعلام و تأکید میکند: «برای تعیین نسبت این حوض با بنای مدرسه، تراز لبه حوض، آجرفرش پیرامون آن، کف تاریخی صحن و کف ایوان با یکدیگر مقایسه شد. بررسیها نشان داد بالاترین بخش باقیمانده حوض حدود ۶۰ سانتیمتر پایینتر از تراز تاریخی صحن قرار دارد. همچنین اختلاف تراز آجرفرش پیرامون حوض با صحن حدود یک متر و با کف ایوان حدود ۱۲۰ سانتیمتر است.»
او با بیان اینکه تصاویر پیش از مرمتهای معاصر، اختلاف ارتفاع صحن و ایوان را حدود ۲۰ سانتیمتر نشان میدهد، میگوید: «بررسی و گمانهزنیها در صحن نیز شواهدی از تغییر عمده تراز در دوره صفوی به دست نداده است که بتوان اختلاف ارتفاع حوض را با آن توضیح داد. البته مجموعه این شواهد، احتمال تعلق حوض به ساختوسازی پیش از احداث مدرسه تیموری و بهویژه دوره ایلخانی را تقویت میکند. با این حال، تاریخ دقیق آن هنوز مشخص نشده است.»
رئیس سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی میگوید: «در طرح مرمت مدرسه دودر، تصمیم گرفته شد حوض مدفون در همان محل کشف حفظ شود و با اجرای پوشش شیشهای در معرض دید قرار گیرد تا امکان مشاهده این اثر تاریخی برای زائران و بازدیدکنندگان فراهم باشد.»
کاظمی همچنین درباره حوض تاریخی دیگری که در صحن مدرسه وجود داشته است، توضیح میدهد: «در جریان مطالعات و بررسی تصاویر هوایی قدیمی، موقعیت یک حوض تاریخی دیگر نیز مشخص شد که در طرح مرمت، در محل شناختهشده خود در صحن بازنمایی شد. این حوض با حوض مدفون کشفشده در مقابل ایوان قبله متفاوت است و این دو سازه در دو تراز ارتفاعی جداگانه قرار دارند.»
به گفته رئیس سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، مطالعات تاریخی و میدانی مدرسه دودر، علاوه بر شناسایی حوض مدفون و بقایای ساختوسازهای پیشین، به شناخت دقیقتر مراحل تحول معماری این بنای تاریخی، آرایههای معماری دوره تیموری و تعمیرات دوره صفوی نیز کمک کرده است.
کشف بقایای ساختمانی در عمق بستر مدرسه
رئیس سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی همچنین به کشف بقایای ساختمانی در عمق بستر مدرسه اشاره میکند و ادامه میدهد: «در جریان گمانهزنیهای انجامشده در مجاورت ایوان جنوبی، در عمق حدود ۵۵۰ سانتیمتر تا ۲۰۲۰ سانتیمتر، قطعات پراکنده آجر و سفال شکسته در لایههای خاک دستی مشاهده شد. در عمق حدود ۱۰۵۰ سانتیمتر نیز بقایای دیوارچینی و کفسازی آجری به دست آمد.»
کاظمی با بیان اینکه آجرهای بهکاررفته در این بخش ابعادی در حدود ۲۷ در ۲۷ در ۶ سانتیمتر دارند و امتداد دیوارچینی کشفشده با جهت پی ایوان جنوبی متفاوت است، ادامه میدهد که اختلاف جهت و عمق قرارگیری این بقایا نشان میدهد پیش از احداث مدرسه دودر، ساختوساز دیگری در این محدوده وجود داشته است. او اضافه میکند: «با این حال، ارتباط مستقیم این بقایای ساختمانی با حوض مدفون و تاریخ دقیق هر دو یافته، با شواهد موجود قابل تعیین نیست و به مطالعات تکمیلی نیاز دارد.»
عملیات مطالعه، مرمت و احیای مدرسه دودر پس از آغاز مطالعات و طراحی در سال ۱۴۰۲، از شهریور ۱۴۰۳ وارد مرحله اجرایی شد و حدود ۶ ماه ادامه یافت. این عملیات شامل اصلاح تراز صحن، حفاظت از آرایههای تاریخی، نمایش حوض مدفون در محل کشف، سبکسازی بام با برداشت حدود هزار تن مصالح و آوار، تقویت طاقهای آجری و بهروزرسانی تأسیسات بود. این بنای تاریخی در ۱۱ بهمن ۱۴۰۳ به بهرهبرداران تحویل شد.
منبع: همشهری



