رئیس بنیاد ایرانشناسی با تأکید بر اهمیت ابتکار شهر قزوین در بازشناسی و بزرگداشت پایتختهای تاریخی کشور، این اقدام را فرصتی برای پیوند دادن حافظه تاریخی ایرانیان، تقویت هویت ملی و توجه به جایگاه همه شهرها در شکلگیری تاریخ ایران دانست و تصریح کرد: ایران را نمیتوان به یک شهر، یک دوره یا یک خاندان محدود کرد؛ ایران مجموعهای از شهرها، دورهها و روایتهای تاریخی درهمتنیده است.
به گزارش جماران، علیاکبر صالحی طی سخنانی در نشست شهرداران پایتختهای تاریخی ایران، با اشاره به اینکه قزوین خود در مقطعی از تاریخ پایتخت ایران بوده است، گفت: اهمیت این ابتکار در آن است که شهری که روزگاری پایتخت بوده، این بار نه برای تأکید بر جایگاه تاریخی خود، بلکه برای یادآوری جایگاه همه شهرهایی به میدان آمده است که در طول تاریخ مرکز ایران بودهاند. این اقدام نشانه بزرگمنشی و هوشمندی فرهنگی قزوین است؛ شهری که بهجای نگریستن صرف به گذشته خود، آیینهای بزرگتر پیش روی ایرانیان قرار داده تا تصویر کاملتری از تاریخ کشورشان ببینند.
وی با برشمردن سه ویژگی مهم این ابتکار گفت: نخست آنکه این اقدام حافظه تاریخی ایرانیان را از مجموعهای پراکنده از نامها به زنجیرهای پیوسته تبدیل میکند؛ چراکه هر یک از شهرهایی همچون همدان، پاسارگاد و اصفهان را با رویدادها و دورههای تاریخی مشخصی میشناسیم، اما کمتر آنها را در پیوند با یکدیگر و بهعنوان حلقههای یک زنجیره تاریخی در نظر میگیریم. ویژگی دوم آن است که تاریخ را از کتابها و کلاسهای درس به زندگی روزمره شهرها و شهروندان پیوند میدهد و سومین ویژگی، پیام مهم آن درباره هویت ایران است؛
اینکه ایران به یک شهر، دوره یا خاندان تعلق ندارد، بلکه حاصل مجموعهای از شهرها، دورهها و روایتهای تاریخی درهمتنیده است. صالحی در ادامه با تشریح مفهوم پایتخت و سیر تحول آن در تاریخ جهان اظهار داشت: در جوامع نخستین، قدرت با فرد و قبیله پیوند داشت و با جابهجایی رهبر، قدرت نیز جابهجا میشد؛ اما با پیدایش کشاورزی، انباشت مازاد و شکلگیری دولتهای نخستین در بینالنهرین، مصر و درههای رودها، قدرت به مکان پیوند خورد. در این روند، شهرها شکل گرفتند و برخی از آنها به مراکز اصلی حکومت تبدیل شدند؛
مکانهایی که کاخ، معبد، انبار غله و دیوانسرا در کنار یکدیگر قرار داشتند و همزمان محل صدور فرمان، جمعآوری مالیات، برگزاری آیینهای دینی و ثبت روایت رسمی تاریخ بودند. وی افزود: از همان آغاز، پایتخت پیوندی میان سه مؤلفه قدرت، ثروت و معنا بود. این الگو در جهان باستان و سدههای میانه در شهرهایی همچون آتن، رم، قسطنطنیه، چانگآن، بغداد و قاهره جلوههای گوناگونی یافت؛ با این تفاوت که در تاریخ ایران، مفهوم پایتخت از همان ابتدا ویژگی متمایزی داشت.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به تعدد مراکز حکومتی در ایران باستان گفت: برخلاف بسیاری از سرزمینهای همسایه، ایران از روزگار مادها و هخامنشیان یک پایتخت ثابت و یگانه نداشت و کاخها و مراکز حکومت در چند شهر پراکنده بودند. پاسارگاد نماد بنیانگذاری و آغاز، شوش و تخت جمشید نماد تثبیت و همدان یا اکباتان، پایتخت مادها و سپس یکی از مراکز مهم و جایگاه ییلاقی هخامنشیان بود.
وی چندمرکزی بودن ساختار حکومتی ایران را نشانهای از خردمندی سیاسی در اداره سرزمینی پهناور و متنوع دانست و اظهار داشت: در روزگاران گذشته، سرزمینی با گستردگی و تنوع ایران را نمیشد تنها از یک نقطه اداره کرد و هویت آن را نیز به یک مرکز محدود ساخت. این سنت بعدها در دوره اشکانیان و ساسانیان به شکل دیگری ادامه یافت؛ بهگونهای که دامغان با شهر باستانی صددروازه یا هکاتومپیلوس، از مراکز مهم دوره اشکانی پیوند داشت و فیروزآباد، که در گذشته اردشیرخوره و سپس گور خوانده میشد، محل بنیانگذاری شاهنشاهی ساسانی به دست اردشیر بابکان بود.
صالحی با اشاره به اهمیت تاریخی فیروزآباد و آثار باقیمانده از دوره ساسانی افزود: کاخ و ساختار دایرهای شهر فیروزآباد همچنان نشانههایی از اندیشه شهرسازی و نمادپردازی ساسانی را در خود حفظ کرده است. این شهرها نشان میدهند که پایتخت در تاریخ ایران گاه نقطه آغاز یک پروژه سیاسی و فرهنگی و گاه صحنه تثبیت آن بوده است. وی در تشریح جابهجایی مراکز قدرت پس از ورود اسلام به ایران گفت: پس از اسلام نیز انتقال مراکز قدرت ادامه یافت و شهرهای مختلف در دورههای گوناگون به جایگاه مرکزی رسیدند.
ری در روزگار آلبویه و سپس در آغاز دوره سلجوقیان از جایگاه والایی برخوردار بود و از بزرگترین شهرهای جهان اسلام به شمار میرفت. نیشابور نیز علاوه بر مرکزیت سیاسی، کانون دانش، ادب و عرفان بود و نام آن با شخصیتهایی همچون خیام و عطار و حلقههای حدیث و فقه پیوند خورده است. طغرل سلجوقی نیز نخستینبار در همین شهر بر تخت نشست.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با تأکید بر اینکه اهمیت تاریخی نیشابور تنها به جایگاه حکومتی آن محدود نمیشد، اظهار داشت: ارزش این شهر در مدرسه، کتابخانه و خانقاه نیز تجلی داشت و نمونهای از پایتختی بود که در کنار قدرت سیاسی، بر دانش و فرهنگ نیز تکیه میکرد. وی با اشاره به دوره ایلخانان، مراغه، تبریز و سلطانیه را از مراکز مهم قدرت در این دوره برشمرد و گفت: در مراغه رصدخانهای بنا شد که نام خواجه نصیرالدین طوسی را در تاریخ علم ماندگار کرد.
این موضوع نشان میدهد که حتی در دورهای که ایران در پی یورشها و ویرانیها آسیبهای بزرگی دیده بود، یک مرکز حکومتی میتوانست به پناهگاهی برای اندیشه و دانش تبدیل شود. صالحی همچنین با اشاره به جایگاه سلطانیه و تبریز افزود: گنبد اولجایتو در سلطانیه، از شاهکارهای معماری جهان، نشان داد که یک شهر نوبنیاد نیز میتواند در زمانی کوتاه به نماد عصر خود تبدیل شود. تبریز نیز در دورههای ایلخانان، قراقویونلوها، آققویونلوها و سالهای نخست حکومت صفوی جایگاه مرکزی داشت و در دوره قاجار به یکی از خاستگاههای نوگرایی در ایران تبدیل شد؛
بهگونهای که بسیاری از نخستین چاپخانهها و مدارس جدید و گفتوگوهای مشروطهخواهانه از این شهر برخاست. وی در ادامه به نقش شهرهای اردبیل، تبریز، قزوین و اصفهان در دوره صفویه پرداخت و گفت: اردبیل با آرامگاه شیخ صفیالدین، زادگاه معنوی خاندان صفوی و خاستگاه حرکتی بود که در نهایت به بازآفرینی وحدت سیاسی ایران انجامید. تبریز نخستین مرکز حکومت صفویان بود و در سالهای فرمانروایی شاه طهماسب، قزوین به پایتختی رسید و حدود پنج دهه مرکز سیاسی ایران باقی ماند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به آثار تاریخی برجایمانده از دوره پایتختی قزوین اظهار داشت: این شهر در آن دوران از کاخها، باغها، بازارها، مساجد و کارگاههای هنری فراوانی برخوردار شد و هنوز نشانههایی از آن دوره، از جمله عمارت چهلستون و دیگر بناها، در آن باقی است. پس از آن، شاه عباس پایتخت را به اصفهان منتقل کرد و شهری پدید آورد که تا امروز یکی از نمونههای برجسته برنامهریزی شهری در جهان اسلام به شمار میرود. میدان نقش جهان و مجموعه مسجد، بازار و کاخهای پیرامون آن، جلوهای از پیوند سیاست، دین و اقتصاد در یک چشمانداز شهری واحد است.
وی با اشاره به تحولات سیاسی پس از فروپاشی صفویه ادامه داد: شیراز در دوره کریمخان زند، در کنار جایگاه فرهنگی و ادبی خود که با نام حافظ و سعدی شناخته میشود، به پایتخت ایران تبدیل شد. مشهد نیز در روزگار نادرشاه افشار مرکز فرمانروایی بود و به دلیل برخورداری از آرامگاه امام رضا(ع) و جایگاه زیارتی و فرهنگی دینی، از وزنی نمادین برخوردار شد. سرانجام تهران که آقامحمدخان قاجار آن را بهعنوان مرکز حکومت برگزید، تا امروز مرکز کشور باقی مانده است. صالحی با جمعبندی این سیر تاریخی تأکید کرد: پایتخت در ایران هیچگاه به یک منطقه تعلق نداشته است؛
شمالغرب، جنوب، مرکز و شمالشرق کشور، هر یک در دورهای در کانون تحولات سیاسی و حکومتی قرار گرفتهاند. پایتخت ایران همچون مشعلی در طول تاریخ دستبهدست شده و این واقعیت نشان میدهد که مرکزیت ثابت و ابدی وجود ندارد و هیچ شهری نمیتواند خود را بهتنهایی تمام ایران بداند. وی در ادامه، پایتخت را تصویری فشرده از یک ملت دانست و گفت: در پایتخت، قدرت سیاسی، حافظه فرهنگی، نیروی اقتصادی و هویت جمعی در مقیاسی کوچکتر گرد هم میآیند.
همانگونه که پاریس یادآور انقلاب، موزه، زبان، سلیقه و اندیشه جمهوری است و رم با حقوق، امپراتوری، کلیسا و آثار تاریخی شناخته میشود، پایتخت در واقع آیینهای است که ملت در آن خود را میبیند و دیگران نیز از طریق آن با ملت آشنا میشوند. رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به نمونههای تاریخی ایران افزود: اصفهان عصر صفوی تصویر ایرانی بود که در پی هماهنگی دین، هنر و تجارت بود؛ سلطانیه بازتاب ایرانی بود که با فرمانروایان مغول آمیخته شده بود و در عین حال با معماری شگفتانگیز ایرانی شکل گرفت؛
و نیشابور نمایانگر ایرانی بود که دانش و عرفان را در کنار قدرت سیاسی ارج مینهاد. هر یک از پایتختهای تاریخی، با همه فراز و نشیبهای خود، بازتابی از یکی از چهرههای ایران بودهاند. وی تأکید کرد: اگر پایتخت تصویر فشرده ملت است، باید همه مردم بتوانند خود را در آن بازشناسند و این بازشناسی زمانی امکانپذیر است که پایتخت از آنِ همه باشد. صالحی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت تمایز میان مرکزیت و انحصار اظهار داشت: مرکز بودن بهخودیخود ایرادی ندارد؛
هر نظام سیاسی به نقطهای نیاز دارد که تصمیمها در آن گرفته شود و همگرایی در آن شکل بگیرد، اما مرکز بودن با انحصار تفاوت دارد. مرکز میتواند نقطه پیوند باشد یا به سدی در برابر جریان منابع و فرصتها تبدیل شود. هرگاه فاصله از پایتخت به معیاری برای کاهش توجه، سرمایهگذاری و امکانات تبدیل شود، مرکز از نقطه پیوند به نقطه انسداد تغییر ماهیت میدهد. وی با اشاره به ویژگیها و ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و طبیعی مناطق مختلف کشور گفت: هر شهر و روستای ایران از ویژگیها و عمق تاریخی برخوردار است؛
بوشهر و بندرعباس با دریا و تجارت، سیستان با رود، بیابان و تمدن کهن، کردستان با موسیقی، شعر و تابآوری، گیلان با باران، برنج و روزنامهنگاری، یزد با خرد معماری در دل کویر، کرمانشاه و لرستان با سنگنگارهها و حماسهها، آذربایجان با شاعران، نوآوران و آزادیخواهان، خراسان با پیشینه ادبیات فارسی و خوزستان با نخستین شهرهای ایران شناخته میشوند. رئیس بنیاد ایرانشناسی تصریح کرد: هیچیک از این مناطق حاشیهای بر متن ایران نیستند، بلکه هر یک بخشی از متن و هویت کشور به شمار میروند. حذف یا نادیده گرفتن آنها، ایران را نهتنها کوچکتر، بلکه فقیرتر و تکصدایی میکند.
وی توسعه متوازن را فراتر از یک شعار اقتصادی و از الزامات پیوستگی ملی دانست و گفت: هنگامی که جوانی در شهری دور از مرکز برای دسترسی به آموزش، درمان و فرصت شغلی ناچار به مهاجرت به پایتخت و پشت سر گذاشتن خانه و تبار خود باشد، رابطه او با کشور نیز ممکن است دستخوش تردید شود. تمرکز بیش از اندازه، هزینههایی دارد که تنها در جدولهای اقتصادی قابل مشاهده نیست؛ ازدحام، آلودگی و افزایش هزینههای زندگی در مرکز و در مقابل، فرسایش، مهاجرت و دلسردی در مناطق پیرامونی، دو روی یک سکهاند.
پایتختی که بیش از اندازه بار ملی را بر دوش میکشد، هم خود آسیب میبیند و هم مناطق دیگر را از پویایی دور میکند. صالحی با اشاره به تجربه برخی کشورها در توزیع مراکز اقتصادی، فرهنگی و سیاسی اظهار داشت: در آلمان، مراکز اقتصادی و فرهنگی در شهرهای مختلف پراکندهاند؛ در هلند، آمستردام پایتخت است و لاهه مقر دولت به شمار میرود و در آفریقای جنوبی نیز نهادهای قدرت میان چند شهر تقسیم شدهاند.
البته هر کشوری مسیر خاص خود را دارد و نمیتوان الگوی یک جامعه را بهسادگی به جامعهای دیگر تعمیم داد، اما این تجربهها نشان میدهد که تقسیم فعالیتهای حکومتی میان چند مرکز در برخی شرایط امکانپذیر و مفید است. وی با تأکید بر پیشینه تاریخی ایران در این زمینه افزود: ایران، همانگونه که پیشتر اشاره شد، سنتی کهنتر در این خصوص دارد و نیاکان ما پیش از شکلگیری نظریههای امروزی، در عمل نشان داده بودند که میتوان سرزمینی گسترده را با اتکا به چند مرکز و با تکیه بر تنوع، به یکدیگر پیوند داد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی در ادامه با پرداختن به جنبه هویتی ابتکار قزوین گفت: ملت صرفاً یک قرارداد حقوقی نیست، بلکه بر احساس تعلق استوار است و این احساس زمانی شکل میگیرد که افراد بتوانند خود را در نمادها، روایتها و فضاهای مشترک بازشناسند. اگر کودکی در سیستان، آذربایجان یا هرمزگان رشد کند، اما در کتابها، رسانهها و فضای شهری پایتخت نشانی از شهر، تاریخ، زبان و فرهنگ خود نبیند، ممکن است بهتدریج احساس کند پایتخت به او تعلق ندارد.
در مقابل، هنگامی که در پایتخت نشانههایی از فرهنگ، ادب و تاریخ همه مناطق کشور دیده شود، شهروندان در آن احساس تعلق و خانهبودن خواهند کرد. وی تأکید کرد: پایتخت باید بهگونهای باشد که هر ایرانی با ورود به آن، بهجای احساس بیگانگی، احساس بازگشت به خانه داشته باشد. ابتکار قزوین نیز از همین منظر ارزش عملی و هویتی پیدا میکند؛ زیرا با قرار گرفتن نام و یاد همه پایتختهای تاریخی در کنار یکدیگر، این پیام منتقل میشود که تاریخ ایران را یک شهر نساخته است.
صالحی افزود: شهروند همدانی با این ابتکار میبیند که شهرش در زنجیره تاریخ ایران جایگاه دارد و شهروندان اردبیل، تبریز، مراغه، شیراز و مشهد نیز هر یک خود را در این روایت تاریخی بازمییابند. در این میان، ساکنان تهران نیز درمییابند که پایتخت امروز وارث میراثی چندلایه است و بر فراز آن قرار گرفته، نه در برابر آن. چنین بازشناسیای نه رقابت میان شهرها را برمیانگیزد و نه جایگاه شهری را تنزل میدهد، بلکه همبستگی را بر پایه احترام متقابل تقویت میکند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر نقش بنیاد ایرانشناسی در گسترش آگاهی عمومی درباره تاریخ و فرهنگ کشور اظهار داشت: اینگونه طرحها به ایرانشناسی جان تازهای میبخشند. ایرانشناسی نباید تنها در تالارهای دانشگاهی و صفحات نشریات تخصصی محصور بماند؛ ارزش دانش زمانی کامل میشود که به آگاهی عمومی راه یابد. شهروندی که تاریخ شهر خود را میشناسد، از آن مراقبت میکند و کسی که بداند در کجا ایستاده است، از میراثی که در پیرامون او قرار دارد پاسداری خواهد کرد.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به آسیبدیدن برخی بناهای تاریخی در نتیجه بیاطلاعی و بیتوجهی افزود: بسیاری از آثار تاریخی کشور نه صرفاً به دلیل کمبود منابع مالی، بلکه به سبب ناآگاهی و بیتوجهی آسیب دیدهاند. از این رو، هر اقدامی که آگاهی تاریخی را عمیقتر و گستردهتر کند، در عمل میتواند پشتوانهای مهم برای حفاظت از میراث فرهنگی باشد. وی همچنین خاطرنشان کرد: یادآوری پایتختهای گذشته نباید به معنای نوستالژی یا دلتنگی برای گذشته تلقی شود. نگاه به تاریخ نه باید تقدیسآمیز باشد و نه نفیکننده؛
هر یک از این پایتختها فراز و فرود، شکوه و شکست، عدالت و بیعدالتی را تجربه کردهاند و وظیفه پژوهشگر آن است که با نگاهی سنجیده و بیغرض، تاریخ را بخواند و از آن بیاموزد. صالحی در تبیین درسهای تاریخی پایتختهای ایران گفت: از مراغه میتوان آموخت که علم حتی در دل بحران نیز امکان رشد دارد؛ اصفهان نشان میدهد که برنامهریزی و زیباییشناسی میتوانند در خدمت زندگی عمومی باشند؛ نیشابور یادآور این است که شهر بدون فرهنگ و دانش، تنها مجموعهای از ساختمانهاست؛
تبریز نشان داده است که پیشگامی در نو شدن، محدود به مرکز و مرز نیست و قزوین نیز میآموزد که یک شهر میتواند بیآنکه خود را مرکز بداند، به مرکز گفتوگوی ملی تبدیل شود. وی با اشاره به تنوع فرهنگی و تاریخی ایران افزود: ایران همواره سرزمین پیوندها بوده است؛ پیوند زبانها و فرهنگهای فارسی، ترکی، کردی، لری، بلوچی و عربی، پیوند ایرانی و اسلامی، پیوند شرق و غرب و پیوند کوه، دریا و کویر. این پیوندها در شکلگیری شهرها و پایتختهای تاریخی نیز بازتاب یافتهاند.
اگر امروز از ایران بهعنوان یک ایده زنده سخن میگوییم، باید این ایده چنان فراخ باشد که همه این صداها و روایتها را در خود جای دهد؛ پایتختهای تاریخی ایران نیز هر یک جلوهای از همین گستردگی و فراخی هستند. رئیس بنیاد ایرانشناسی در پایان، با تأکید بر اینکه ارزش ابتکار قزوین تنها در بزرگداشت گذشته خلاصه نمیشود، گفت: اهمیت این اقدام در پرسشی است که پیش روی ما قرار میدهد؛
اگر پایتختهای دیروز به نوبت در مناطق گوناگون ایران قرار داشتهاند، چگونه میتوان پایتخت امروز و فردا را از آنِ همه ساخت و در عین حفظ جایگاه مرکز، فرصت، عزت و امکان دیدهشدن را در همه نقاط کشور گسترش داد؟ وی افزود: پاسخ به این پرسش نه صرفاً از یک سخنران و نه از یک نشست، بلکه از گفتوگوی پیوسته میان پژوهشگران، مدیران و شهروندان به دست میآید؛ با این حال، طرح چنین پرسشی در دل یک ابتکار فرهنگی، خود دستاوردی ارزشمند است.
صالحی ابتکار قزوین را یادآور این حقیقت دانست که حافظه تاریخی، سرمایهای ملی و بزرگداشت آن مسئولیتی همگانی است و خاطرنشان کرد: شهری که روزگاری تاج پایتختی بر سر داشت، امروز تاج را بر سر همه پایتختهای ایران مینهد. این اقدام نشان میدهد بزرگی با کوچککردن دیگران به دست نمیآید و ارج نهادن به همه، خود بزرگترین پشتوانه اعتبار است. وی در پایان ابراز امیدواری کرد یادمانها و برنامههای بزرگداشت پایتختهای تاریخی ایران، صرفاً به نصب تابلو و نشانه محدود نمانند، بلکه الهامبخش نگاهی تازه به ایران باشند؛
نگاهی که در آن هر شهر خود را سهیم و هر شهروند خود را صاحبخانه بداند تا میراث بهجامانده از نیاکان، افزون بر ارزش تاریخی، راهنمای آینده کشور باشد. در حاشیه این مراسم، شهرداران پایتختهای تاریخی ایران با علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی، عکس یادگاری گرفتند. همچنین در آیینی نمادین، صالحی به همراه سایر شهرداران حاضر، اقدام به کاشت درختانی کردند تا این حرکت نمادین، یادآور ضرورت پاسداشت میراث تاریخی و فرهنگی ایران و انتقال آن به نسلهای آینده باشد.
منبع: جماران


