نورنیوز-گروه سیاسی: در آستانه نشست سران چین، امریکا و روسیه در شنژن، پرسشی راهبردی پیش روی سیاست خارجی ایران قرار گرفته است: آیا تهران میتواند از تعارض منافع قدرتهای بزرگ، فرصتی برای پایان جنگ و دستیابی به صلحی پایدار فراهم آورد؟ پاسخ، مستلزم شناخت موقعیت پیچیده چین در معادلات خلیجفارس است؛ قدرتی که از یکسو ممکن است از گرفتاری راهبردی امریکا در آسیای جنوبغربی سود ببرد و از سوی دیگر، استمرار جنگ و اختلال در انتقال انرژی و تجارت، منافع اقتصادی گسترده آن را تهدید میکند. شناخت این پارادوکس میتواند نقطه آغاز ابتکار تازه دیپلماسی ایران باشد.
جنگ خلیجفارس برای پکن موقعیتی الاکلنگی پدید آورده است. انتقال بخشی از توجه و توان نظامی واشنگتن از شرق و جنوبشرق آسیا به خاورمیانه، افزایش هزینههای مداخله نظامی، آشکار شدن محدودیتهای چتر امنیتی امریکا در حمایت از متحدان عرب و احتمال تشدید اختلافات در کاخ سفید و ساختار دوحزبی ایالات متحده، فرصتهایی راهبردی برای چین ایجاد میکند. با این حال، افزایش هزینههای امریکا لزوما به معنای کاهش متناسب قدرت آن یا پیروزی راهبردی چین نیست. پکن ناگزیر است میان منافع احتمالی فرسایش رقیب و مخاطرات گسترش بحران اقتصادی جهانی توازن برقرار کند.
سوی دیگر این الاکلنگ، واقعیتهای اقتصاد چین است. برآوردهای سال ۲۰۲۵ نشان میدهد حدود ۴۲ درصد نفت وارداتی چین از شش کشور عربی حوزه خلیجفارس تأمین شده و نزدیک به ۳۱ درصد واردات گاز طبیعی مایع آن به خاورمیانه وابسته بوده است. همچنین در شرایط عادی، روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور میکرد. این ارقام نشان میدهد امنیت خلیجفارس برای چین صرفا موضوعی ژئوپلیتیکی نیست؛ بلکه با امنیت انرژی، تولید صنعتی، هزینه حملونقل و ثبات اقتصادی آن پیوندی مستقیم دارد. وابستگی چین به منطقه، به انرژی محدود نمیشود.
ارزش تجارت سالانه پکن با عربستان و امارات در سال ۲۰۲۵، برای هر یک، حدود ۱۰۸ میلیارد دلار و با عراق بیش از ۵۰ میلیارد دلار برآورد شده است. کشورهای خلیجفارس علاوه بر تأمین انرژی، بازارهای مهم کالاهای صنعتی، فناوری و خدمات چینی و عرصه سرمایهگذاری در زیرساختها هستند. استمرار جنگ، افزایش هزینه بیمه و حملونقل و کاهش قدرت خرید بازارهای منطقه میتواند همزمان دو پایه منافع چین، یعنی امنیت انرژی و گسترش تجارت را تضعیف کند. ایران نیز جایگاهی مهم در این شبکه اقتصادی دارد.
تجارت ثبت شده ایران و چین در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۰میلیارد دلار بوده، در حالی که ارزش نفت خریداری شده چین از ایران – که بخش مهمی از آن در آمار رسمی تجارت دوجانبه منعکس نمیشود – حدود ۳۱ میلیارد دلار برآورد شده است. این تفاوت نشان میدهد روابط اقتصادی دو کشور فراتر از ارقام گمرکی است. با این حال، وابستگی متقابل نامتقارن است؛ اهمیت چین برای اقتصاد ایران به مراتب بیش از سهم ایران در اقتصاد عظیم چین است. همین واقعیت، ضرورت همکاری همراه با پرهیز از وابستگی بیش از اندازه را یادآور میشود.
بنابراین، چین نه برنده مطلق استمرار جنگ است و نه بازنده تمامی پیامدهای آن. گرفتاری امریکا ممکن است فرصتهایی برای افزایش قدرت مانور پکن فراهم آورد، اما اختلال در انرژی و تجارت، هزینههایی واقعی بر اقتصاد چین تحمیل میکند. هنر دیپلماسی ایران آن است که با شناخت این منافع متعارض و الاکلنگی، ابتکار توافق با امریکا را چنان طراحی کند که حمایت از صلح، برای پکن نیز انتخابی مبتنی بر منافع ملی باشد. تجربه توافق ایران و عربستان در ۱۰مارس۲۰۲۳ در پکن، شاهدی بر ظرفیت دیپلماتیک چین است.
این کشور توانست از روابط اقتصادی و سیاسی خود با دو قدرت منطقه برای تسهیل توافقی بهره بگیرد که به کاهش تنش کمک کرد. البته اختلافات ایران و امریکا، بهویژه در پرونده هستهای، محاصره دریایی، رفع تحریمها و ترتیب اجرای تعهدات، پیچیدهتر از اختلافات تهران و ریاض است. با این حال، تجربه پکن نشان میدهد منافع اقتصادی مشترک میتواند پشتوانه نقشآفرینی دیپلماتیک باشد. در این میان، تهران باید پیش از هر چیز به نقطه تعادل منافع ملی خود بیندیشد.
ایران نباید در رقابت قدرتهای بزرگ به وزنهای تبدیل شود که هزینه جنگ، محاصره، تورم و فرسایش اقتصادی را از جیب مردم میپردازد، اما سود حاصل از آن در حساب دیگران انباشته میشود. معیار موفقیت دیپلماسی، نه رضایت پکن، مسکو یا واشنگتن، بلکه کاهش هزینههای تحمیل شده به جامعه و بازگشت امنیت، رفاه، سرمایهگذاری و فرصت توسعه به زندگی ایرانیان است. با این حال، دستیابی به تعادل منافع ملی، مستلزم نادیده گرفتن منافع دیگران نیست. صلح پایدار زمانی امکان بیشتری مییابد که طرفهای اصلی دستاوردی واقعی و قابل دفاع داشته باشند و توافق را شکست و تحقیر مطلق خود تلقی نکنند.
چین به امنیت انرژی و تجارت نیاز دارد؛ امریکا میتواند از کاهش هزینههای جنگ سود ببرد؛ کشورهای عربی خواهان امنیت زیرساختها و مسیرهای دریاییاند و ایران به رفع فشار اقتصادی و بازیابی فرصت توسعه نیازمند است. ابتکار موفق باید این منافع متفاوت را به تعهداتی متقابل و قابل اجرا پیوند بدهد. عنصر تعیینکننده دیگر، زمانشناسی و پرهیز از تلههای ادراکی است. بزرگنمایی ضعف رقیب، بیشبرآورد توان خود، اعتماد نامحدود به متحدان و تصور اینکه گذشت زمان الزاما موقعیت چانهزنی را تقویت میکند، میتواند فرصتهای واقعی را نابود کند.
افزایش هزینههای جنگ برای واشنگتن لزوما به معنای پذیرش مطالبات تهران نیست؛ همچنان که منافع راهبردی چین از گرفتاری امریکا، تضمینی برای حمایت بیقید و شرط پکن نخواهد بود. سیاستگذاری هوشمندانه باید زمان آغاز ابتکار را هنگامی برگزیند که هزینه مورد انتظار اقدام کمتر و منافع آن بیشتر از ادامه انتظار باشد. در چنین شرایطی، گفتوگوی مستقیم و بیواسطه تهران و واشنگتن را نباید با عدول از منافع ملی یکسان انگاشت. گفتوگو نه تسلیم است و نه پذیرش پیشاپیش شروط طرف مقابل؛ بلکه ابزاری برای انتقال دقیق مواضع، کاهش سوءمحاسبه و یافتن مسیر خروج از بحران است.
امتناع از گفتوگو بهخودیخود نشانه اقتدار نیست، همانگونه که مذاکره نیز نشانه ضعف نخواهد بود. اقتدار واقعی در تبدیل ظرفیتهای ملی به دستاوردهای ملموس برای مردم آشکار میشود. تهران میتواند بستهای مرحلهای پیشنهاد کند که با کاهش متقابل تنش نظامی و محدودیتهای دریایی آغاز شود، با اقدامات همزمان و اعتمادساز در حوزههای مورد مناقشه، رفع تحریمها و آزادسازی داراییها ادامه یابد و به ترتیبات امنیت و همکاری منطقهای پیوند بخورد. قطر، عمان و پاکستان میتوانند تسهیلگر گفتوگو باشند؛ عربستان، عراق و دیگر کشورهای منطقه در تقویت امنیت جمعی مشارکت کنند؛
چین، روسیه و اروپا نیز از اجرای توافق پشتیبانی کنند. اما تصمیم درباره حقوق و تعهدات ایران باید در تهران اتخاذ شود. در این منظومه چین میتواند میانجی قدرتمند، فرصتشناس و بالقوه قابل اعتمادی باشد. روابط گسترده اقتصادی با کشورهای خلیجفارس، مناسبات نزدیک با تهران، ارتباط با واشنگتن و تجربه توافق ایران و عربستان، ظرفیت ویژهای در اختیار پکن قرار داده است. با این حال، اعتماد به میانجی باید از طریق رعایت تعادل، احترام به استقلال طرفها و کمک به اجرای تعهدات سنجیده شود.
شنژن فرصتی برای فعالکردن این ظرفیت است، اما ابتکار تهران نباید به انتظار نتایج آن موکول شود. در الاکلنگ رقابت قدرتهای بزرگ، ایران نباید وزنهای باشد که با هزینه مردم خود، کفه منافع دیگران را سنگین میکند. هنر دیپلماسی، شناخت منافع متعارض، پرهیز از تلههای ادراکی، تشخیص زمان مناسب و گشودن مسیر صلح متوازن است؛ صلحی که برای دیگران احساس شکست به همراه نداشته باشد و سهم ایران از آن، امنیت، رفاه و توسعه باشد. چین میتواند نقطه اتکای دیپلماسی صلح باشد، اما نقطه اتکای منافع ملی ایران باید همچنان در تهران باقی بماند.
منبع: نورنیوز


