گسترش اینترنت و شبکههای اجتماعی، دسترسی به اطلاعات را آسانتر از همیشه کرده است. حالا در چند ثانیه میتوان به اسناد تاریخی، اخبار جهان، تصاویر رویدادها و دیدگاه متخصصان دسترسی پیدا کرد. اما در دنیایی که هر روز میلیونها محتوا منتشر میشود، تشخیص واقعیت از شایعه به یکی از مهمترین چالشهای انسان معاصر تبدیل شده است.
به گزارش خبرآنلاین، تا همین چند دهه پیش، دسترسی به بسیاری از اطلاعات به رسانههای رسمی، کتابخانهها و منابع محدود وابسته بود. امروز هر کاربر تلفن همراه میتواند هم دریافتکننده خبر باشد و هم آن را برای هزاران نفر منتشر کند. این تحول، انحصار رسانهای را تا اندازهای شکسته و فرصت شنیده شدن صداهای متفاوت را افزایش داده است.
با این حال، افزایش حجم اطلاعات الزاماً به معنای افزایش آگاهی نیست. گاهی خبر درست و نادرست، سند معتبر و تصویر دستکاریشده یا تحلیل کارشناسی و برداشت شخصی، در کنار یکدیگر قرار میگیرند؛ بدون آنکه مخاطب فرصت یا توان کافی برای تشخیص آنها داشته باشد.
بنابر روایت مهر، مسئله اصلی عصر دیجیتال دیگر صرفاً دسترسی به اطلاعات نیست؛ بلکه توانایی ارزیابی، تحلیل و تشخیص اطلاعات معتبر از محتوای گمراهکننده است.
حقیقت، واقعیت و روایت؛ سه مفهوم متفاوت در جهان رسانهها
برای فهم چالش حقیقت در عصر انفجار اطلاعات، ابتدا باید میان سه مفهوم واقعیت، حقیقت و روایت تفاوت قائل شد.
واقعیت به آنچه در جهان وجود دارد یا اتفاق افتاده است اشاره میکند. حقیقت، در یکی از تعریفهای مهم فلسفی، به ادراکی گفته میشود که با واقعیت مطابقت دارد. روایت نیز شیوهای است که انسان از طریق آن رخدادها را انتخاب، دستهبندی و تفسیر میکند.
برای مثال، وقوع یک تصادف واقعیت است؛ ادعای عبور راننده از چراغ قرمز گزارهای درباره آن واقعه است که میتوان صحتش را بررسی کرد؛ اما روایت رسانهای ممکن است بر بیاحتیاطی راننده، ضعف نظارت یا شرایط نامناسب جاده تأکید کند.
روایت لزوماً به معنای دروغ نیست. هیچ گزارش انسانی نمیتواند تمام جزئیات یک اتفاق را از همه زاویهها بازگو کند. خبرنگار، پژوهشگر یا حتی شاهد یک حادثه ناگزیر است بخشهایی از واقعیت را انتخاب و برجسته کند. به همین دلیل ممکن است دو گزارش از یک اتفاق، بر جنبههای متفاوتی تمرکز داشته باشند.
با این حال، تعدد روایتها به این معنا نیست که همه ادعاها به یک اندازه درست هستند. اگر دو ادعای متناقض درباره یک موضوع قابل اندازهگیری مطرح شود، نمیتوان صرفاً با استناد به تفاوت دیدگاهها، هر دو را حقیقت دانست.
اینجا تفاوت میان تعدد منظر و نسبیگرایی معرفتی اهمیت پیدا میکند. تعدد منظر میپذیرد که افراد بر اساس تجربه، دانش و موقعیت اجتماعی خود، جنبههای متفاوتی از واقعیت را درک میکنند. اما نسبیگرایی معرفتی در صورتهای قویتر، اعتبار حقیقت و معیار شناخت را وابسته به چارچوبهای ذهنی و اجتماعی میداند.
پذیرش دیدگاههای متفاوت میتواند شناخت انسان را کاملتر کند، اما کنار گذاشتن هرگونه معیار برای تشخیص درست و نادرست، راه نقد و اصلاح خطا را میبندد.
چرا دسترسی بیشتر به اطلاعات همیشه به آگاهی بیشتر منجر نمیشود؟
اینترنت فرصت کمنظیری برای دسترسی مستقیم به منابع مختلف فراهم کرده است. کاربران میتوانند گزارش رسانههای گوناگون را مقایسه کنند، اسناد عمومی را بخوانند و حتی با انتشار تصاویر و اطلاعات، روایتهایی را مطرح کنند که پیشتر کمتر امکان دیده شدن داشتند.
این ظرفیت برای روزنامهنگاران مستقل، پژوهشگران و شهروندان نیز اهمیت زیادی دارد. با این حال، دسترسی به منابع متعدد بهتنهایی قدرت تشخیص را افزایش نمیدهد.
وقتی هزاران پیام، تصویر و تحلیل در طول روز منتشر میشود، فرصت و توان ذهنی مخاطب برای بررسی همه آنها محدود خواهد بود. در چنین شرایطی، بسیاری از افراد به نشانههای سادهتری برای ارزیابی محتوا تکیه میکنند؛ تعداد بازدیدها، شهرت منتشرکننده، تأیید دوستان یا هماهنگی یک خبر با باورهای قبلی.
این نشانهها ممکن است در برخی مواقع راهنما باشند، اما هیچکدام بهتنهایی اعتبار یک ادعا را ثابت نمیکنند.
پژوهشی با عنوان «رسانههای اجتماعی و اخبار جعلی در عصر پساحقیقت» نوشته سیدمحمد مهدیزاده طالشی و ناهید سعادتسیرت که در بهار ۱۴۰۲ در نشریه پژوهشهای ارتباطی منتشر شده، به همین مسئله پرداخته است.
پژوهشگران در این مطالعه، با انجام ۲۹ مصاحبه نیمهساختاریافته با صاحبنظران رسانه و خبر، چهار مضمون فراگیر را شناسایی کردهاند. بر اساس یافتههای این پژوهش، مغرضانه بودن، شبیهسازی خبر واقعی، اعتبار منبع و ایجاد جنگ روانی از جمله مؤلفههای مرتبط با اخبار جعلی هستند.
این مطالعه همچنین نشان میدهد شباهت اخبار جعلی به قالبهای خبری معتبر و استفاده از عناصر ظاهراً قابل اعتماد، تشخیص آنها را دشوار میکند. از پیامدهای چنین وضعیتی نیز میتوان به افزایش بدبینی عمومی، یأس اجتماعی و تصمیمگیریهای شتابزده اشاره کرد.
بنابراین، خبر جعلی همیشه یک دروغ آشکار نیست. گاهی بخشی از اطلاعات درست است، اما حذف زمینه، استفاده از تصویر نامرتبط یا ارائه ناقص یک نقلقول، معنایی کاملاً گمراهکننده ایجاد میکند.
الگوریتمهای شبکههای اجتماعی چگونه بر درک ما از حقیقت تأثیر میگذارند؟
یکی از مهمترین تفاوتهای رسانههای سنتی و پلتفرمهای دیجیتال، تغییر سازوکار انتشار و دیده شدن محتواست.
در رسانههای سنتی، سردبیران و مدیران رسانه نقش اصلی را در انتخاب و انتشار اخبار بر عهده داشتند. در فضای دیجیتال، الگوریتمها نیز به یکی از عوامل تعیینکننده در نمایش محتوا تبدیل شدهاند.
این الگوریتمها معمولاً رفتار کاربران و احتمال تعامل آنها با محتوا را در نظر میگیرند. در نتیجه، مطالبی که واکنش بیشتری ایجاد میکنند، ممکن است بیشتر دیده شوند؛ حتی اگر از نظر دقت و اعتبار، برتری خاصی نسبت به مطالب دیگر نداشته باشند.
برای مثال، یک خبر جنجالی یا ادعای بحثبرانگیز ممکن است در مدت کوتاهی میلیونها بازدید به دست آورد، درحالیکه بررسی مستند همان موضوع به زمان بیشتری نیاز دارد.
مقاله «عصر پساحقیقت: وقتی حقیقت در جنگ روایتها گم میشود» نوشته نعیمه دوستدار نیز به پیامدهای این تغییرات رسانهای پرداخته است. شکلگیری حبابهای ارتباطی بر اثر الگوریتمهای شخصیسازیشده، اهمیت یافتن شاخصهایی مانند کلیک و پسند و افزایش بازنشر اطلاعات نادرست از جمله موضوعات مطرحشده در این بحث هستند.
در چنین فضایی، کاربران ممکن است بیشتر با محتوایی مواجه شوند که با سلیقه و باورهای قبلی آنها سازگار است. در مقابل، دیدگاههای مخالف یا اطلاعاتی که پیشفرضهایشان را به چالش میکشد، کمتر در معرض دید قرار میگیرد.
البته این موضوع به معنای نادرست بودن تمام مطالب پربازدید یا فریبکار بودن همه الگوریتمها نیست. مسئله اصلی آن است که معیار دیده شدن یک محتوا با معیار درست بودن آن تفاوت دارد.
بیونگچول هان، فیلسوف معاصر کرهایـآلمانی، در کتاب «اینفوکراسی: دیجیتالیشدن و بحران دموکراسی» به رابطه میان اطلاعات، قدرت و زندگی عمومی در عصر دیجیتال میپردازد.
همچنین فابیو تونونی در مقاله «دموکراسی و اطلاعات در عصر دیجیتالیشدن» که در پاییز ۱۴۰۳ در نشریه پژوهشهای فلسفی منتشر شده، با تکیه بر اندیشههای هان، پیامدهای دیجیتالی شدن جامعه را بررسی میکند.
این مباحث نشان میدهند که افزایش اطلاعات لزوماً به شکلگیری فهم مشترک از مسائل اجتماعی منجر نمیشود. گاهی افراد در جهانهای اطلاعاتی جداگانه قرار میگیرند و هرکدام تنها روایتهایی را میبینند که با پیشفرضهایشان هماهنگ است.
نسبیگرایی؛ وقتی هر روایت به یک حقیقت تبدیل میشود
مواجهه مداوم با اخبار متناقض و روایتهای متفاوت ممکن است این تصور را ایجاد کند که حقیقت چیزی جز برداشت شخصی افراد نیست.
این تصور تا اندازهای از تجربه تبلیغات، تحریف اطلاعات و انحصار رسانهای ناشی میشود. وقتی مخاطب بارها با ادعاهای متناقض از سوی منابع مختلف روبهرو میشود، ممکن است به این نتیجه برسد که هیچ معیار قابل اعتمادی برای تشخیص حقیقت وجود ندارد.
اما این نتیجهگیری از نظر منطقی درست نیست. اینکه انسانها ممکن است در شناخت واقعیت اشتباه کنند، به معنای نبود واقعیت یا ناممکن بودن شناخت آن نیست.
در فلسفه نیز اختلاف درباره معیار حقیقت موضوع تازهای نیست. فیلسوفانی مانند چارلز پیرس و ویلیام جیمز در سنت پراگماتیستی بر نقش تجربه و پیامدهای عملی در ارزیابی باورها تأکید کردهاند.
در مقاله «ملاک حقیقت از دیدگاه چارلز پیرس و ویلیام جیمز و نقد آن با تکیه بر آرای ملاصدرا و استاد مطهری» نوشته محسن مردانی و علیمحمد ساجدی، این دیدگاه و نقدهای واردشده بر آن بررسی شده است.
در این رویکرد، تجربههای ملموس و نتایج عملی در ارزیابی شناخت اهمیت دارند. در مقابل، نقدهایی که با تکیه بر آرای ملاصدرا و استاد مطهری مطرح شدهاند، نسبت به فروکاستن حقیقت به سودمندی عملی و پیامدهای نسبیگرایانه آن هشدار میدهند.
از سوی دیگر، جلال پیکانی در مقاله «علوم شناختی، نسبیگرایی و مسئله شناخت» در نشریه فلسفه غرب، زمستان ۱۴۰۳، به بررسی برداشتهای نسبیگرایانه از یافتههای علوم شناختی پرداخته است.
نکته مهم این است که پذیرش محدودیتهای شناخت انسان با انکار حقیقت تفاوت دارد. فروتنی معرفتی یعنی بپذیریم ممکن است اشتباه کنیم و برای اصلاح باورهایمان به شواهد تازه نیاز داشته باشیم.
در واقع، میتوان به وجود واقعیتی مستقل از خواستهها و برداشتهای انسان باور داشت و همزمان پذیرفت که شناخت ما از آن همواره کامل نیست.
سواد رسانهای؛ مهمترین ابزار مقابله با گمراهی اطلاعاتی
در شرایطی که حجم اطلاعات روزبهروز افزایش مییابد، راهحل اصلی صرفاً دسترسی به منابع بیشتر نیست. انسان معاصر باید از مصرفکننده منفعل اطلاعات به ارزیاب فعال ادعاها تبدیل شود.
برای رسیدن به این هدف، چند اصل اهمیت دارد:
۱. تفکیک خبر از تحلیل: باید مشخص شود کدام بخش یک محتوا گزارش یک اتفاق قابل بررسی است و کدام بخش برداشت، تفسیر یا قضاوت منتشرکننده محسوب میشود.
۲. بررسی منبع اصلی: نقلقولهای بدون منبع، تصاویر فاقد تاریخ و مکان و آمارهایی که روش گردآوری آنها مشخص نیست، نباید مبنای داوری قطعی قرار گیرند.
۳. مقایسه منابع مستقل: مشاهده یک خبر در چند صفحه مختلف الزاماً به معنای تأیید آن نیست. ممکن است همه این صفحات یک منبع اولیه مشترک داشته باشند.
۴. پرهیز از قضاوت شتابزده: گاهی بهترین تصمیم این است که تا زمان انتشار شواهد معتبر، درباره یک موضوع موضع قطعی نگیریم.
۵. توجه به زمینه انتشار: یک تصویر واقعی ممکن است به رویدادی کاملاً متفاوت نسبت داده شود یا یک نقلقول درست با حذف بخشی از متن، معنایی گمراهکننده پیدا کند.
این مهارتها فقط برای روزنامهنگاران و پژوهشگران ضروری نیستند. هر کاربری که در شبکههای اجتماعی خبر منتشر میکند یا مطلبی را برای دیگران میفرستد، در برابر صحت اطلاعات مسئولیت دارد.
حقیقتجویی در عصر دیجیتال یک مسئولیت اخلاقی است
حقیقتجویی تنها یک موضوع فلسفی یا رسانهای نیست؛ این مسئله با مسئولیت اخلاقی افراد نیز ارتباط دارد.
در آیه ۳۶ سوره اسراء آمده است که انسان نباید از چیزی که به آن علم ندارد پیروی کند. این هشدار در روزگار انتشار سریع اخبار و بازنشر گسترده پیامها اهمیت بیشتری پیدا میکند.
هر محتوایی که به دست ما میرسد، صرفاً به دلیل جذابیت، هیجانانگیز بودن یا هماهنگی با باورهایمان شایسته انتشار نیست. بازنشر یک خبر نادرست ممکن است به اعتبار، امنیت و حتی زندگی دیگران آسیب بزند.
به همین دلیل، مکث کردن پیش از انتشار یک خبر، بررسی منبع و اطمینان از اعتبار ادعا، تنها یک احتیاط رسانهای نیست؛ بلکه نوعی مسئولیتپذیری اجتماعی و اخلاقی است.
انفجار اطلاعات لزوماً انسان را به حقیقت نزدیکتر نکرده است
انسان معاصر از نظر دسترسی به اطلاعات و دادهها امکاناتی در اختیار دارد که نسلهای گذشته از آن محروم بودهاند. با این حال، این دسترسی گسترده به معنای نزدیک شدن خودکار به حقیقت نیست.
اطلاعات مواد اولیه شناخت را فراهم میکند، اما تبدیل آن به معرفت معتبر به تفکر انتقادی، بررسی شواهد، شناخت منابع و آمادگی برای اصلاح باورهای نادرست نیاز دارد.
اگر معیار قضاوت درباره یک خبر تعداد بازدیدها، میزان بازنشر یا هماهنگی آن با ترجیحات شخصی باشد، انفجار اطلاعات نهتنها شناخت را افزایش نمیدهد، بلکه ممکن است سردرگمی را بیشتر کند.
در مقابل، اگر رسانهها مسئولانهتر عمل کنند، پلتفرمها درباره سازوکارهای انتشار محتوا شفافیت بیشتری داشته باشند و کاربران نیز مهارت ارزیابی اطلاعات را جدی بگیرند، همین فضای گسترده اطلاعاتی میتواند فرصتهای تازهای برای شناخت واقعیت ایجاد کند.
چالش اصلی انسان معاصر کمبود اطلاعات نیست؛ فاصله میان دانستن و درست فهمیدن است. حقیقت در میان انبوه پیامها و روایتها به دست نمیآید، مگر آنکه انسان برای کشف آن به شواهد تکیه کند، از قضاوت عجولانه بپرهیزد و شجاعت پذیرش اشتباه را داشته باشد.
منبع: خبرآنلاین



