نورنیوز-گروه بین الملل: انتشار گزارش عجیبی در روزنامه نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط برخی سدها و پروژههای انتقال آب ایران با تأسیسات زیرزمینی موشکی، مسئلهای فراتر از یک بحث فنی و محیطزیستی است. این اقدام به ظاهر رسانهای در واقع حلقهای از زنجیره اقدامات جنگ روانی است که با هدف آماده سازی برای شروع جنگ زیرساختها انجام شده است. طرح چنین ادعاهایی میتواند زمینهساز توجیه حمله به زیرساختهای حیاتی و غیرنظامی ایران در دور بعدی درگیریها شود.
این گزارش که ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، با استناد به بررسیهای جغرافیایی و دیدگاه شماری از کارشناسان مدعی است که برخی پروژههای آبی ممکن است علاوه بر اهداف غیرنظامی، در خدمت تأمین آب و برق تأسیسات نظامی نیز بوده باشند. نکته جالب اینکه کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، در واکنش به این گزارش هشدار داده است که نزدیکی جغرافیایی دو زیرساخت، به فرض صحت، دلیل وجود رابطه علت و معلولی نیست. به اعتقاد او، تبدیل حدس و گمان به روایت امنیتی میتواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای غیرنظامی آب داشته باشد.
اهمیت این هشدار در مفهوم «زیرساخت دوگانه» نهفته است. اگر صرف نزدیکی یک سد، نیروگاه یا تأسیسات آبرسانی به یک مرکز نظامی، مبنای تعریف آن بهعنوان هدف نظامی قرار گیرد، مرز میان اهداف نظامی و خدمات حیاتی مردم بهشدت آسیبپذیر خواهد شد. در چنین شرایطی، انتشار اینگونه گزارشها، ناخواسته یا آگاهانه به شکلگیری فضای توجیهی برای حملات آینده کمک میکند. شعیب بهمن، تحلیلگر مسائل بین الملل در گفتوگو با نورنیوز، به تحلیل زمینهها و اهداف انتشار چنین گزارشهایی پرداخته است.
بسیاری از کارشناسان معتقدند رسانههای آمریکایی پیش از آنکه واشنگتن دست به اقدامات نظامی و تجاوزکارانه بزند، نوعی زمینهسازی رسانهای انجام میدهند. این الگو را چگونه تحلیل میکنید و چه نمونههایی از آن در گذشته وجود داشته است؟ استفاده از رسانه برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی آمریکا، موضوع تازهای نیست. آمریکاییها سابقه طولانی در بهرهگیری از ابزارهای رسانهای، سینما و بهویژه هالیوود برای شکلدهی به افکار عمومی و ایجاد زمینه روانی و سیاسی برای اقدامات نظامی خود دارند.
در بسیاری از موارد، پیش از آنکه یک اقدام نظامی انجام شود، ابتدا روایت خاصی در رسانهها شکل میگیرد؛ روایتی که تلاش میکند طرف مقابل را بهعنوان یک تهدید معرفی کند و در نهایت، اقدامات بعدی را برای افکار عمومی قابلقبول یا دستکم قابلتحمل سازد. بنابراین، وقتی رسانههایی مانند نیویورکتایمز یا سیانان موضوعاتی را درباره تهدیدهای احتمالی ایران مطرح میکنند، باید این گزارشها را در چارچوب بزرگتری از جنگ روایتها و عملیات روانی بررسی کرد.
البته صرف انتشار چنین گزارشهایی بهتنهایی اثباتکننده سفارش دولتی نیست، اما همزمانی و محتوای آنها میتواند پرسشهای جدی درباره اهداف سیاسی و امنیتی این فضاسازیها ایجاد کند. در گزارش اخیر نیویورکتایمز، بحث ارتباط سدسازی ایران با زیرساختهای نظامی و شهرهای موشکی مطرح شده است. چرا این نوع روایتسازی را نگرانکننده میدانید؟ نکته مهم این گزارش، پرسشی است که در ابتدای آن مطرح میشود: چرا ایران با وجود بحرانهای مختلف، به سدسازی روی آورده است؟ پاسخ این پرسش چندان پیچیده نیست.
ایران کشوری است که با کمبود منابع آب، خشکسالی و چالشهای جدی مدیریت منابع آبی مواجه بوده و سدسازی یکی از ابزارهای مدیریت منابع آب و تأمین نیازهای کشاورزی، صنعتی و شهری محسوب میشود. اما وقتی یک اقدام عمرانی و مرتبط با نیازهای اساسی جامعه، به زیرساختهای نظامی و شهرهای موشکی پیوند زده میشود، عملاً زمینه تغییر ماهیت آن در افکار عمومی فراهم میشود. اینجاست که نگرانی اصلی شکل میگیرد؛ زیرا ممکن است چنین روایتهایی در آینده برای توجیه هدف قرار دادن تأسیساتی استفاده شوند که اساساً کارکرد غیرنظامی و حیاتی دارند.
میتوان انتشار چنین گزارشهایی را بخشی از تلاش برای مشروعیتبخشی به حمله احتمالی آمریکا به زیرساختهای حیاتی ایران دانست؟ این احتمال را نمیتوان نادیده گرفت. وقتی یک رسانه معتبر بینالمللی، زیرساختهای حیاتی و عمرانی یک کشور را در چارچوب تهدیدهای نظامی تحلیل میکند، این خطر وجود دارد که بهتدریج مرز میان اهداف نظامی و غیرنظامی در افکار عمومی مخدوش شود. البته برای اثبات اینکه چنین گزارشی مستقیماً با سفارش دولت ترامپ تهیه شده، به شواهد مستقل نیاز داریم؛
اما از منظر تحلیل رسانهای، محتوای چنین گزارشهایی میتواند به شکلگیری فضایی کمک کند که در آن، هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی با توجیهات امنیتی و نظامی عرضه شود. باید توجه داشت که سدها، تأسیسات آبرسانی و زیرساختهای تأمین انرژی مستقیماً با زندگی میلیونها انسان ارتباط دارند. حمله به چنین تأسیساتی، در صورت تحقق شرایط حقوقی مربوط، میتواند مصداق جنایت جنگی باشد. بنابراین، نمیتوان با تغییر عنوان یا ارائه توجیهات امنیتی، مسئولیت حقوقی چنین اقداماتی را از میان برد.
در کنار این موضوع، گزارشهایی از سیانان درباره احتمال استفاده ایران از بمبهای کثیف یا سلاحهای شیمیایی در داخل آمریکا نیز مطرح شده است. آیا این دو فضاسازی را میتوان در یک چارچوب مشترک تحلیل کرد؟ بله، دستکم از منظر جنگ روایتها، شباهتهای قابلتوجهی میان این دو موضوع وجود دارد. در یک مورد، تلاش میشود زیرساختهای حیاتی ایران در چارچوب تهدیدهای نظامی تعریف شوند و در مورد دیگر، تصویری از تهدید ایران علیه امنیت داخلی آمریکا ارائه میشود.
نکته قابلتوجه این است که برخی از این رسانهها در مقاطع مختلف از منتقدان سیاستهای دونالد ترامپ و جنگ علیه ایران بودهاند. به همین دلیل، تغییر لحن یا برجستهسازی تهدیدهایی از این جنس، نیازمند بررسی دقیقتر است. البته مخالفت یک رسانه با ترامپ به این معنا نیست که تمام گزارشهای آن علیه ایران یا در راستای سیاستهای دولت آمریکا سازماندهی شدهاند. اما نمیتوان احتمال بهرهبرداری سیاسی از چنین گزارشهایی را نیز نادیده گرفت. مسئله اصلی این است که آیا این روایتها به شکلگیری اجماع رسانهای برای اقدامات نظامی آینده کمک میکنند یا خیر.
از منظر حقوق بینالملل، هدف قرار دادن سدها و زیرساختهای آبی چه تبعاتی خواهد داشت؟ زیرساختهای آبی از مهمترین تأسیسات حیاتی هر کشور هستند و حفاظت از آنها در حقوق بینالملل بشردوستانه جایگاه ویژهای دارد. بهخصوص سدها، نیروگاههای برقآبی و تأسیساتی که در صورت تخریب میتوانند خسارات گستردهای به جمعیت غیرنظامی وارد کنند. طبق قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه، سدها و تأسیسات مشابهی که نیروهای خطرناک در خود دارند، از حمایتهای ویژهای برخوردارند. حتی در شرایطی که چنین تأسیساتی اهداف نظامی محسوب شوند، محدودیتهای سختگیرانهای برای حمله به آنها وجود دارد.
بنابراین، هرگونه تلاش برای عادیسازی حمله به این زیرساختها باید با حساسیت جدی مواجه شود. آب، برق و تأسیسات حیاتی ابزار فشار نظامی نیستند که بتوان بهسادگی آنها را در فهرست اهداف جنگی قرار داد. ایران در برابر تهدید هدف قرار گرفتن زیرساختهای حیاتی خود، از امکان پاسخ متقابل سخن گفته است. این رویکرد چه تأثیری بر محاسبات آمریکا و متحدان منطقهای آن دارد؟ یکی از مؤلفههای مهم در معادلات بازدارندگی، معتبر بودن تهدید متقابل است. به این معنا که طرف مقابل باید بداند هرگونه اقدام علیه منافع حیاتی یک کشور، بدون هزینه نخواهد بود.
ایران در تجربههای نظامی گذشته نشان داده که هدف قرار گرفتن زیرساختهای خود را بدون پاسخ تلقی نمیکند. در جنگ دوازدهروزه و همچنین در تحولات نظامی بعدی، موضوع پاسخ به حملات علیه تأسیسات و منافع راهبردی اهمیت ویژهای داشته است. پیام اصلی این رویکرد آن است که اگر زیرساختهای حیاتی ایران هدف قرار بگیرند، طرف مقابل و متحدان منطقهای آن نیز نمیتوانند خود را از پیامدهای گسترش جنگ مصون بدانند. همین مسئله میتواند در محاسبات تصمیمگیران آمریکایی و شرکای منطقهای آنها نقش بازدارنده داشته باشد.
فاصله جغرافیایی آمریکا از منطقه غرب آسیا همواره یکی از مزیتهای راهبردی واشنگتن است. این فاصله تا چه اندازه میتواند بر جسارت آمریکا برای ورود به یک جنگ زیرساختی با ایران تأثیر بگذارد؟ جغرافیای آمریکا همواره یک مزیت مهم برای این کشور بوده است. در جنگهای جهانی و بسیاری از منازعات منطقهای، فاصله جغرافیایی باعث شده خاک اصلی آمریکا کمتر در معرض تهدید مستقیم قرار بگیرد. این مسئله به واشنگتن امکان داده تا با هزینه مستقیم کمتری در منازعات خارج از مرزهای خود مشارکت کند. اما این مزیت در جهان امروز دیگر مطلق نیست.
پیشرفت فناوری، گسترش وابستگیهای اقتصادی و ارتباطی و حضور سرمایهها و زیرساختهای آمریکایی در نقاط مختلف جهان، فاصله جغرافیایی را تا حد زیادی کماثر کرده است. آمریکاییها باید در محاسبات خود در نظر بگیرند که هزینههای یک جنگ منطقهای الزاماً در میدان نبرد باقی نمیماند. سرمایهگذاریهای اقتصادی، منافع تجاری و زیرساختهای مرتبط با آمریکا در منطقه میتوانند از تبعات بیثباتی و درگیری تأثیر بپذیرند.
حتی اگر خاک آمریکا مستقیماً درگیر جنگ نشود، پیامدهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی آن میتواند به داخل این کشور منتقل شود و بر افکار عمومی و معادلات سیاسی واشنگتن اثر بگذارد. اگر آمریکا تصمیم بگیرد وارد فاز جدیدی از جنگ زیرساختی علیه ایران شود، آیا این تصمیم از نظر راهبردی به نفع واشنگتن خواهد بود؟ اگر تصمیمگیری بر اساس محاسبات عقلانی و ارزیابی دقیق هزینهها و پیامدها انجام شود، ورود به چنین جنگی نمیتواند گزینه کمهزینهای برای آمریکا باشد.
تخریب زیرساختهای حیاتی ایران صرفاً یک اقدام نظامی محدود نخواهد بود، بلکه میتواند دامنه درگیری را گسترش دهد و پیامدهای گستردهای برای امنیت و اقتصاد منطقه ایجاد کند. نکته مهم این است که آمریکا نباید تصور کند چون فاصله جغرافیایی زیادی با ایران دارد، از تبعات چنین جنگی مصون خواهد ماند. منافع اقتصادی و سرمایههای آمریکایی در منطقه، پیامدهای احتمالی بر بازار انرژی و آثار سیاسی جنگ در داخل آمریکا، همگی عواملی هستند که باید در محاسبات واشنگتن لحاظ شوند.
در واقع بازدارندگی زمانی مؤثر خواهد بود که طرف مقابل اطمینان پیدا کند هزینه تجاوز بسیار بیشتر از دستاورد احتمالی آن است. بنابراین، جلوگیری از ورود به جنگ زیرساختی نهتنها به نفع ایران، بلکه به نفع ثبات منطقه و حتی منافع بلندمدت آمریکا نیز خواهد بود.
منبع: نورنیوز


