نخستین چیزی که در فیلم سینمایی «بُت» چشمگیر است، نور است. نورپردازی فیلم را میتوان، بیاغراق، یکی از برجستهترین نقاط قوت آن دانست؛ نورپردازیای که فضایی تاریک و افسرده میسازد و بهجای روشن کردن همهچیز، بخشهایی از تصویر را در سایه نگه میدارد تا معنا در همان تاریکی شکل بگیرد. این انتخاب، همخوانی عمیقی با محتوای فیلم دارد. جهانی که «بُت» تصویر میکند، جهانی است که در آن آدمها خود را در معرض نور دائمی دوربینها و پخشهای زنده قرار میدهند، اما حقیقت وجودیشان در تاریکی پنهان میماند. نور در تاریکی؛
وقتی تصویر به زبان فیلم تبدیل میشود در کنار نورپردازی، فیلمبرداری آرمان فیاض نیز «بُت» را از سطح یک اثر معمولی فراتر میبرد. قاببندیهای کنترلشده و فاصله حسابشده دوربین از شخصیتها، بهجای نمایش صریح احساسات، نوعی فاصله انتقادی ایجاد میکند. دوربین بهجای آنکه در احساسات لیلا غرق شود، او را از فاصلهای به تماشا مینشیند که مخاطب را در جایگاه ناظری هوشیار نگه میدارد، نه همدلی بیقیدوشرط. این فاصلهگذاری در سینمای نعمتالله سابقه دارد و در «بُت» به یکی از معدود عناصری بدل میشود که انسجام خود را در سراسر فیلم حفظ میکند. لیلا حاتمی؛
بازی در اوج، فیلم در حسرت اما نقطه اوج «بُت»، بیتردید، لیلا حاتمی است. او در نقش لیلا، زنی ناشنوا با توانایی بسیار محدود در تکلم، بازیای ارائه میدهد که بیش از هر چیز بر اقتصاد حرکتی و سکوت معنادار استوار است. حاتمی با کمترین کلام، بیشترین معنا را منتقل میکند و از طریق نگاه، حرکت و جزئیات رفتاری، به شخصیت خود عمق میبخشد. همین اجرای درخشان است که تماشاگر را به این حسرت میرساند که ایکاش این شخصیت و زحمتی که بازیگر برای جان بخشیدن به آن کشیده، در فیلمی قدرتمندتر به کار گرفته میشد.
حاتمی ظرفیتهای قابلتوجهی از این نقش را آشکار میکند، اما فیلم در بسیاری از لحظات نمیتواند این ظرفیتها را به پیشرفت شخصیت و گسترش درام تبدیل کند. شاید این جمله دقیقترین جمعبندی از وضعیت «بُت» باشد: بازیگری در اوج، در فیلمی که نمیتواند از تمام ظرفیت او بهره بگیرد. ایدهای به وسعت زندگی امروز؛ اسارت در بتهای خودساخته «بُت» درباره زنی است که برای نجات مزرعه زنبورعسل پدرش وارد دنیای پخش زنده و شبکههای اجتماعی میشود و تصمیم میگیرد رکورد بیدار ماندن را بشکند.
این ایده صرفاً پرداختن به یک موضوع روز نیست، بلکه پرسشی هستیشناختی درباره مرز میان زندگی واقعی و زندگی مجازی را پیش میکشد؛ پرسشی که مخاطب امروز هر روز با آن دستوپنجه نرم میکند. فیلم از این منظر به سراغ یکی از تناقضهای جدی جهان معاصر میرود: انسانهایی که برای دیده شدن، خود واقعیشان را در معرض تماشای دیگران قرار میدهند و بهتدریج در تصویری که از خود ساختهاند گرفتار میشوند. پول، شهرت، جلب توجه و میل به دیده شدن، در این جهان به بتهایی خودساخته تبدیل میشوند؛ بتهایی که قرار است به زندگی معنا بدهند، اما در نهایت به ابزار اسارت انسان بدل میشوند.
از این منظر، عنوان فیلم نیز واجد ظرفیت معنایی قابلتوجهی است. «بُت» میتواند اشارهای به همان ارزشها و خواستههایی باشد که انسان معاصر با دست خود میسازد، آنها را میپرستد و سرانجام اختیار زندگیاش را به آنها میسپارد. این ایده، یکی از مهمترین امتیازهای فیلم است؛ ایدهای که میتوانست به یک درام اجتماعی و روانشناختی قدرتمند تبدیل شود. سکون بهجای پیشروی؛ معضل اصلی ریتم اما همین ایده قدرتمند، در مرحله اجرا با دو ضعف بنیادین مواجه میشود. نخستین و آزاردهندهترین ضعف فیلم، ریتم آن است.
«بُت» حدود دو ساعت و نیم زمان دارد، اما نمیتواند این زمان را در خدمت پیشرفت دراماتیک قرار دهد. هرچه از دقایق فیلم میگذرد، ریتم کندتر میشود و مخاطب بهتدریج با نوعی سکون روایی مواجه میشود؛ گویی فیلم در جای خود ایستاده و تنها به دور خودش میچرخد. این کندی نه از جنس کندی معنادار و تأملبرانگیزی است که گاه در سینمای هنری به یک انتخاب سبکی بدل میشود، بلکه حاصل ناتوانی در طراحی مسیری برای پیشبرد روایت است. در واقع، فیلم میان مکث و سکون تفاوتی قائل نمیشود. مکث زمانی در سینما معنا پیدا میکند که به تعمیق شخصیت، گسترش موقعیت یا شکلگیری تعلیق منجر شود؛
اما در «بُت» بسیاری از لحظات طولانی فیلم نه به کشف تازهای میانجامند و نه اطلاعات یا موقعیت دراماتیک مؤثری به مخاطب اضافه میکنند. فیلم ایده دارد، بازیگر دارد و از ابزارها و عناصر بصری متعددی بهره میگیرد، اما نمیداند چگونه این سرمایهها را در خدمت یک مسیر دراماتیک منسجم قرار دهد. به همین دلیل، زمان طولانی فیلم بهجای آنکه فرصتی برای تعمیق جهان داستان باشد، به عاملی برای فرسایش توجه مخاطب تبدیل میشود. خردهروایتها علیه روایت اصلی؛ گم شدن شخصیت محوری دومین ضعف، که به نظر میرسد ریشه در همان مشکل نخست دارد، غلبه خردهروایتها بر روایت اصلی است.
مشکل «بُت» زمانی جدیتر میشود که داستانهای فرعی از چالش محوری فیلم سبقت میگیرند و مخاطب ناچار میشود درگیر روایتهای متعددی شود که پرداخت و جمعبندی آنها بخش قابلتوجهی از زمان فیلم را به خود اختصاص میدهد. فیلم از یک درام متکی بر ایدهای جذاب به اثری با گسست ساختاری تبدیل میشود؛ نه صرفاً به این دلیل که تعداد خردهروایتها زیاد است، بلکه به این دلیل که پیوندهای علّی، عاطفی و معنایی میان آنها بهاندازه کافی شکل نمیگیرد. تعدد شخصیتها و داستانهای فرعی، بهخودیخود نمیتواند به غنای روایت منجر شود.
مسئله اصلی این است که هر خردهروایت باید در نسبت با داستان مرکزی معنا پیدا کند و به شکلی آن را پیش ببرد یا دستکم لایهای تازه به آن اضافه کند؛ اتفاقی که در «بُت» بهندرت رخ میدهد. در این میان، لیلا در بخشهایی از فیلم بهشدت منفعل میشود و فیلمساز بهجای پیش بردن داستان او، درگیر روایت شخصیتهای دیگر میشود. شخصیت اصلی که باید محور و نقطه اتصال اجزای مختلف فیلم باشد، در میانه راه عملاً به حاشیه میرود تا فیلم به سراغ داستان برادر، دوست، صاحب کافه و دیگران برود. وقتی هم دوباره به لیلا بازمیگردیم، بخشی از فرصت دراماتیک ازدسترفته است.
به این ترتیب، فیلم بهجای آنکه جهان شخصیت اصلی را گسترش دهد، مدام از مرکز ثقل خود فاصله میگیرد. این پراکندگی در نهایت به تضعیف رابطه مخاطب با شخصیت اصلی نیز منجر میشود. تماشاگر که در ابتدا با مسئله و تصمیم لیلا همراه شده، بهتدریج در میان داستانهای فرعی سرگردان میماند و پیوند عاطفیاش با مسیر اصلی فیلم کمرنگ میشود. «بُت»؛ شکوه تصویر و فقر روایت در نهایت، «بُت» را میتوان از دو منظر متفاوت داوری کرد. از منظر فرم، فیلم دستاوردهای چشمگیری دارد: نورپردازی مثالزدنی، فیلمبرداری حسابشده و بازی درخشان لیلا حاتمی؛
عناصری که هر یک بهتنهایی ارزش توجه و تماشای فیلم را دارند. اما از منظر روایت، فیلم در دام وفور ایده و فقر ساختار گرفتار میشود؛ مجموعهای از ایدهها و خردهداستانهای پراکنده که هیچیک به سرانجامی متناسب با ظرفیت اولیه خود نمیرسند. ریتمی که بهجای کشف و پیشروی، به تکرار و سکون میانجامد. «بُت» در نهایت فیلمی است که بیش از آنکه از کمبود استعداد و ایده آسیب ببیند، از ناتوانی در سازماندهی و بهثمر رساندن آنها لطمه میخورد.
فیلمی با نور درخشان، بازی ماندگار و ایدهای قابلتأمل که در غیاب یک ساختار روایی منسجم، فرصت تبدیل شدن به اثری ماندگار را از دست میدهد. شاید مهمترین حسرت تماشاگر پس از پایان فیلم همین باشد: مواجهه با فیلمی که نشانههای یک اثر بزرگ را دارد، اما خود به آن بزرگی دست پیدا نمیکند. انتهای پیام/
منبع: خبرگزاری میزان



