به گزارش گروه فرهنگ و هنر برنا، این برنامه چهارشنبه (۲۷ آبانماه) با حضور نیما عباسپور (نویسنده و کارگردان) و عباس یاری (منتقد و روزنامهنگار پیشکسوت) در سالن سینما فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد و رضا صائمی، منتقد سینمایی، مدیریت آن را بر عهده داشت. فیلمهای «جلد مار» (هژیر داریوش، ۱۳۴۱)، «آوایی که عتیقه میشود» (خسرو سینایی، ۱۳۴۶)، «مسئله» (بهرام ریپور، ۱۳۵۲) و «عینک» (حسین ترابی، ۱۳۵۵) در این روز نمایش داده شد.
صائمی در ابتدای نشست درباره ضرورت تبدیل موزه سینمای ایران و فیلمخانه ملی به مراکزی برای پژوهش، بازنمایی و نمایش آثار گفت: چند روز پیش، به بهانه همین برنامه، یادداشتی با عنوان ضرورت احیای فیلمخانه ملی ایران نوشتم. این میراث نباید صرفاً مخزنی باشد که تعدادی فیلم در آن آرشیو و نگهداری میشود. این مجموعهها باید به مراکزی برای پژوهش، بازنمایی، نمایش و بررسی آثاری تبدیل شوند که از آنها مراقبت میشود؛ چون نمایش این آثار کمک میکند حافظه سینمایی ما زنده و مستحکم بماند.
یاری: سینمای ایران در برخی دورهها بهتر از امروز بود عباس یاری آثار نمایشدادهشده را بخشی از تاریخ و از اتفاقهای ارزشمند فیلمسازی ایران دانست و گفت: این فیلمها زمینهساز مسیری شدند که بعدها به آثار درخشان دیگری در سینمای ایران انجامید. حتی تماشای این فیلمها نشان میدهد که سینمای ایران در برخی دورهها شرایط بهتری نسبت به امروز داشته است.
او با اشاره به اینکه بسیاری از این فیلمها با حمایت و بودجه وزارت فرهنگ و هنر وقت ساخته شدهاند، افزود: گاهی کسانی که امروز از جشنوارهها و فعالیتهای فرهنگی دولتی انتقاد میکنند، فراموش میکنند که همین آثار ارزشمند با حمایت دولت ساخته شدهاند. واقعاً کدام تهیهکننده بخش خصوصی حاضر بود چنین فیلمهایی را تولید کند؟ یاری گفت در دستکم چهل جشنواره جهانی حضور داشته و جشنوارهای را به یاد ندارد که کاملاً توسط بخش خصوصی برگزار شود: «چرا باید برای تخریب یک رویداد، حمایت دولتی را بهعنوان ایراد مطرح کنیم؟» «جلد مار»؛
شباهت به «روانی» و رد پای فیلمسازان فرانسوی یاری درباره شباهتهای «جلد مار» و «روانی» گفت: آغاز فیلم تا حد زیادی یادآور لحظهای از فیلم هیچکاک است؛ همان زمانی که شخصیت اصلی پولها را برمیدارد و با خودرو در جاده حرکت میکند. حتی ترمزهایی که شخصیت اصلی میگیرد، مرا به یاد همان صحنهها انداخت. زن برای یافتن آرامش وارد هتلی میشود و حضور مرد در آنجا این تصور را تقویت میکند که شاید با موقعیتی مشابه فیلم هیچکاک روبهرو هستیم. او درباره سرنوشت مرد فیلم نیز نظری جنجالی مطرح کرد: به نظر من، مردی که گفته میشود همسر یا معشوق زن بوده، بهسادگی فوت نکرده است؛
احتمال دارد خود زن او را کشته باشد. این منتقد همچنین گفت هژیر داریوش در این فیلم به شیوه فیلمسازان فرانسوی تصویرپردازی کرده است: «قاببندی، دکوپاژ و نورپردازی فیلم بسیار قابلتوجه است. مازیار پرتو نیز بهعنوان فیلمبردار نقش مهمی در خلق لحظات پرتعلیق داشته و موسیقی هم از ابتدا به شکلگیری این فضا کمک میکند. بسیاری از نشانههایی که بعدها در «بیتا» دیده میشوند، در همین فیلم قابلردیابی است. یاری درباره عنوان فیلم هم گفت: پوست مار در صنایعدستی ظاهری زیبا و ارزشمند دارد، اما درون این زیبایی، موجودی خطرناک و نیشزننده پنهان شده است.
این تضاد میتواند با مضمون فیلم و شخصیت زن آن ارتباط پیدا کند. جلد مار یکی از فیلمهای کوتاه جذاب و دیدنی سینمای ایران است. عباسپور: فیلمی جلوتر از زمانه خود نیما عباسپور از بیتوجهی به برخی فیلمسازان در دورههای مختلف گفت و مثال زد: ابراهیم گلستان و فیلم «خشت و آینه» پس از انقلاب تا مدتها مورد توجه قرار نگرفتند و بعدها دوباره کشف شدند. در سالهای اخیر هم شاهد بازشناسی فیلمهایی مانند «شطرنج باد» محمدرضا اصلانی بودهایم.
او افزود: فیلمسازانی مانند هژیر داریوش و فرخ غفاری از چهرههای مهم و تأثیرگذار سینمای ایراناند و قطعاً بر شکلگیری موج نو تأثیر گذاشتند. کیمیایی، مهرجویی و تقوایی هرکدام به نوعی با جریانهای پیش از خود ارتباط داشتند و تقوایی مدتی نزد ابراهیم گلستان فعالیت کرده بود. نمیتوان تاریخ موج نو را بدون توجه به نقش گلستان، غفاری و داریوش بررسی کرد. عباسپور نقطه اشتراک مهمتر «جلد مار» و «روانی» را فراتر از موقعیتهای مشابه، استفاده از جریان سیال ذهن شخصیت دانست: در فیلم هیچکاک شخصیت اصلی در طول مسیر مدام اتفاقات را مرور میکند و به گذشته بازمیگردد.
همین اتفاق در «جلد مار» برای شخصیت زن رخ میدهد.» به گفته او، تحصیل داریوش در فرانسه در ساختار بصری فیلم دیده میشود و برخی ترکیببندیها سینمای آنتونیونی را به یاد میآورد: «این فیلم از زمانه خود جلوتر است؛ بهخصوص از نظر تلاشی که برای به تصویر کشیدن جریان سیال ذهن انجام میدهد. فیلمساز به مونولوگ درونی بسنده نمیکند و از ایدههای بصری و روایی دیگری هم بهره میگیرد. فیلمسازانی که از دست دادیم عباسپور با ابراز تأسف از فرصتهای ازدسترفته گفت: تماشای این چهار فیلم برای من غمانگیز بود؛ مدام فکر میکردم چه فیلمسازانی را از دست دادهایم.
هژیر داریوش هنگام درگذشت تنها ۵۷ سال داشت و هنوز فرصت زیادی برای خلق آثار تازه داشت. او پرسید: چرا داریوش نتوانست به فعالیت خود ادامه دهد؟ چرا فیلمسازانی مانند بهرام ریپور امکان ادامه مسیر خلاقانه خود را پیدا نکردند؟ حتی خسرو سینایی با وجود فعالیت مستمر، بهتدریج از برخی مسیرهای خلاقانه اولیه فاصله گرفت و ناچار شد با شرایط موجود کنار بیاید. با محدود شدن امکان فعالیت فیلمسازان، بخشی از خلاقیت سینمای ایران نیز از بین رفته است.
جعفر گودرزی، رئیس انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران، پیش از بررسی فیلم بعدی به اهمیت اقتباس اشاره کرد: ما معتقدیم ادبیات معدن خاموش سینماست. هر زمان سینمای ایران به اقتباس ادبی نزدیک شده، اتفاقهای ارزشمندی رقم خورده و هر زمان از آن فاصله گرفته، سینمای بدنه نیز تا حدی از روح و هویت خود دور شده است. «آوایی که عتیقه میشود»؛ وقتی قهرمان فیلم «صدا» است یاری فیلم سینایی را اثری درخشان خواند و گفت: در آن تقابلی میان بخش سنتی جامعه و ورود ماشین و صنعتی شدن میبینیم.
صدای کمانه پنبهزنی برای مخاطب شبیه یک موسیقی دلانگیز است و در مقابلش صدای مهیب ماشینهایی قرار میگیرد که همان کار را صنعتی انجام میدهند. در جایی مردی را با کمان پنبهزنی میبینیم و همزمان در موسیقی صدای ویولن شنیده میشود؛ نشانهای از جایگزینی تدریجی سنتها. در صحنهای زنی بدون حجاب و با لباس مد روز به سمت دوربین میآید و همزمان زنی چادری، دست کودکی در دست، از مقابلش میگذرد. در نمایی گاری میبینیم و در نمای مقابل، ماشینهای صنعتی.
صائمی این فیلم را در دسته مستندهای مردمنگارانه تاریخ سینمای ایران قرار داد: توجه به مشاغل سنتی و فراموششده و انتخاب صدا بهعنوان موضوع اصلی فیلم، دو ویژگی جذاب آن است. ماهیت سینما بر تصویر استوار است، اما در این اثر قهرمان فیلم صداست و صدا بهمثابه میراث فرهنگی دیده میشود. یاری آن را هشداری درباره مناسبات زندگی ماشینی دانست: جامعهای که روزگاری سرشار از محبت و صمیمیت بود، بهتدریج تحت تأثیر زندگی ماشینی تغییر کرده است. جامعهای که برای ورود به یک اتاق با تعارف از یکدیگر دعوت میکرد، امروز در بسیاری از موقعیتها دیگر چنین نیست.
فیلم سینایی نوعی هشدار درباره همین تحولات است. «مسئله»؛ کودکی که دنبال پدرش میگردد یاری درباره روایت فیلم ریپور گفت: ماجرا از مسئلهای شروع میشود که معلم در کلاس مطرح میکند، اما بهتدریج متوجه میشویم این مسئله به دغدغه اصلی یکی از دانشآموزان مربوط است؛ کودکی که میخواهد مسئله شخصی خودش، یعنی پیدا کردن پدرش را حل کند. او در ایستگاه راهآهن به دنبال پدرش میگردد. در نهایت وقتی وارد واگن میشود و مردی را میبیند که به نظر میرسد فوت کرده، گویی مسئله برایش حل میشود.
فیلم صراحتاً نمیگوید آن مرد پدر اوست، اما کودک انگار به این نتیجه رسیده که پدرش دیگر وجود ندارد. عباسپور گفت: همه فیلمهای قدیمی الزاماً درخشان نیستند. «مسئله» لحظات سینمایی بسیار خوبی دارد؛ مثلاً صحنه حضور کودک در ایستگاه قطار و کارگردانی ریپور در این بخش. اما نمیتوان آن را فیلم کوتاه کاملاً موفقی دانست. جستوجوی روزانه کودک بیشتر از طریق دیالوگ منتقل میشود، در حالی که باید در ساختار تصویری هم دیده میشد. ارزش تاریخی یک اثر لزوماً به معنای کیفیت سینمایی کامل نیست.
گودرزی نیز مهمترین نکته فیلم را به ماهیت سینما مربوط دانست: وظیفه سینما طرح مسئله است، نه ارائه پاسخ. سینما باید ابتدا آرامش ذهنی ما را درباره یک موضوع بر هم بزند. ریپور کارگردان توانمندی بوده، اما فیلم از نظر قصهپردازی کاستیهایی دارد. «عینک»؛ پایانی طنازانه و ایجازی که رعایت نشد یاری با اشاره به فیلم ترابی از شیوه آموزشی رایج انتقاد کرد: من شیوه آموزشی رایج در جامعه ایران را قبول ندارم. مدارس در بسیاری از موارد به مراکزی برای متوقف کردن رشد فکری و خلاقیت کودکان تبدیل شدهاند.
پایانبندی فیلم بسیار طنازانه و هوشمندانه است: کودکی که ابتدا از عینکی شدن خوشحال است، در پایان وارد کلاس میشود و میبیند همه عینک زدهاند؛ پس خودش عینکش را درمیآورد. عباسپور مهمترین نقص «عینک» را نداشتن ایجاز دانست: در بعضی قسمتها فیلم بیش از اندازه طولانی میشود و اضافهگوییهایی داریم که نقشی در پیشبرد داستان ندارند و ما را از جهانی که فیلمساز قرار است خلق کند دور میکنند. به گفته او، فیلمهای ترابی و ریپور از آن جهت ارزشمندند که اسنادی از آن دورهاند؛ هم در بازنمایی نظام آموزشی و هم در نمایش فضای شهری، از جمله راهآهن و محیط پیرامونش.
«گنجینه» را قدر بدانیم یاری در پایان از فیلمخانه ملی ایران، لادن طاهری و موزه سینما برای فراهم کردن امکان نمایش فیلمها تشکر کرد و عنوان «روایتی از حافظه تصویری سرزمین ما» را برای پوستر برنامه «بسیار درست و بهجا» دانست: واژه گنجینه، واژه بزرگی است. باید قدر این گنجینه را بدانیم و تصور نکنیم صرفاً اتاقی در گوشهای از یک مجموعه است. صائمی هم با اشاره به بازنمایی مدرسه در سینما گفت: هر بار فیلمی درباره مدرسه میبینم، به این فکر میکنم که چقدر از این نظام آسیب دیدهایم. نظام آموزشی ما انگار با نظام نظامی روی یک سکهاند؛
چون هر دو اطاعت و فرمانبری میخواهند. در بسیاری از کشورها مردم خاطرات خوشی از مدرسه دارند، اما ما وقتی مدرسه تعطیل میشد یا معلم نمیآمد خوشحال بودیم. سومین روز از نمایش و نقد و بررسی فیلمهای کوتاه و انیمیشنهای تصحیحرنگشده گنجینه فیلمخانه ملی ایران با پرسش حاضران از سخنرانان به پایان رسید.
منبع: خبرگزرای برنا



