براساس گزارش سامانه جهانی پایش مقاومت و مصرف ضدمیکروبی سازمان جهانی بهداشت، میزان مصرف آنتیبیوتیک در ایران سال ۲۰۲۲ به ۶۷/۷ دوز تعریفشده روزانه به ازای هر هزار نفر رسید؛ رقمی که فاصله قابلتوجهی با میانه ۱۸/۳ دوز در کشورهای گزارشدهنده دارد. دادههای سال ۲۰۲۳ نیز میزان مصرف ایران را۶۵/۸ دوز نشان میدهد. آنتیبیوتیک؛ داروی محبوب برای هر نوع بیماری!برای بسیاری از ایرانیها، شروع سرماخوردگی یا گلودرد گاهی با مصرف داروهایی مانند آموکسیسیلین، آزیترومایسین یا سفیکسیم همراه است.
برخی بدون مراجعه به پزشک و براساس تجربه قبلی، مصرف آنتیبیوتیک را آغاز میکنند؛ گویی این داروها درمان عمومی همه بیماریها هستند. این در حالی است که آنتیبیوتیکها فقط برای مقابله با عفونتهای باکتریایی کاربرد دارند و در برابر ویروسهای عامل سرماخوردگی و آنفلوآنزا هیچ اثری ندارند. مصرف این داروها برای بیماریهای ویروسی نهتنها روند بهبودی را سریعتر نمیکند، بلکه میتواند عوارض دارویی و مقاومت میکروبی را افزایش دهد.
وقتی باکتریها در برابر دارو مقاوم میشوندمقاومت آنتیبیوتیکی زمانی اتفاق میافتد که باکتریها در اثر تغییرات زیستی، توانایی مقابله با داروهایی را پیدا میکنند که پیشتر برای نابودی آنها مؤثر بودهاند. به زبان ساده، مصرف غیرضروری و نادرست آنتیبیوتیک به بقای باکتریهای مقاوم کمک میکند. در نتیجه، عفونتی که پیشتر با یک دوره درمان معمولی کنترل میشد، ممکن است در آینده به داروهای قویتر، بستری طولانیمدت و درمانهای پرهزینه نیاز داشته باشد.
براساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۳ حدود یک مورد از هر شش عفونت باکتریایی تأییدشده در آزمایشگاه در جهان، در برابر درمانهای آنتیبیوتیکی مقاوم بوده است. این آمار نشان میدهد بحران مقاومت میکروبی دیگر یک تهدید دوردست نیست. چرا ایرانیها بیش از حد آنتیبیوتیک مصرف میکنند؟مصرف بالای آنتیبیوتیک در ایران را نمیتوان صرفا به رفتار بیماران نسبت داد. این مسأله مجموعهای از عوامل فرهنگی، اقتصادی و ساختاری را دربرمیگیرد. خوددرمانی و دسترسی نسبتا آسان به داروها، از عوامل مهم بروز این وضعیت هستند.
برخی افراد داروهایی را که در گذشته برایشان تجویز شده، دوباره مصرف میکنند. عدهای نیز تب، سرفه و گلودرد را الزاما نشانه ابتلا به عفونت باکتریایی میدانند. از سوی دیگر، انتظار بیماران برای دریافت دارو هنگام مراجعه به پزشک و تمایل به بهبود سریعتر نیز میتواند بر الگوی تجویز اثر بگذارد. مطالعهای درباره روند مصرف آنتیبیوتیک در ایران طی سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۶ نشان میدهد این شاخص از ۳۳/۶ به ۶۰ دوز تعریفشده روزانه به ازای هر هزار نفر افزایش یافته است. همچنین مصرف گروهی از آنتیبیوتیکها که باید با احتیاط بیشتری تجویز شوند، رشد قابلتوجهی داشته است.
آیا ایران سالانه ۸۰ تن آنتیبیوتیک مصرف میکند؟درباره آمار مطرحشده مبنی بر مصرف سالانه ۸۰ تن آنتیبیوتیک در ایران در برابر هشت تن در آلمان باید احتیاط کرد. دادههای بینالمللی با این مقایسه همخوانی روشنی ندارند. برای نمونه، گزارشهای جهانی برای سال ۲۰۲۰، مصرف ثبتشده آنتیبیوتیک در ایران را ۱۶۳۵/۶ تن و در آلمان ۲۲۸/۲تن اعلام کرده است؛ البته داده آلمان فقط مصرف در بخش جامعه را پوشش میدهد و مقایسه مستقیم این دو رقم دقیق نیست.
چگونه میتوان جلوی این بحران را گرفت؟مقابله با مصرف بیرویه آنتیبیوتیک به آموزش عمومی، نظارت بر تجویز پزشکان و کنترل عرضه دارو نیاز دارد. مردم باید بدانند که آنتیبیوتیک برای درمان سرماخوردگی و آنفلوآنزا کاربردی ندارد و مصرف آن بدون تشخیص پزشکی میتواند خطرناک باشد. همچنین بیماران باید دارو را دقیقا مطابق دستور پزشک مصرف کنند و از شروع خودسرانه درمان، تغییر دوز یا نگهداری داروهای باقیمانده برای بیماریهای بعدی بپرهیزند. روزی که آنتیبیوتیکها دیگر اثر نکنند!مقاومت میکروبی بحرانی نیست که همیشه نشانههای فوری داشته باشد.
ممکن است فردی امروز بدون نیاز به آنتیبیوتیک آن را مصرف کند اما پیامد این رفتار سالها بعد و هنگام ابتلا به یک عفونت خطرناک آشکار شود. مسأله فقط تعداد آنتیبیوتیکهایی نیست که در ایران مصرف میشود؛ پرسش مهمتر این است که آیا در آینده، زمانی که واقعا به این داروها نیاز داریم، هنوز درمان مؤثری در اختیار خواهیم داشت؟ پاسخ به این پرسش به اصلاح فرهنگ مصرف دارو و مسئولیتپذیری نظام سلامت وابسته است.
منبع: جام جم آنلاین



