نشریه آمریکایی «فارن افرز» در یادداشتی تحلیلی به قلم ملیحا بنلی آلتونیشیک، با بررسی تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه پس از جنگ غزه و درگیریهای ایران با آمریکا و اسرائیل، به ارزیابی تلاشهای ترکیه برای تبدیل شدن به قدرت مسلط منطقه و شکلدهی به نظم امنیتی جدید پرداخته است. این تحلیل با اشاره به گسترش نفوذ آنکارا در سوریه، نزدیکی رجب طیب اردوغان به دونالد ترامپ و تشکیل «ائتلاف دفاعی مکه» میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان، هشدار میدهد که بلندپروازیهای منطقهای آنکارا ممکن است بهجای تقویت امنیت این کشور، آن را وارد درگیریهای تازه کند.
بر اساس این تحلیل، ترکیه اگرچه در پی سقوط حکومت بشار اسد، بهبود روابط با واشنگتن و گسترش همکاری با کشورهای عربی توانسته است جایگاه خود را بهعنوان یکی از قدرتهای اصلی خاورمیانه احیا کند، اما همچنان از توان لازم برای تحمیل یک نظم امنیتی جدید بر منطقه برخوردار نیست. فارن افرز معتقد است مخالفت اسرائیل با گسترش حضور نظامی ترکیه در سوریه، نگرانی ایران و دیگر بازیگران منطقهای از شکلگیری ائتلافهای امنیتی جدید و تشدید رقابت میان بلوکهای رقیب، محدودیتهای جدی در برابر اهداف راهبردی آنکارا ایجاد کرده است.
این نشریه با تمرکز بر پیامدهای ائتلاف دفاعی ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان، هشدار میدهد که این پیمان، با وجود تأکید اعضای آن بر ماهیت دفاعی توافق، میتواند موجب تشدید صفبندیهای منطقهای و افزایش احساس تهدید در میان ایران، اسرائیل و حوثیها شود. به نوشته فارن افرز، تشدید حملات حوثیها به عربستان و درخواست ریاض برای دریافت کمک نظامی از آنکارا و اسلامآباد، احتمال کشیده شدن ترکیه به جنگهایی را افزایش داده است که مستقیماً با منافع امنیتی این کشور ارتباط ندارند.
فارن افرز همچنین با بررسی نقش آمریکا در شکلگیری ترتیبات امنیتی منطقه، تأکید میکند که حمایت واشنگتن از ائتلافهای محدود، بدون ایجاد سازوکارهای اعتمادسازی میان قدرتهایی مانند ایران و عربستان سعودی، ممکن است بیثباتی خاورمیانه را تشدید کند. این نشریه معتقد است شکلگیری یک چارچوب امنیتی فراگیر، مبتنی بر اصل عدم تجاوز و با مشارکت تمامی کشورهای منطقه، میتواند جایگزین مناسبتری برای ائتلافهای نظامی رقیب باشد.
نویسنده در نهایت با اشاره به تجربه تاریخی ترکیه در میانجیگری، توسعه روابط اقتصادی و مدیریت مناقشات مرزی، نتیجه میگیرد که نفوذ واقعی آنکارا نه از طریق تلاش برای تحمیل اراده خود بر خاورمیانه، بلکه با تمرکز بر دیپلماسی، همکاری اقتصادی، تثبیت امنیت مرزها و پرهیز از ورود به جنگهای منطقهای تقویت خواهد شد. فارن افرز در ادامه مینویسد: از زمان حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، آینده خاورمیانه به موضوع رقابتی شدید تبدیل شده است.
نظم پیشین منطقه که بر محور کشورهای حاشیه خلیج فارس شکل گرفته بود، بر تلاش عربستان سعودی و امارات متحده عربی برای ایجاد ثبات و شکلدهی به منطقه از طریق بهکارگیری ابزارهای اقتصادی در سیاست خارجی و عادیسازی روابط با دشمنان سابق، از جمله ایران، اسرائیل، ترکیه و سوریه، استوار بود. سه سال جنگ در غزه و در ماههای اخیر در ایران و خلیج فارس، این پروژه نظمسازی منطقهای را بهشدت مختل کرده و احساس عمیقی از عدم قطعیت درباره آینده به وجود آورده است. ترکیه نیز مانند هر قدرت بزرگ دیگری در خاورمیانه تلاش کرده است خلأ ایجادشده را پر کند.
پیش از سال ۲۰۲۳، نفوذ آنکارا رو به افول بود و این کشور پس از سالها انزوای دیپلماتیک در پی خیزشهای عربی، تازه روند ترمیم روابط خود با بازیگران اصلی منطقه را آغاز کرده بود. اما در چند سال گذشته، ترکیه توانسته است حمایت آمریکا را از سیاستهای خود در سوریه و دیپلماسی منطقهایاش جلب کند. این کشور همچنین با پیگیری روند صلح با حزب کارگران کردستان (پکک)، گروه شبهنظامیای که چندین دهه علیه دولت ترکیه شورش مسلحانه داشته است، تلاش کرده جبهه داخلی خود را تثبیت کند. اخیراً نیز در ماه اوت، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه «ائتلاف دفاعی مکه» را امضا کردند؛
توافقی امنیتی و جمعی که جایگاه منطقهای ترکیه را نهادینه میکند و این کشور را مستقیماً وارد جنگ عربستان سعودی با حوثیها میسازد. راهبرد ترکیه پس از ۷ اکتبر، جایگاه این کشور را بهعنوان یکی از قدرتهای اصلی منطقه احیا کرده است. با این حال، این راهبرد قادر به تحقق هدف بزرگتر آنکارا، یعنی ایجاد نظمی منطقهای بر اساس شرایط و ترجیحات خود، نیست. ترکیه نیز مانند دیگر قدرتهایی که سودای رهبری منطقه را دارند، از توان کافی برای تحمیل یک چارچوب امنیتی جدید بهتنهایی برخوردار نیست.
تلاشهای نوپای این کشور برای ایجاد چنین چارچوبی، از جمله پیمان جدید مکه، صرفاً موجب میشود کشورهایی که خارج از این بلوک قرار دارند، احساس ناامنی کنند؛ وضعیتی که به بیثباتی دامن میزند. بنابراین، بلندپروازانهترین اقدامات ترکیه برای دستیابی به رهبری منطقه احتمالاً بینتیجه یا حتی دارای پیامدهای معکوس خواهند بود. تا زمانی که پویاییهای امنیتی خاورمیانه همچنان بهشدت نظامیشده و مبتنی بر بازی حاصلجمع صفر باقی بمانند، بهتر است آنکارا بر منافع نزدیکتر به مرزهای خود تمرکز کند؛ منافعی که توانایی حفاظت از آنها را دارد.
ریسک و پاداش این نخستین بار نیست که ترکیه تلاش میکند نظم گستردهتر خاورمیانه را شکل دهد. آنکارا خیزشهای عربی در اوایل دهه ۲۰۱۰ را فرصتی تاریخی تلقی میکرد. حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP)، تحول سیاسی فراگیر در منطقه را «به قدرت رسیدن مردم» توصیف میکرد و دولت ترکیه انتظار داشت انتخابات احتمالی در کشورهای عربی که شاهد اعتراضات گسترده بودند، احزاب همسو با اخوانالمسلمین را به قدرت برساند؛ جریانی که از نظر ایدئولوژیک با حزب عدالت و توسعه همدلی داشت و از پیوندهای عملی نیز با آن برخوردار بود.
بر اساس این محاسبه، ظهور دولتهای دوست میتوانست نفوذ ترکیه را در منطقه افزایش دهد. با این حال، این امیدها بهسرعت رنگ باختند. محمد مرسی، رئیسجمهور مصر که به اخوانالمسلمین وابسته بود، در سال ۲۰۱۳ از قدرت برکنار شد و سرمایهگذاری سیاسی ترکیه بر جنبش مخالفان در سوریه نیز ناکام ماند، زیرا بشار اسد همچنان قدرت را حفظ کرد. در نتیجه، ترکیه در انزوا قرار گرفت. محور رقیبی متشکل از مصر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، با روابط ترکیه با اخوانالمسلمین مخالفت کرد و در پی محدود کردن نفوذ آنکارا برآمد.
این مجموعه، مواضع ترکیه را در سراسر خاورمیانه، شمال آفریقا، شرق مدیترانه و شاخ آفریقا به چالش کشید و عملاً در درگیریهای لیبی، سومالی و سوریه وارد نبردهای نیابتی با ترکیه شد. سپس حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ دوره تازهای از تحولات و آشفتگیها را آغاز کرد. برخی تغییرات پس از آن به سود ترکیه رقم خورد. مهمترین آنها سقوط حکومت اسد در سوریه در دسامبر ۲۰۲۴ به دست گروههای مخالف به رهبری هیئت تحریرالشام بود. میتوان استدلال کرد که ترکیه بیش از هر کشور دیگری برای تغییر حکومت در دمشق سرمایهگذاری کرده بود؛ زیرا سالها به گروههای مخالف کمک میکرد.
با این حال، با گذشت زمان، دستیابی به این هدف بیشازپیش دور از دسترس به نظر میرسید. دیگر قدرتهای بزرگ منطقه با تداوم حکومت اسد کنار آمده بودند و حتی آنکارا نیز برای جلوگیری از انزوای بیشتر، بررسی امکان نزدیکی دوباره به اسد را آغاز کرده بود. سقوط اسد یکشبه شرایط را به سود ترکیه تغییر داد و سطحی از نفوذ در سوریه را در اختیار آنکارا قرار داد که بیش از یک دهه از آن برخوردار نبود. تحولات دیگر برای آنکارا خطرناکتر بودند. سیاست خارجی اسرائیل پس از ۷ اکتبر تهاجمیتر و تجدیدنظرطلبانهتر شد و اهداف امنیتی گسترده آن بهتدریج با اهداف ترکیه در تضاد قرار گرفت.
انتقادهای شدید رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، از سیاستهای اسرائیل در غزه، روابط دو طرف را تحت فشار قرار داد. این روابط زمانی بیشازپیش رو به وخامت گذاشت که ترکیه حضور و نفوذ خود را در سوریه پس از اسد گسترش داد و اسرائیل حضور نظامی آنکارا در این کشور را تهدیدی مستقیم تلقی کرد. در حالی که اسرائیل همچنان به حمله به مواضعی در سوریه ادامه میدهد ــ حملاتی که آنکارا آنها را محکوم کرده است ــ خطر تشدید تنش نیز پیوسته افزایش مییابد. یک اشتباه محاسباتی از سوی هر یک از طرفین میتواند به رویارویی مستقیم میان نیروهای اسرائیلی و ترکیه منجر شود.
در همین حال، جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران برای ترکیه پیامدهایی دوگانه داشته است. در شرایطی که توجه تهران به جبهههای دیگر معطوف شده، آنکارا از عقبنشینی ایران از سوریه و فرصت مقابله با نفوذ باقیمانده آن در عراق استقبال کرده است. ترکیه همچنین تمایلی ندارد که دستیابی ایران به تسلیحات هستهای، توازن قدرت منطقهای را برهم بزند. با این حال، چشمانداز گسترش هرجومرج در آن سوی مرز شرقی ترکیه، در صورت سقوط حکومت ایران، نگرانی واقعی در آنکارا ایجاد کرده است.
احتمال جسورتر شدن ایران در صورت خروج حکومت این کشور از جنگ بدون فروپاشی نیز نگرانی دیگری برای ترکیه به شمار میرود. در چنین محیط پیچیدهای، آنکارا راهبردی سهمحوری را برای حفاظت از منافع امنیتی خود و به امید بهرهبرداری از فرصتهای ناشی از تحولات منطقه دنبال کرده است. از زمان بازگشت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به قدرت، اردوغان ترکیه را به ایالات متحده نزدیکتر کرده و کوشیده است از روابط خود با واشنگتن برای پیشبرد سیاستهای منطقهای آنکارا بهره ببرد.
ترکیه همچنین روند عادیسازی روابط منطقهای را پیش برده و بر تلاشهایی که در اوایل دهه ۲۰۲۰ برای ترمیم روابط با عربستان سعودی، مصر و دیگر کشورهای مهم عربی آغاز شده بود، تکیه کرده است؛ با این هدف که بلوک منطقهای گستردهتری شکل دهد. افزون بر این، آنکارا در عرصه داخلی روند موسوم به «ترکیه بدون ترور» را آغاز کرده است؛ تلاشی برای حلوفصل مناقشه با پکک در داخل و خارج از ترکیه، مناقشهای که مخالفان ترکیه مدتهاست از طریق تسلیح گروههای کرد یا حمایت سیاسی از آنها، از آن بهرهبرداری کردهاند. ناکامی در دستیابی به اهداف برخی سیاستهای آنکارا نتیجهبخش بودهاند.
برای نمونه، میتوان به تلاشهای این کشور برای نزدیک شدن به واشنگتن اشاره کرد. روابط نزدیک اردوغان با ترامپ به جلب حمایت ایالات متحده از نقش گسترشیافته ترکیه در سوریه کمک کرده است. ترکیه یکی از چهار کشوری بود که واشنگتن برای کمک به مذاکرات مربوط به توافق آتشبس پیشنهادی آمریکا میان اسرائیل و حماس در اکتبر ۲۰۲۵ وارد روند گفتوگوها کرد. در نتیجه، ترامپ به اردوغان پیشنهاد داد در نهاد موسوم به «هیئت صلح» رئیسجمهور آمریکا برای بازسازی غزه کرسی داشته باشد و اردوغان نیز این پیشنهاد را پذیرفت.
ترکیه همچنین در جریان جنگ اخیر، نقش فعالی در میانجیگری میان ایالات متحده و ایران ایفا کرده است. افزون بر این، ترامپ آشکارا از ائتلاف دفاعی مکه حمایت کرد و آن را «بزرگ، جسورانه و مهم» خواند. مجموع این تحولات نشاندهنده به رسمیت شناخته شدن اهمیت منطقهای ترکیه از سوی واشنگتن، آمادگی دولت آمریکا برای حمایت از برخی اولویتهای آنکارا و عزم ترکیه برای ارتقای جایگاه خود است. با این حال، تلاش ترکیه برای گسترش نفوذ خود با محدودیتهای انکارناپذیری روبهروست.
برای نمونه، در نشست «هیئت صلح» در فوریه ۲۰۲۶، ترکیه از مشارکت در استقرار برنامهریزیشده نیروهای بینالمللی و آموزش پلیس در غزه کنار گذاشته شد؛ نشانهای از اینکه گرمتر شدن روابط با واشنگتن برای غلبه بر مخالفت اسرائیل با حضور نظامی ترکیه در سرزمین فلسطینی کافی نبوده است. به همین ترتیب، در سوریه نیز حمایتی که ترکیه از دولت ترامپ به دست آورده، مانع از آن نشده است که اسرائیل حملات نظامی خود را علیه اهدافی در سوریه و در نزدیکی مواضع ترکیه انجام دهد.
به بیان ساده، ترکیه نتوانسته است با استفاده از روابط خود با دولت ترامپ، بر محدودیتهایی غلبه کند که مخالفت اسرائیل بر دامنه نقش منطقهای آنکارا تحمیل میکند. تلاشهای ترکیه برای عادیسازی روابط منطقهای نیز نتایج متفاوتی به همراه داشته است. بدون تردید، احیای روابط دیپلماتیک با بازیگران مهمی مانند عربستان سعودی به سود ترکیه است. با این حال، ائتلافهایی که آنکارا با این کشورها وارد آنها میشود، این خطر را به همراه دارند که نهتنها امنیت ترکیه و منطقه را افزایش ندهند، بلکه آنها را ناامنتر کنند.
پیمان مکه با پاکستان و عربستان سعودی ممکن است در نهایت به تثبیت و تشدید صفبندی بلوکهای رقیب و افزایش تنشهای منطقهای منجر شود. ترکیه تأکید دارد که این ائتلاف علیه هیچ کشور مشخصی تشکیل نشده و حتی مطرح کرده است که مصر، سوریه یا ایران نیز ممکن است در آینده به آن بپیوندند. با این حال، تا آن زمان، ایران، اسرائیل و حوثیها ممکن است این ائتلاف را تهدیدی علیه خود تلقی کنند و برای آزمودن یا تضعیف میزان پایبندی اعضای آن به تعهداتشان تلاش کنند. افزون بر این، این پیمان ممکن است ترکیه را به جنگهای دیگر کشورها بکشاند.
اکنون که پارلمان ترکیه این توافق را تصویب کرده و حوثیها حملات خود علیه عربستان سعودی را تشدید کردهاند، چنین احتمالی عملاً مطرح شده است. دولت ترکیه تأکید کرده است که هرگونه حمایت نظامی احتمالی این کشور صرفاً به بازدارندگی، تبادل اطلاعات و همکاریهای صنایع دفاعی محدود خواهد بود. با این حال، عربستان سعودی اکنون خواستار کمک پاکستان و ترکیه در زمینه پدافند هوایی و حفاظت از قلمرو خود شده و سه کشور توافق کردهاند نیروهایشان را برای استقرار سریع آماده کنند. اعزام نیروهای ترکیه به عربستان سعودی همچنان مستلزم دریافت مجوز جداگانه از پارلمان است.
در صورت موافقت پارلمان، حتی استقرار محدود نیروها نیز میتواند ترکیه را در معرض خطر کشیده شدن به یک درگیری منطقهای گستردهتر قرار دهد. وجود نوعی چارچوب امنیتی منطقهای ضروری است. مشکل اینجاست که هیچ کشوری در منطقه، از جمله ترکیه، از قدرت کافی برای تحمیل یک نظم امنیتی به دیگران برخوردار نیست؛ بنابراین، هرگاه کشوری برای انجام چنین کاری تلاش میکند، سایر کشورها احساس تهدید میکنند. یک چارچوب همکاری غیررسمی که برای تمامی کشورهای منطقه باز باشد و بهجای تعهدات دفاع متقابل، از اعضای خود بخواهد به اصل عدم تجاوز پایبند باشند، ممکن است کارآمدتر باشد.
اما تشکیل و عملکرد چنین ائتلافی مستلزم سطحی از اعتماد است که دولتهای منطقه از آن برخوردار نیستند. خروج از این بنبست احتمالاً مستلزم آن است که ایالات متحده نقشی سازندهتر از آنچه در سالهای اخیر ایفا کرده است، بر عهده بگیرد؛ نه اینکه صرفاً از هر ترتیبات منطقهای تازهای که شکل میگیرد، حمایت کند، همانگونه که ترامپ درباره پیمان مکه عمل کرد، یا کشورها را برای عادیسازی روابط با اسرائیل تحت فشار قرار دهد، بیآنکه انتظار داشته باشد اسرائیل نیز در مقابل، سیاستهای خود را تغییر دهد؛ کاری که ترامپ در این زمینه نیز انجام داده است.
در عوض، واشنگتن، شاید با کمک پکن، باید رقبای منطقهای مانند ایران و عربستان سعودی را وادار کند اقداماتی اعتمادساز انجام دهند که در بلندمدت، شکلگیری یک چارچوب امنیتی فراگیر را امکانپذیر سازد. بدون چنین فشار خارجیای، بلوکهای امنیتی محدودتری که در منطقه شکل میگیرند، تنها به بیثباتی بیشتر منجر خواهند شد. بر نقاط قوت خود تکیه کنید مهمترین برگهای برنده آنکارا در مناطق نزدیکتر به مرزهای این کشور قرار دارند.
روند صلح با کردها از فوریه ۲۰۲۵، زمانی که عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب کارگران کردستان (پکک)، از این گروه شبهنظامی خواست سلاحهای خود را زمین بگذارد، بهکندی پیش رفته است. با این حال، این روند پیشرفتهای ملموسی به همراه داشته است. در ماه مه ۲۰۲۵، پکک اعلام کرد که خود را منحل خواهد کرد. در سوریه، نیروهای کرد در حال ادغام در ارتش سوریه هستند و مظلوم عبدی، فرمانده یگانهای مدافع خلق، گروه مسلح کردی وابسته به پکک، در ماه اوت بهعنوان مشاور رئیسجمهور منصوب شد.
دوران گذار سوریه پس از جنگ همچنان شکننده است و آشتی میان دمشق و شبهنظامیان کرد در شمال شرق این کشور، ممکن است به همان اندازه که نتیجه تلاشهای داخلی ترکیه برای برقراری صلح با پکک بوده، حاصل فشارهای آمریکا نیز باشد. با این حال، برای ترکیه، ادغام نهایی نیروهای کرد سوریه در ساختار دولت سوریه، خطری را از میان میبرد که آنکارا در وجود یک موجودیت خودمختار و مسلح کردی در مرز جنوبی خود میدید.
افزون بر این، با توجه به روابط نزدیک امنیتی و اقتصادی که آنکارا با دمشق برقرار کرده است و همچنین اقدامات سیاسی و حقوقی که دولت ترکیه میتواند در داخل کشور برای تکمیل روند انحلال پکک و تعمیق اصلاحات دموکراتیک انجام دهد، ترکیه از توانایی لازم برای حفظ و تداوم این تحولات امیدوارکننده برخوردار است. سیاستهای منطقهای ترکیه زمانی بیشترین موفقیت را دارند که این کشور بر نقاط قوت خود تکیه کند، نه زمانی که میکوشد قدرت خود را در سراسر منطقه به رخ بکشد.
در دهه نخست قرن بیستویکم، آنکارا از طریق میانجیگری میان سوریه و اسرائیل و میان گروههای فلسطینی، گسترش تعاملات اقتصادی خود در منطقه شام و پیشنهاد طرحهایی برای اتصال زیرساختهای انرژی و حملونقل منطقه، نفوذ واقعی به دست آورد. در همین حال، قدرت نظامی زمانی بیشترین کارایی را داشته است که برای اهداف مشخصی، مانند تأمین امنیت مرز با سوریه، به کار گرفته شده است. ترکیب این دو رویکرد، فرمول موفقیت ترکیه است: دیپلماسی و گسترش روابط اقتصادی برای افزایش نفوذ، و استفاده محدود از نیروی نظامی برای حفاظت از منافع حیاتی.
در مقابل، تعهدات گسترده و نامحدود از نظر زمانی، این خطر را به همراه دارند که ترکیه را وارد درگیریهای منطقهای کنند، بیآنکه امنیت بیشتری برای آن به ارمغان بیاورند. امروزه پایبندی به فرمولی کارآمدتر، به معنای عقبنشینی از سیاست منطقهای نیست؛ بلکه به معنای تعیین اولویتها و برنامهریزی بلندمدت است.
تثبیت روند صلح با کردها، حفظ مشارکت واشنگتن در تلاشها برای ایجاد ثبات در سوریه، مدیریت خطر رویارویی با اسرائیل در سوریه و حفظ روابط سازنده با دولت اقلیم کردستان در شمال عراق و دولت عراق در بغداد، از عوامل کلیدی تأمین امنیت مرزهای ترکیه به شمار میروند و تحقق آنها در توان آنکاراست. آنکارا میتواند همچنان از تجربه خود در میانجیگری استفاده کند؛ هر زمان که فرصتهایی برای پیشبرد روندهای صلح فراهم شود.
این کشور همچنین میتواند از طریق گسترش روابط تجاری و حمایت از پروژههای زیرساختی منطقهای، مانند «جاده توسعه عراق ـ اروپا» و شبکه پیشنهادی خطوط لوله که خلیج فارس را به اردن، سوریه و ترکیه متصل میکند، به تقویت پیوندهای اقتصادی کمک کند. ترکیه همچنین لازم نیست از همکاری امنیتی با کشورهای حاشیه خلیج فارس پرهیز کند، مشروط بر آنکه بتواند بدون پذیرش تعهدات رسمی در چنین همکاریهایی مشارکت داشته باشد. با این حال، آنکارا باید در تمامی این اقدامات به خاطر داشته باشد که زمانی بیشترین نفوذ و قدرت اثرگذاری را دارد که از درگیریهای منطقه دور بماند.
تشدید جنگها و شکلگیری بلوکهای رقیب در خاورمیانه ممکن است تداوم یک سیاست امنیتی محدودتر از سوی ترکیه را امروز دشوارتر از گذشته کند. دفاع از منافع آنکارا و ایفای نقشی سازنده در منطقهای بیثبات، مستلزم برقراری توازنی دقیق است. شاید بهترین راهی که ترکیه میتواند از طریق آن به ثبات منطقهای کمک کند، این باشد که از تلاش برای انجام کارهای بیشازحد پرهیز کند.
منبع: دنیای اقتصاد


