رفتن به محتوای اصلی
فرهنگی هنریخبرآنلاین11 دقیقه مطالعه

نقد تلقی‌های تقلیل‌گرایانه از فلسفه اسلامی در نکوداشت صدوقی سها / از معرفی حکمای گمنام تا دفاع از هویت فلسفه اسلامی

غلامرضا اعوانی درباره صدوقی سها گفت: ایشان از جوانی به دیدار استادان و حکمایی می‌رفتند که کمتر شناخته شده بودند، درباره استادان، شاگردان و آثارشان پرس‌وجو می‌کردند و اطلاعات ارزشمندی را گردآوری می‌کردند. بسیاری از این شخصیت‌ها بعدها با معرفی و پژوهش‌های ایشان…

غلامرضا اعوانی درباره صدوقی سها گفت: ایشان از جوانی به دیدار استادان و حکمایی می‌رفتند که کمتر شناخته شده بودند، درباره استادان، شاگردان و آثارشان پرس‌وجو می‌کردند و اطلاعات ارزشمندی را گردآوری می‌کردند. بسیاری از این شخصیت‌ها بعدها با معرفی و پژوهش‌های ایشان شناخته شدند.

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا،آیین نکوداشت منوچهر صدوقی سها استاد و پژوهشگر حکمت و عرفان اسلامیِ اهل اردبیل، به همت بنیاد نخبگان اردبیل، با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و دفتر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی این استان و دانشگاه محقق اردبیلی، با حضور پرشمار استادان و چهره‌های علمی، فرهنگی و ادبی، چهارشنبه ۲۷ آبان ماه ۱۴۰۵ در دانشگاه محقق اردبیلی برگزار شد.

در ابتدای این رویداد عادل اکبری‌مجد، رئیس بنیاد نخبگان استان اردبیل ضمن خیرمقدم به حاضران گفت: یکی از رسالت‌های بنیاد نخبگان، نکوداشت سرآمدان و مفاخر علمی و فرهنگی استان و کشور است؛ اقدامی که هم پاسداشت مقام علم و عالمان به شمار می‌رود و هم زمینه الگوسازی برای جوانانی را فراهم می‌کند که در آغاز مسیر علم و دانش قرار دارند.

اکبری‌مجد با اشاره به جایگاه علمی و پژوهشی منوچهر صدوقی سها افزود: ایشان عمر گران‌قدر خود را صرف تبیین حکمت و فلسفه اسلامی، تاریخ حکمای اسلامی، به‌ویژه حکمای معاصر کرده‌اند که از جمله آثار ارزشمند ایشان در این حوزه، کتاب «تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرا» است.

وی در پایان ضمن قدردانی از دست‌اندرکاران برگزاری این آیین، از رئیس دانشگاه محقق اردبیلی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان و دیگر عوامل اجرایی و همکاران در برنامه‌ریزی این مراسم قدردانی کرد.

سلوک اخلاقی و معنوی منوچهرصدوقی سها

در ادامه آیت الله سید حسن عاملی نماینده ولی فقیه و امام جمعه اردبیل به ایراد سخن پرداخت و با اشاره به جامعیت حکمی، معنوی و ادبی صدوقی سها اظهار کرد: استاد صدوقی سها از نخبگان کشور و استان اردبیل است که در حوزه علم، حکمت، فرهنگ و ادبیات جایگاه برجسته‌ای دارد و آشنایی با شخصیت علمی و تربیتی ایشان برای بنده بسیار لذت‌بخش و افتخارآمیز است.

وی با قدردانی از برگزارکنندگان این مراسم افزود: از اینکه استاد صدوقی سها دعوت اردبیلی‌ها را پذیرفتند و در این جمع حضور یافتند، خوشحالیم؛ چراکه تواضع ایشان نیز بخشی از شخصیت معنوی و سلوک علمی‌شان است.

آیت الله عاملی با تأکید بر اهمیت تواضع در سلوک معنوی گفت: یکی از نشانه‌های برجسته اهل معرفت، فاصله گرفتن از خودبینی و خودنمایی است؛ به‌گونه‌ای که انسان در برابر عظمت حق، از منیت، تعلقات و ادعاهای شخصی عبور کند. این ویژگی را در بزرگان علم و عرفان نیز می‌توان مشاهده کرد؛ کسانی که با وجود مراتب علمی بلند، کمتر سخن می‌گفتند و در پاسخ به پرسش‌ها، با فروتنی و سکوت رفتار می‌کردند.

وی با اشاره به جایگاه فلسفه و عرفان در تاریخ اندیشه بشر افزود: تفکر فلسفی و عرفانی از آغاز زندگی انسان بر زمین و مواجهه او با جهان و پرسش از حقیقت هستی شکل گرفته است. انسان همواره در برابر مظاهر آفرینش، پرسشگر بوده و از طریق تأمل در جهان و مطالعه کتاب آفرینش، در پی شناخت حقیقت برآمده است.

امام جمعه اردبیل با اشاره به ظرفیت‌های حکمت و عرفان ایرانی و اسلامی تصریح کرد: ما بر سر سفره‌ای هزاروچهارصدساله از معارف اسلامی نشسته‌ایم، اما هنوز در بسیاری از حوزه‌های فلسفه و عرفان، تشنه آموختن و شناخت هستیم. آثار و اندیشه‌های بزرگان این حوزه، از جمله حافظ و شبستری، ظرفیت‌های عمیقی برای عرضه به جهان دارند و دنیا به این معارف نیازمند است.

وی یکی از ویژگی‌های مهم صدوقی سها را در کنار دانش فلسفی و عرفانی، سلوک معنوی و دوری از خودبینی دانست و گفت: برخی افراد در حوزه فلسفه داعیه‌دار هستند، اما در گفتار و نوشتارشان نشانه‌هایی از منیت و خودمحوری دیده می‌شود؛ در حالی که یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های استاد صدوقی سها، برخورداری از سلوک معنوی و فاصله گرفتن از خودنمایی علمی است.

صدوقی سها؛ فیلسوف و مورخ فلسفه

در بخش دیگری از این مراسم مهدی فدایی‌مهربان، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با اشاره به جایگاه علمی و پژوهشی این صدوقی سها اظهار کرد: استاد صدوقی سها از جمله شخصیت‌هایی است که هم در جایگاه فیلسوف و هم در مقام مورخ فلسفه قرار دارد و این ویژگی، اهمیت کار علمی ایشان را دوچندان می‌کند.

وی افزود: تدوین تاریخ فلسفه اسلامی، به‌ویژه در دوره‌های متأخر، از ضرورت‌های پژوهشی است؛ چراکه بخش عمده تاریخ فلسفه‌های موجود یا به قلم مستشرقان و نویسندگان عرب نوشته شده یا با رویکردی محدود، به دوره‌های خاصی از فلسفه اسلامی پرداخته‌اند. استاد صدوقی سها در آثار خود، به‌خصوص در تدوین تاریخ حکمای متأخر از ملاصدرا، نشان داده‌اند که فلسفه اسلامی پس از ملاصدرا نه‌تنها دچار افول نشده، بلکه حکمای بزرگی در این دوره ظهور کرده‌اند.

فدایی‌مهربان با اشاره به دو رویکرد متن‌محور و زمینه‌محور در پژوهش‌های فلسفی گفت: در مطالعات متن‌محور، دقت در خود متن اهمیت دارد، اما گاهی زمینه تاریخی، اجتماعی و سیاسی آن مغفول می‌ماند؛ در مقابل، رویکرد زمینه‌محور ممکن است از متن فاصله بگیرد. امتیاز استاد صدوقی سها این است که هم بر متن تسلط دقیق دارند و هم زمینه تاریخی آن را به خوبی می‌شناسند.

وی جامعیت را از ویژگی‌های ممتاز پژوهشی صدوقی سها دانست و ابراز امیدواری کرد آثار علمی و پژوهشی وی بیش از پیش در اختیار علامه مندان به حکمت و عرفان اسلامی قرار گیرد.

احیای میراث حکمای متأخر

محمود شیخ عضو هیئت علمی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران دیگر استاد و سخنران حاضر در این آیین بود. وی با اشاره به آثار و فعالیت‌های علمی صدوقی سها، اظهار کرد: میراثی که استاد صدوقی سها در چند دهه تلاش علمی و پژوهشی برای ما و نسل‌های آینده به یادگار گذاشته‌اند، در چند حوزه اهمیت ویژه‌ای دارد و هر یک از این آثار می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای پژوهش و اندیشه بگشاید.

وی نخستین حوزه از خدمات علمی صدوقی سها را حفظ، ثبت و مستندسازی حکمت، عرفان و تصوف معاصر دانست و افزود: آثار ایشان، به‌ویژه پژوهش‌هایی که در سال‌های جوانی انجام داده‌اند، اطلاعات ارزشمندی درباره عرفای متأخر، به‌خصوص عارفان دوره قاجار و پهلوی، در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. ثبت دقیق گفته‌ها، اسناد و دیدگاه‌های این بزرگان و تدوین اثر مهمی همچون تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرا، از پژوهش‌های بسیار ارزشمند ایشان است.

«شیخ» با اشاره به دیگر آثار صدوقی سها در حوزه تاریخ حکمت افزود: پژوهش‌های ایشان درباره تاریخ انشعابات سلسله نعمت‌اللهی، شرح‌حال برخی حکمای متأخر، معرفی استادان و انتشار متون کمتر شناخته‌شده، از جمله «منتخب معجم‌الحکما»، اهمیت بسیاری در شناخت تاریخ حکمت و عرفان دارد. همچنین شرح جدید منظومه سبزواری، انتشار اثری از میرزا جهانگیرخان قشقایی و برخی تصحیحات و شرح‌های ایشان، از منابع ارزشمند این حوزه به شمار می‌روند.

وی سومین حوزه فعالیت استاد صدوقی سها را دفاع از فلسفه اسلامی و تبیین تمایز آن با فلسفه غربی دانست و گفت: تفکیک تاریخ فیلسوفان از تاریخ فلسفه و بررسی سیر تاریخی فلسفه اسلامی، از جمله مباحث مهمی است که ایشان در آثار خود دنبال کرده‌اند.

عضو هیئت علمی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، پژوهش‌های صدوقی سها در تفاسیر عرفانی قرآن کریم، اندیشه‌ای فلسفی ابوریحان بیرونی، فلسفه هنر و موسیقی و نیز توجه به زادگاهشان، اردبیل را از دیگر وجوه فعالیت علمی وی برشمرد و اظهار امیدواری کرد که آثار منتشرنشده صدوقی سها، به‌ویژه پژوهش‌های او در شرح متون فلسفی، به زودی منتشر شود.

احیاگر میراث حکمای گمنام

در بخش دیگری از این مراسم پیام تصویری غلامرضا اعوانی عضو پیوسته فرهنگستان علوم و رییس اسبق موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برای حاضران پخش شد. وی در این پیام با اشاره به ویژگی‌های علمی و اخلاقی صدوقی سها، اظهار کرد: برای شناخت یک دانشمند، باید هم علم و هم اخلاق او را مورد توجه قرار داد. استاد صدوقی سها از نظر اخلاق، رفتار دینی و انسانی و برخورداری از خصال نیکو، شخصیتی ممتاز و زبانزد هستند و عمر خود را در طلب علم و تکمیل نفس سپری کرده‌اند. ایشان انسانی متقی‌اند که همواره مصالح اخروی را بر مصالح دنیوی ترجیح داده‌اند.

وی با اشاره به سابقه دوستی بیش از پنجاه‌ساله خود با صدوقی سها افزود: از سال‌های جوانی با آثار ایشان آشنا بودم و در طول این سال‌ها شاهد تلاش‌های علمی و پژوهشی‌شان، به‌ویژه در حوزه فلسفه و حکمت اسلامی، بوده‌ام. از جمله آثار ارزشمند ایشان می‌توان به ترجمه و تحقیق کتاب «ماللهند» ابوریحان بیرونی، شرح منظومه حاجی سبزواری، مجموعه تفسیرهای حکمای اسلامی درباره قرآن و گزیده آثار حکما در موضوعات مختلف فلسفی اشاره کرد.

اعوانی مهم‌ترین اثر صدوقی سها را پژوهش درباره حکمای متأخر ایران دانست و گفت: ویراست سوم کتاب تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرای ایشان پس از چندین مرحله تحقیق و تکمیل، در سه جلد منتشر می‌شود و به معرفی حکمایی می‌پردازد که با وجود جایگاه علمی برجسته در زمان خود، آثار، شاگردان و زندگی آنان کمتر شناخته شده است. این اثر به‌حق یکی از بهترین مراجع در شناخت حکمای متأخر ایران است و پژوهشگران ایرانی و خارجی به آن استناد می‌کنند.

وی با اشاره به تلاش صدوقی سها برای شناسایی حکمای گمنام، تأکید کرد: ایشان از جوانی به دیدار استادان و حکمایی می‌رفتند که کمتر شناخته شده بودند، درباره استادان، شاگردان و آثارشان پرس‌وجو می‌کردند و اطلاعات ارزشمندی را گردآوری می‌کردند. بسیاری از این شخصیت‌ها بعدها با معرفی و پژوهش‌های ایشان شناخته شدند. همچنین تک‌نگاری‌های صدوقی سها درباره فیلسوفان، معرفی شاگردان و آثار آنان و تدریس متون فلسفی، از دیگر خدمات علمی ایشان است.

صدوقی سها و عشق به معارف اسلامی

در بخش‌های دیگر این مراسم نیز عسگر شاهی زاده اردبیلی، شاعر برجسته آیینی کشور، با اشاره به جایگاه علمی و معنوی صدوقی سها اظهار کرد: استاد صدوقی سها از شخصیت‌هایی هستند که علم، عقیده و عشق به معارف اسلامی در وجودشان جمع شده است و آثار فلسفی و عرفانی ایشان نشان‌دهنده عمق اندیشه و باورهایشان است.

وی با قرائت اشعاری در مدح اهل‌بیت(ع) و بیان مضامین عاشقانه و عرفانی، به پیوند شعر، معرفت و عشق اشاره و تأکید کرد: شعر برای من راهی در بیان معارف و تجربه‌های معنوی است و در این مسیر، عشق و ارادت به اهل‌بیت(ع) جایگاه ویژه‌ای دارد.

منوچهر صدوقی سها نیز طی سخنانی در این مراسم ضمن قدردانی از برگزارکنندگان و استادان حاضران، گفت: من در ابتدا نه از تشکیل این جلسه اطلاعی داشتم و نه رضایتی به برگزاری آن، اما دوستان این مراسم را برگزار کردند و اکنون جز شرمندگی از یک سو و سپاسگزاری از سوی دیگر، سخنی ندارم. با این حال، لازم می‌دانم درباره موضوعی که سال‌هاست ذهنم را به خود مشغول کرده است، چند نکته را مطرح کنم.

وی با اشاره به ضرورت بازنگری در تلقی رایج از تاریخ فلسفه اسلامی افزود: تاریخ فلسفه به مفهوم جدید آن، پیشینه‌ای حدود دو قرن دارد و با آثاری همچون تاریخ فلسفه بروکر در آلمان شکل گرفته است. از همان آغاز، سه دیدگاه نادرست درباره فلسفه اسلامی رواج یافت: نخست اینکه فلسفه‌ای مستقل به نام فلسفه اسلامی وجود ندارد و آنچه فلسفه اسلامی خوانده می‌شود، صرفاً ترجمه‌ای از فلسفه یونان است؛ دوم اینکه اگر این فلسفه از اسلام تأثیر پذیرفته باشد، دیگر فلسفه نیست و باید آن را کلام دانست؛ و سوم اینکه با درگذشت ابن‌رشد، فلسفه اسلامی نیز به پایان رسیده است.

صدوقی سها با تأکید بر ضرورت نقد این دیدگاه‌ها اظهار کرد: بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به بررسی و نشان دادن نادرستی این تلقی‌ها اختصاص داده‌ام. در این مسیر، آثاری همچون «پدیدارشناخت تاریخ استعلایی فلاسفه اسلامی»، انتشار کتاب «دروس الفلسفه» مرحوم شیخ عبدالکریم زنجانی، «فلسفه فلسفه اسلامی» و مجموعه چهارجلدی «تاریخ عمومی فلسفه اسلامی» را تدوین و منتشر کرده‌ام.

وی با تشریح نخستین محور دیدگاه خود درباره استقلال فلسفه اسلامی گفت: ترجمه آثار یونانی به زبان عربی، واقعیتی انکارناپذیر در تاریخ فلسفه است، اما حکمای اسلامی صرفاً مترجمان و شارحان فلسفه یونان نبودند. آنان بر پایه آثار ترجمه‌شده، دستگاه‌های فلسفی تازه‌ای پدید آوردند، استدلال‌های جدیدی مطرح کردند و در بسیاری از مسائل، آرای فیلسوفان یونانی را نقد یا رد کردند. بنابراین، فلسفه اسلامی نه تکرار فلسفه یونان، بلکه نظامی فلسفی با هویت و مبانی خاص خود است.

صدوقی سها در ادامه با اشاره به روش پژوهشی خود در بررسی مسئله وجود افزود: برای نشان دادن این تمایز، مباحث مربوط به وجود را در متون اصلی یونانی و سپس در آثار حکمای اسلامی استخراج و اصطلاحات و استدلال‌های هر دو سنت را با یکدیگر مقایسه کرده‌ام. نتیجه این بررسی‌ها نشان می‌دهد که با دستگاهی فلسفی روبه‌رو هستیم که نه عین فلسفه یونان است و نه صرفاً مجموعه‌ای از ترجمه‌های آن.

وی با تفکیک فلسفه اسلامی به دو معنای عام و خاص تصریح کرد: فلسفه اسلامی در معنای خاص، دستگاهی فلسفی است که بر مبادی اسلامی استوار است و از ترکیب عقل، شهود، تعلیم و دیگر مبانی معرفتی اسلام شکل می‌گیرد. این دستگاه را نباید با فلسفه رسمی که موضوع آن وجود و مبنای آن عقل است، یکسان دانست. فلسفه اسلامی از اسلام تأثیر پذیرفته، اما به همین دلیل نمی‌توان آن را کلام دانست؛ زیرا تأثیرپذیری از دین به معنای خروج از قلمرو فلسفه نیست.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت توجه نسل جوان به میراث فکری ایران و اسلام گفت: ما صاحب هویت اسلامی، انسانی و ملی هستیم و نباید در شناخت معارف خود، چشم‌بسته تابع داوری مستشرقان باشیم. در آثار و سنت فکری خود گنجینه‌ای ارزشمند داریم که باید آن را بشناسیم و استخراج کنیم. امیدوارم پژوهشگران و دانشجویان این مسیر را ادامه دهند و در معرفی و تبیین هویت مستقل فلسفه اسلامی بکوشند.

در پایان این مراسم با حضور استادان و حاضران در جلسه از سند هویتی و تمبر یادبود منوچهر صدوقی سها رونمایی شد.

منبع: خبرآنلاین

منبع خبرخبرآنلاین
نمای زنده فرهاببه‌روزرسانی 18:17
202,994مطلب نمایه‌شده
173,296موضوع و برچسب
30منبع خبری
14حوزه موضوعی