رویداد۲۴ | مازیار وکیلی: ایده «علوم انسانی اسلامی» یکی از قدیمیترین و مناقشهبرانگیزترین پروژههای فکری و سیاسی جمهوری اسلامی است؛ پروژهای که ریشه آن به پیش از انقلاب بازمیگردد و در میان متفکران مسلمان نیز سابقه دارد، اما تبدیل این ایده به یک پروژه رسمی حکومتی در ایران، پس از استقرار جمهوری اسلامی آغاز شد. حاکمیت تازهتأسیس که سودای بازسازی ساختارهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بر مبنای ارزشهای اسلامی را داشت، دانشگاه را یکی از مهمترین میدانهای این تحول میدانست. نخستین نقطه عطف این رویکرد، انقلاب فرهنگی سال ۱۳۵۹ بود؛
رویدادی که به تعطیلی دانشگاهها، بازنگری در ساختار آموزش عالی و کنار گذاشته شدن شمار زیادی از استادان و دانشجویان منتقد انجامید. در دهههای بعد، ایده اسلامیسازی علوم انسانی از دستور کار خارج نشد، اما با روی کار آمدن محمود احمدینژاد در سال ۱۳۸۴، بار دیگر با جدیت بیشتری دنبال شد. دولت نهم و سپس دهم، دانشگاه را نه صرفاً نهادی برای آموزش و تولید علم، بلکه عرصهای برای تحقق اهداف فرهنگی و اعتقادی خود میدید.
در این دوره، تغییر محتوای دروس، بازنگری در رشتههای علوم انسانی، افزایش نظارت بر استادان و دانشجویان و تلاش برای گسترش حضور نیروهای همسو در مدیریت دانشگاهها به موضوعاتی مناقشهبرانگیز تبدیل شد. این رویکرد پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ و ابراز نگرانی رهبری در شهریور آن سال درباره محتوای علوم انسانی، شدت بیشتری گرفت. اختلاف ها بر سر مفهوم این پروژه زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکرد که قرار بود ایده اسلامیسازی از سطح سخنرانیها و مصوبات رسمی فراتر برود و در کلاسهای درس، شیوه جذب استادان، انتخاب رشتهها و حتی روابط روزمره دانشجویان اجرا شود.
در چنین شرایطی، مدیران دانشگاهی به مجریان اصلی سیاستی تبدیل شدند که پیامدهای آن مستقیماً بر سرنوشت هزاران دانشجو و استاد تأثیر میگذاشت. یکی از جنجالیترین چهرههای اجرای این نگاه، سید صدرالدین شریعتی، رئیس دانشگاه علامه طباطبایی در دوران محمود احمدینژاد بود؛ مدیری که نامش با تفکیک جنسیتی کلاسها، اخراج و بازنشستگی استادان، محدود کردن برخی رشتههای علوم انسانی و جذب چهرههای همسو گره خورد.
شریعتی از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ ریاست یکی از مهمترین مراکز آموزش علوم انسانی ایران را بر عهده داشت و در این مدت، دانشگاه علامه به یکی از اصلیترین کانونهای مناقشه بر سر اسلامیسازی آموزش عالی تبدیل شد. اکنون با درگذشت صدرالدین شریعتی، بازخوانی کارنامه او فرصتی است برای بررسی اینکه پروژه اسلامیسازی علوم انسانی در یکی از مهمترین دانشگاههای ایران چگونه اجرا شد، چه پیامدهایی بر جای گذاشت و چرا نام یکی از مدیران دانشگاهی دوران احمدینژاد، تا این اندازه با محدودیتهای علمی و منازعات سیاسی در دانشگاه گره خورده است. صدرالدین شریعتی کیست؟
سید صدرالدین شریعتی متولد ۱۳۲۷ بود و سمتهای مختلفی داشت، اما سمتی که بسیار به درد او خورد، نه سمتهای رسمی و دولتی، بلکه امامت جماعت او در یکی از مسجدهای نارمک بود که باعث آشناییاش با محمود احمدینژاد شد. یکی از دانشجویان دانشگاه علامه درباره این آشنایی اینگونه توضیح میدهد:
«تا آن جایی که من اطلاع دارم این آقا قبل از این که محمود احمدینژاد رئیس دولت شود در سال ۸۴، در همان مسجد محله آقای رئیسجمهور در نارمک امام جماعت بوده و آن زمان روابط نزدیکی با رئیسجمهور داشتهاست. اما بعد از این که با همین رانت آشنایی توانست رئیس دانشگاه علامه شود بسیار متنفذ و پرقدرت عمل کرده به شکلی که ما میدیدم از وزارت علوم و حتی شخص احمدینژاد هم حرفشنوی نداشت، به عبارت دیگر ارتباطش فقط با بیت رهبری بود.»
این ارتباط قدرتمند باعث شده بود تا تمام طرحهایی مانند تفکیک جنسیتی و اسلامی کردن علوم انسانی که قرار بود اولین بار توسط دولت محمود احمدینژاد در دانشگاهها اعمال شود، شریعتی از دانشگاه علامه شروع کند. طرحهایی که باعث انزوای هرچه بیشتر دانشگاه علامه بهعنوان مهمترین دانشگاه در حوزه علوم انسانی ایران شد. سعید پیوندی، جامعهشناس، درباره اثرات اقدامات شریعتی میگوید:
«از یک طرف سطح علمی دانشگاههای ما به شدت پایین میآید و از طرف دیگر بسیاری از استادان و پژوهشگران خوبی که در علوم انسانی کار میکنند یا منزوی میشوند و یا مجبور به کارهایی میشوند که در حوزه تخصصی آنها نیست که این خود به کیفیت آموزش در ایران لطمه میزند. نتیجه سوم هم این خواهد بود که بسیاری از پژوهشگران درجه اول ما میتوانند بار سفر ببندند و از کشور خارج شوند همان طور که در ۳۰ سال گذشته این اتفاق رخ داده و در واقع دانشگاههای ما از کسانی که میتوانستند به علوم انسانی در ایران کمک کنند تهی شود.»
آغاز ریاست در دانشگاه علامه دانشگاه علامه یکی از معتبرترین دانشگاههای ایران است و بر پایه نتایج منتشرشده در سال ۱۳۹۵ توسط وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در فهرست ده دانشگاه برتر کشور و «سطح یک» دانشگاههای تخصصی قرار دارد. هسته اولیه این دانشگاه با نام «مدرسه عالی بازرگانی» در سال ۱۳۳۶ تأسیس شد.
از ترکیب مراکز آموزش عالی مستقل با عناوین دانشگاه، دانشکده، پژوهشکده، مدرسه عالی، آموزشگاه عالی، مؤسسه، مرکز و سازمان که از سال ۱۳۳۷ بهتدریج تأسیس شده بودند، دو مجتمع دانشگاهی با عناوین مجتمع دانشگاهی ادبیات و علوم انسانی و مجتمع دانشگاهی علوم اداری و بازرگانی تشکیل شد. این مجتمعها هر یک تحت مدیریت مستقل، بیش از پنج سال فعالیت کرده و در ۱۶ تیر ۱۳۶۳، بر اساس موافقت شورای عالی انقلاب فرهنگی، از ادغام آنها دانشگاه علامه طباطبایی تأسیس شد. دانشگاه بنا بر گزارش «نظام رتبهبندی جهانی RUR» در سال ۲۰۱۸، در میان ۱۱ دانشگاه برتر ایران جای گرفت.
صدرالدین شریعتی از همان بدو ورود به دانشگاه علامه طباطبایی اقدامات خود را آغاز کرد. او در دوره هشتساله ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲، ضمن اجرای طرحهایی چون «تفکیک جنسیتی» و «افزایش اختیارات حراست و کمیته انضباطی»، بسیاری از استادان را اخراج یا به شکل اجباری بازنشسته کرد. برخی گروههای آموزشی، از جمله «گروه توسعه» را منحل کرد و تحت عنوان اسلامی کردن دانشگاه علامه طباطبایی، در برنامههای آموزشی محدودیتهایی را اعمال کرد. مهدیه گلرو، صادق شجاعی، سعید فیضاللهزاده و مجید دری برخی دانشجویانی بودند که توسط شریعتی از تحصیل محروم یا از دانشگاه علامه اخراج شدند.
او دوازده تن از استادان اقتصاد دانشگاه علامه را که همگی از اقتصاددانان برجسته اصلاحطلب بودند، از دانشگاه اخراج یا بهاجبار بازنشسته کرد. مشهورترین این استادان محمد ستاریفر، رئیس سازمان برنامه و بودجه دولت سید محمد خاتمی، و حمیدرضا برادران شرکا بودند. دامنه این اقدامات تا آنجا پیش رفت که حتی «مهدی طیب، استاد گروه معارف دانشکده ادبیات» هم از دانشگاه علامه طباطبایی اخراج شد. این اقدام با اعتراض شماری از نمایندگان اصولگرای مجلس هشتم مواجه شد.
شریعتی البته همیشه از اقدامات خود درباره بازنشسته کردن استادان و طرح تفکیک جنسیتی دفاع میکرد و در مصاحبه با روزنامه کیهانِ حسین شریعتمداری، درباره اقدامات خود گفته بود:
«روزی که ما آمدیم، در دانشکده حقوق، بر سر یک دختر چهار تا پسر چاقو کشیدند، اما بعد از تفکیک کلاسها بروید دانشگاه را نگاه کنید؛ دخترها یک گوشه نشستهاند درس میخوانند؛ پسرها هم آن طرف. ورودم آن طور بود و امروز این طور است و این برای من خیلی ارزش دارد. من الان احساس آرامش میکنم.»
او حتی در آن مصاحبه اتهامات عجیبی را به برخی از استادان این دانشگاه وارد کرد و گفت:
«یک عده از استادها اخراج شدند به خاطر همین مسائل، سوء رفتار با دختران مردم. ما برای حفظ احترام و شأنشان بازنشستهشان کردیم.»
اما اگر بخواهیم به شکل دقیقتری با نگاه او درباره نحوه اداره دانشگاه آشنا شویم، باید به این بخش از مصاحبه او با روزنامه کیهان برگردیم که به گرفتن نامه عذرخواهی از دانشجویان افتخار میکرد:
«خیلی وقتها پیش آمده بچههایی نامه نوشتهاند و گفتهاند ما در فلان جا، فلان کار را کردیم عذر میخواهیم، ببخشید؛ ما فریب خوردیم یا تحت تأثیر القائات فلان استاد و فلان شخص سیاسی قرار گرفتیم و اشتباه قضاوت کردیم و حالا فهمیدیم که مسئله اشکال دارد، عذر میخواهیم.»
استادان منتقدی که قربانی سیاستهای شریعتی شدند
بیشتر بخوانید: فهرست استادان اخراجی از دانشگاه چگونه تهیه میشود؟ رضا مراد صحرایی کیست؟ اعمال فشار گزینه خودخوانده وزارت علوم برای بستن صدای منتقدان
شریعتی بعد از اینکه در سال ۱۳۹۲ و با حکم سرپرست وقت وزارت علوم دولت حسن روحانی، یعنی جعفر توفیقی، از پست خود کنار رفت، به دفاع از اقدامات خود پرداخت و اخراج استادان را نه به خاطر مسائل سیاسی، بلکه به خاطر مسائل دیگری عنوان کرد. شریعتی در اینباره به روزنامه کیهان گفت:
«تعرض کرده… اما خارج از دانشگاه میگوید چون ما در انتخابات به فلان شخص رأی دادیم، شریعتی ما را اخراج کرد… استاد دیگری رفته سر کلاس و گفته همجنسبازی کار خوبی است… و استادی هم در وبسایتش العیاذبالله نسبت ناروایی به حضرت عیسی داده بود و بیحرمتی کرده بود.»
او بعدها در همان مصاحبه، دلیل اخراج ۱۲ تن از استادان اقتصاد علامه را رکود علمی و تبدیل این دانشگاه به حیاط خلوتی برای فتنه ۸۸ عنوان کرده بود و انحلال گروه توسعه این دانشگاه را بسته شدن میدان فعالیت برای حامیان فتنه دانسته بود. شریعتی در پایان آن مصاحبه با جمعبندی و دفاع از اقدامات خود گفت:
«بعضی مواقع مورد اتهامهای ناروا و بیحساب قرار گرفتم، اما برای رعایت مسائل اخلاقی هیچ چیز هم نمیتوانستم بگویم؛ یعنی این گلویم پر از آتش بود اما نمیتوانستم فریاد بزنم! نمیتوانستم بگویم این استادی که فلان روزنامه برایش سینه چاک میکند مرتکب چنین تخلفی شده و باید اخراج میشده است، اما بازنشستهاش کردیم. این سینهام پر از درد است…»
اقدامات شریعتی که بعدها با استخدام چهرههایی مانند مهرداد بذرپاش بهعنوان استاد دانشگاه تکمیل شد، باعث شد تا دانشگاه علامه از استادان توانمند خالی شود و سطح علمی بهشدت و با سرعت زیادی نزول کند. تفکیک جنسیتی؛ میراث دیگری از شریعتی برای دانشگاه علامه
منبع: رویداد 24



