به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، در پی ارتحال حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی، از مراجع برجسته تقلید و استادان نامدار حوزههای علمیه، بازخوانی آثار علمی و تألیفات ایشان فرصتی برای شناخت ابعاد گوناگون شخصیت علمی این فقیه برجسته است؛ شخصیتی که سالیان متمادی از عمر خود را به تدریس، تحقیق و تبیین معارف دینی و فقه اهلبیت(ع) اختصاص داد. حضرت آیتالله وحید خراسانی در کنار سالها تدریس در عالیترین سطوح علمی حوزه، آثاری در حوزههای اعتقادی و فقهی از خود به یادگار گذاشتهاند که هر یک بخشی از اهتمام علمی ایشان را بازتاب میدهد.
از مباحث اعتقادی و تبیین اصول دین تا احکام و مناسک عبادی، این آثار زمینهای برای آشنایی بیشتر با دیدگاهها و اندیشههای علمی ایشان فراهم میکنند. در این گزارش، ضمن معرفی شماری از کتابهای منتشرشده با نام ایشان، نگاهی به موضوع، محتوای علمی و ویژگیهای هر یک از این آثار خواهیم داشت؛ آثاری که در کنار میراث علمی و حوزوی ایشان، بخشی از یادگارهای علمی این مرجع فقید به شمار میروند.
۱. آثار فقهی و اصولی ۱. شرح بر شرایعالاسلام کتاب «شرایعالاسلام» اثر محقق حلی، از مهمترین متون فقهی در سنت علمی حوزههای علمیه شیعه است که طی قرنهای متمادی مورد توجه فقها و مدرسان حوزه قرار داشته است. شرح و بررسی این اثر، مستلزم تسلط بر مبانی فقهی، قواعد استنباط احکام و دیدگاههای فقهای پیشین است.
شرح منسوب به آیتالله وحید خراسانی در چارچوب همین سنت علمی و فقهی قرار میگیرد. اهمیت چنین اثری را باید در مواجهه علمی با مسائل مطرحشده در متن شرایع، بررسی مبانی فقهی و تبیین ابعاد مختلف احکام شرعی جستوجو کرد. این اثر از حیث موضوع و سطح علمی، بیشتر مورد استفاده پژوهشگران فقه، طلاب سطوح عالی و علاقهمندان به مطالعات تخصصی فقه امامیه است. ۲. حاشیه بر کفایهالأصول «کفایهالأصول» اثر آخوند خراسانی، یکی از متون محوری علم اصول فقه در حوزههای علمیه شیعه است. این کتاب به مباحث بنیادین روش استنباط احکام شرعی میپردازد و موضوعاتی همچون مباحث الفاظ، اصول عملیه، حجیت ادله و تعارض ادله را در بر میگیرد.
حاشیهنویسی بر چنین اثری، نشاندهنده مواجهه تخصصی یک فقیه و اصولی با دیدگاههای مطرحشده در متن اصلی است. حاشیه علمی میتواند شامل توضیح عبارتها، بررسی استدلالها، بیان اشکالات، تکمیل مبانی و ارائه دیدگاههای متفاوت در مسائل اصولی باشد. این اثر از جهت شناخت دیدگاههای اصولی آیتالله وحید خراسانی اهمیت دارد و برای طلاب درس خارج، پژوهشگران علم اصول و کسانی که در پی بررسی مبانی استنباط فقهی ایشان هستند، قابل توجه است. ۳. حاشیه بر مکاسب محرمه کتاب «مکاسب» شیخ مرتضی انصاری از مهمترین آثار فقه معاملات در حوزههای علمیه است. بخش مکاسب محرمه این کتاب به بررسی فعالیتهای اقتصادی و معاملاتی میپردازد که از منظر شرع ممنوع یا دارای اشکال هستند.
حاشیه بر مکاسب محرمه، از منظر بررسی مبانی فقهی معاملات و شناخت ضوابط شرعی کسبوکار اهمیت دارد. موضوعاتی همچون بررسی انواع معاملات حرام، شرایط صحت و بطلان برخی دادوستدها و حدود جواز فعالیتهای اقتصادی در این حوزه مورد بحث قرار میگیرند. این اثر برای آشنایی با دیدگاههای فقهی در زمینه معاملات و همچنین بررسی شیوه استدلال فقیه در مسائل اقتصادی و اجتماعی، اهمیت تخصصی دارد. مخاطبان اصلی آن طلاب سطوح عالی، استادان فقه و پژوهشگران فقه معاملات هستند. ۴.
حاشیه بر عروهالوثقی کتاب «العروه الوثقی» تألیف سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، از آثار مرجع در فقه امامیه است که مسائل فراوانی از ابواب مختلف فقه را در قالب مسائل فتوایی مطرح کرده است. این کتاب به دلیل جامعیت موضوعی و جایگاه علمی مؤلف، در طول سالیان متمادی محور تدریس، بحث و بررسی فقهای شیعه بوده است.
حاشیه آیتالله وحید خراسانی بر این اثر، در چارچوب بررسی مسائل فقهی و تبیین دیدگاههای اجتهادی ایشان قابل معرفی است. حاشیهنویسی بر عروهالوثقی معمولاً امکان مقایسه دیدگاه فقیه با نظر صاحب کتاب و بررسی اختلافنظرهای فقهی را فراهم میکند. اهمیت این اثر برای پژوهشگران در آن است که میتوانند از طریق مراجعه به حاشیهها، با برخی مبانی و دیدگاههای فقهی ایشان در مسائل گوناگون آشنا شوند. ۵. منهاجالصالحین «منهاجالصالحین» از آثار فقهی و فتوایی مورد استفاده مقلدان و پژوهشگران احکام شرعی است. این کتاب مجموعهای از مسائل فقهی را در ابواب مختلف گردآوری کرده و دیدگاههای فقهی مرجع تقلید را درباره موضوعات گوناگون در اختیار مخاطبان قرار میدهد.
این اثر در اصل تألیف حضرت آیتالله سید ابوالقاسم خویی است که آیتالله وحید خراسانی بر آن تعلیقه نگاشته و دیدگاهها و فتاوای فقهی خود را در موارد اختلاف با نظر مؤلف اصلی بیان کردهاند. این مجموعه از منابع مهم برای آشنایی با دیدگاههای فقهی ایشان به شمار میرود. ۶. توضیحالمسائل رساله توضیحالمسائل از مهمترین منابع مراجعه مقلدان برای آگاهی از احکام شرعی است. این کتاب با هدف ارائه احکام مورد نیاز مسلمانان در زندگی روزمره تنظیم شده و مسائل شرعی را با زبانی قابل استفاده برای عموم مخاطبان بیان میکند.
در این رساله، موضوعاتی همچون احکام تقلید، طهارت و نجاست، وضو، غسل، تیمم، نماز، روزه، خمس، زکات، حج، معاملات، ازدواج، طلاق و سایر مسائل مورد ابتلای مکلفان مطرح شده است. اهمیت توضیحالمسائل در آن است که فتاوای مرجع تقلید را از مباحث تخصصی فقهی به مجموعهای کاربردی برای زندگی دینی مردم تبدیل میکند. از این جهت، این کتاب یکی از منابع اصلی مقلدان آیتالله وحید خراسانی برای شناخت وظایف شرعی به شمار میرود. ۷.
مناسک حج مناسک حج از آثار فقهی و فتوایی حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی است که به بیان احکام و دستورهای شرعی مربوط به حج، بر اساس فتاوا و دیدگاههای فقهی ایشان اختصاص دارد. این اثر در شمار کتابهای کاربردی فقه قرار میگیرد و هدف اصلی آن، آشنا کردن مکلفان با وظایف شرعی در مراحل مختلف انجام حج است.
محتوای کتاب از مباحث مقدماتی و شرایط وجوب حج آغاز میشود و سپس احکام مربوط به اقسام حج، عمره و چگونگی انجام مناسک را در بر میگیرد. از جمله مباحث مطرحشده در فهرست کتاب میتوان به وجوب حج، وصیت به حج، احکام نیابت، حج مستحبی، اقسام عمره و حج، میقاتها و احرام اشاره کرد. بخش مهمی از کتاب به شرح اعمال و واجبات حج اختصاص دارد؛ از جمله کیفیت احرام، محرمات و تروک احرام، طواف، سعی، تقصیر و واجبات حج. همچنین احکام مربوط به اعمال منا، افراد ناتوان از ادامه مناسک، محصور و مصدود و نیز آداب، مستحبات، زیارات و ادعیه حج در آن مطرح شده است. ۲. آثار اعتقادی ۸.
آشنایی با اصول دین کتاب «آشنایی با اصول دین» با هدف تبیین مبانی اعتقادی اسلام و آشنا کردن مخاطبان با پایههای اصلی باور دینی نگاشته شده است. این اثر در شمار کتابهای اعتقادی آیتالله وحید خراسانی قرار دارد و تلاش میکند مباحث بنیادین اعتقادی را به زبانی قابل استفاده برای عموم مخاطبان ارائه کند.
از ویژگیهای مهم این کتاب، پرهیز از ورود به پیچیدگیهای غیرضروری مباحث تخصصی کلامی و توجه به استدلالهای قابل فهم برای مخاطب عمومی است. در تنظیم مباحث، از استدلالهای عقلی با مقدمات سادهتر و همچنین شواهد نقلی، آیات قرآن، روایات و مطالب تاریخی شناختهشده بهره گرفته شده است. مباحث این اثر در چارچوب اصول اعتقادی اسلام و تشیع قرار میگیرد و زمینه آشنایی خواننده را با مبانی توحید، نبوت، امامت و دیگر اعتقادات بنیادین فراهم میکند. این کتاب برای کسانی که قصد دارند مطالعات اعتقادی خود را از سطح مقدماتی آغاز کنند، قابل استفاده است. ۹.
حلقه وصل رسالت و امامت برگرفته از بیانات آیتالله وحید خراسانی کتاب «حلقه وصل رسالت و امامت» به یکی از بنیادیترین موضوعات اعتقادی در اندیشه شیعه، یعنی پیوند میان رسالت پیامبر اکرم(ص) و مقام امامت اهلبیت(ع)، اختصاص دارد. این اثر در چارچوب مباحث امامتشناسی قرار میگیرد و به تبیین جایگاه امامت در استمرار مسیر رسالت و هدایت جامعه اسلامی میپردازد.
موضوع محوری کتاب را میتوان نسبت میان جایگاه پیامبر اکرم(ص)، حقیقت رسالت و ضرورت استمرار هدایت الهی از طریق امامان معصوم(ع) دانست. در اندیشه اعتقادی شیعه، امامت صرفاً یک جایگاه اجتماعی یا مدیریتی نیست، بلکه منصبی الهی است که وظیفه تبیین دین، پاسداری از معارف وحیانی و هدایت جامعه را بر عهده دارد. اهمیت این اثر در طرح مباحث مربوط به ارتباط میان نبوت و امامت و تبیین جایگاه اهلبیت(ع) در منظومه اعتقادی اسلام است. این کتاب برای علاقهمندان به مباحث امامت، پژوهشگران کلام اسلامی و کسانی که به دنبال شناخت مبانی اعتقادی تشیع هستند، قابل توجه است.
با توجه به معرفی ناشر، این اثر برگرفته از بیانات حضرت آیتالله وحید خراسانی است و نباید آن را بدون قید و توضیح، تألیف مستقل ایشان دانست. ۳. آثار مرتبط با معارف اهلبیت(ع) این بخش به کتابهایی اختصاص دارد که محور اصلی آنها معرفی جایگاه اهلبیت پیامبر اکرم(ص)، تبیین فضائل و مناقب آنان و توجه به ابعاد اعتقادی و معنوی شخصیت امامان شیعه است.
۱۰. به یاد اول مظلوم روزگار «به یاد اول مظلوم روزگار، اثری در معرفی مقام و جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع) است که با عنوان تفصیلی «مظهر عدل و احسان پروردگار، سیدالاوصیا، تاج سر خاتم انبیاء، امام المتقین، امیرالمؤمنین(ع)» و با اقتباس از مقدمهای در اصول دین، بر اساس مطالب و بیانات حضرت آیتالله وحید خراسانی تنظیم و منتشر شده است. این کتاب به تبیین شخصیت، فضائل، جایگاه امامت و ولایت و منزلت امیرالمؤمنین(ع) در منظومه معارف اسلامی میپردازد.» ۱۱. ریحانه رسولالله(ص)؛
حضرت امام حسن مجتبی(ع) کتاب «ریحانه رسولالله» به شخصیت و منزلت حضرت فاطمه زهرا(س)، دختر گرامی پیامبر اکرم(ص)، اختصاص دارد. عنوان کتاب از تعابیر محبتآمیز و شناختهشده درباره حضرت زهرا(س) گرفته شده و بیانگر پیوند عمیق عاطفی و معنوی ایشان با پیامبر اکرم(ص) است.
شناخت شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) در منظومه اعتقادی شیعه، تنها به بررسی زندگی فردی ایشان محدود نمیشود؛ بلکه جایگاه آن حضرت در تاریخ اسلام، نسبت ایشان با مسئله امامت، نقش ایشان در دفاع از ولایت و منزلت معنوی و دینی ایشان نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. این اثر را میتوان در چارچوب معارف فاطمی و تبیین مقام و منزلت دختر پیامبر(ص) معرفی کرد. مطالعه چنین آثاری زمینه آشنایی بیشتر با جایگاه حضرت زهرا(س) در فرهنگ اهلبیت(ع) و اهمیت شناخت سیره و فضائل ایشان را فراهم میکند. ۱۲.
به یاد آنکه مذهب حق یادگار اوست «به یاد آنکه مذهب حق یادگار اوست» اثری اعتقادی و معرفتی درباره شخصیت و جایگاه حضرت امام جعفر صادق(ع) است که با اقتباس از مقدمهای در اصول دینِ حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی تنظیم و منتشر شده است. ارتباط این اثر با آیتالله وحید خراسانی از آن جهت است که محتوای آن از نوشته ایشان اقتباس شده و صرفاً کتابی درباره امام صادق(ع) نیست که نام ایشان بهعنوان مرجع یا صاحبنظر در آن ذکر شده باشد. محور اصلی این اثر، تبیین عظمت علمی و معنوی امام جعفر صادق(ع) و جایگاه ایشان در حفظ و تبیین معارف مذهب اهلبیت(ع) است.
در این کتاب، با استناد به شواهد تاریخی و سخنان عالمان و شخصیتهای برجسته، ابعاد مختلف شخصیت علمی و فضائل آن حضرت مورد توجه قرار گرفته است. ۱۳. به یاد بضعه خاتمالانبیاء در طوس؛ حضرت شمسالشموس
«به یاد بضعه خاتمالانبیاء(ص) در طوس؛ حضرت شمسالشموس(ع)» اثری درباره شخصیت، مقام و فضائل حضرت امام رضا(ع) است که با اقتباس از مقدمهای در اصول دین و بیانات حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی تدوین و منتشر شده است. این کتاب به تبیین جایگاه امام رضا(ع) در میان اهلبیت پیامبر اکرم(ص)، پیوند آن حضرت با خاندان نبوت و منزلت معنوی ایشان در منظومه امامت و ولایت میپردازد. عنوان اثر نیز با دو تعبیر «بضعه خاتمالانبیاء» و «شمسالشموس»، بر جایگاه والای امام هشتم(ع) تأکید دارد.
این اثر در شمار آثار اقتباسی از نوشتهها و بیانات آیتالله وحید خراسانی قرار میگیرد و مطالب آن با محوریت معرفی مقام و منزلت امام رضا(ع) در معارف شیعی تنظیم شده است. ۱۴. به یاد آخرین خلیفه و حجت پروردگار
این اثر به موضوع امامت و جایگاه آخرین حجت الهی، حضرت ولیعصر امام مهدی(عج)، اختصاص دارد. عنوان کتاب با استفاده از تعبیر «آخرین خلیفه و حجت پروردگار»، بر جایگاه امام دوازدهم شیعیان در استمرار سلسله امامت و هدایت الهی تأکید میکند. در اعتقادات شیعه، امامت حضرت مهدی(عج) ادامه مسیر هدایت الهی و آخرین حلقه از سلسله امامت است. اعتقاد به وجود امام زنده، غیبت و ظهور ایشان از مباحث بنیادین مهدویت به شمار میرود و در تبیین هویت اعتقادی تشیع جایگاه ویژهای دارد.
«به یاد آخرین خلیفه و حجت پروردگار، اثری اعتقادی و مهدوی درباره حضرت ولیعصر امام مهدی(عج) است که با اقتباس از مقدمهای در اصول دینِ حضرت آیتالله وحید خراسانی تنظیم شده است. این کتاب به تبیین جایگاه امام زمان(عج) بهعنوان آخرین حجت الهی و امام زنده شیعیان و نقش امامت در استمرار هدایت و تحقق وعده الهی میپردازد.»
۱۵. زینت عرش خدا، نور چشم خاتم انبیاء؛ امام حسن مجتبی(ع) «زینت عرش خدا، نور چشم خاتم انبیاء(ص)؛ امام حسن مجتبی(ع)» اثری درباره شخصیت، فضائل و جایگاه معنوی حضرت امام حسن مجتبی(ع) است که به قلم حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی منتشر شده است. محتوای این کتاب برگرفته از مقدمهای بر کتاب توضیحالمسائل ایشان است و به ابعاد مختلف زندگی و شخصیت امام حسن مجتبی(ع) میپردازد. این اثر در ۱۱ بخش تنظیم شده و موضوعاتی همچون مقام و فضائل امام حسن(ع)، جایگاه آن حضرت در آیه تطهیر، عصمت و طهارت اهلبیت(ع) و منزلت ایشان در خاندان پیامبر اکرم(ص) را مورد توجه قرار میدهد.
در این کتاب، برای تبیین فضائل امام مجتبی(ع)، به منابع روایی و تاریخی شیعه و اهلسنت نیز استناد شده است. ۱۶. امام موسی بن جعفر(ع)، نورالله فی ظلمات الأرض «امام موسی بن جعفر(ع)، نورالله فی ظلمات الأرض» اثری درباره شخصیت، فضائل و مقام معنوی حضرت امام موسی کاظم(ع)، هفتمین امام شیعیان است که به نام حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی منتشر شده است. عنوان کتاب، امام کاظم(ع) را «نور خدا در تاریکیهای زمین» معرفی میکند و بر جایگاه هدایتگر آن حضرت تأکید دارد.
محور اصلی کتاب، تبیین مقام امامت، فضائل و مناقب امام موسی بن جعفر(ع) و جایگاه ایشان در هدایت جامعه اسلامی است. در مطالب برگرفته از این اثر، به سیره و شخصیت آن حضرت، مقام علمی و معنوی ایشان و ضرورت بزرگداشت مناسبتهای مرتبط با زندگی و شهادت امام کاظم(ع) توجه شده است.
۱۷. چراغ هدایت، کشتی نجات «چراغ هدایت، کشتی نجات» اثری اعتقادی و معرفتی از حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی است که با اقتباس از کتاب «مقدمهای در اصول دین» ایشان تنظیم و منتشر شده است. این کتاب به تبیین جایگاه هدایتگری اهلبیت(ع) و نقش آنان در نجات و سعادت انسان میپردازد. محور اصلی اثر، معرفی جایگاه اهلبیت(ع) در هدایت انسان و تبیین ضرورت تمسک به تعالیم و ولایت آنان است. تعبیر «چراغ هدایت، کشتی نجات» نیز اشاره به نقش راهنمایی و نجاتبخش اهلبیت(ع) در مسیر دستیابی به سعادت و رهایی از گمراهی دارد. ۱۸. نفس نفیس خاتمیت
مجموعه ۱۹ مجلس علمی و مذهبی «نفس نفیس خاتمیت» مجموعهای از ۱۹ مجلس سخنرانی و خطابه حضرت آیتالله حسین وحید خراسانی درباره شخصیت، فضائل و مقام والای امیرالمؤمنین علی(ع) است. این مجالس در مناسبتهایی همچون عید غدیر، میلاد امیرالمؤمنین(ع)، ماه مبارک رمضان، شهادت آن حضرت، شهادت امام صادق(ع) و روز مباهله ایراد شدهاند. در این اثر، مباحث مطرحشده در هر مجلس بهصورت جداگانه تنظیم و تحقیق شده و با ذکر مستندات روایی و تاریخی، ترجمه آیات قرآن و توضیحات تکمیلی در پاورقی و پینوشت همراه شده است.
موضوعاتی همچون حقیقت غدیر و ولایت، مقام علمی و معرفتی امیرالمؤمنین(ع)، نسبت پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع)، فضائل علوی و جایگاه ولایت در تکمیل دین از محورهای اصلی این مجموعه است. ۱۹. مصباحالهدی و سفینهالنجاه مجموعه بیانات و سخنرانیها
«مصباحالهدی و سفینهالنجاه» مجموعهای از بیانات و سخنرانیهای علمی و اعتقادی آیتالله وحید خراسانی است که با محوریت شخصیت و مقام حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و معارف مرتبط با نهضت عاشورا تدوین شده است. این مجموعه شامل سخنرانیهایی است که آیتالله وحید خراسانی عمدتاً در فاصله سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۳۹۳، به مناسبت ایام محرم و مجالس عزاداری امام حسین(ع)، ایراد کردهاند. بخش عمده این بیانات در مسجد اعظم قم و برای فضلا، مدرسان و اندیشمندان حوزه علمیه ارائه شده است؛ ازاینرو، مباحث کتاب در مواردی از سطح عمومی فراتر میرود و جنبه تخصصی و علمی دارد.
در این اثر، معارف قرآنی و روایی درباره جایگاه امام حسین(ع)، حقیقت عاشورا، ارتباط امامت و نبوت، منزلت اهلبیت(ع)، زیارت و عزاداری حسینی و وظایف مبلغان دینی بررسی شده است. آیات و روایات مورد استناد در سخنرانیها نیز همراه با متن عربی و ترجمه، در پاورقیها و پینوشتها درج شدهاند.
منبع: رسانیوز

