رویترز در گزارشی تحلیلی بررسی کرد؛ در حالی که واشنگتن به محاصره دریایی و فشار اقتصادی برای وادار کردن تهران به عقبنشینی امید بسته، ایران نیز با افزایش هزینههای سیاسی و نظامی جنگ برای آمریکا، در انتظار تغییر معادلات نشسته است. دو طرف تصور میکنند زمان به سود آنها کار میکند، اما این محاسبه خطرناک میتواند پیش از آنکه دیپلماسی راه خروجی پیدا کند، به ازسرگیری درگیریها منجر شود.
به گزارش خبرآنلاین، خبرگزاری رویترز نوشت: نزدیک به ۹ ماه پس از آغاز جنگ، آمریکا و ایران هر دو بهگونهای رفتار میکنند که گویی زمان به سود آنهاست. همین محاسبه، دو کشور را در بنبستی گرفتار کرده که شکستن آن برای هیچیک آسان نیست و چشمانداز روشنی برای خروج از آن دیده نمیشود.
این وضعیت قمار پرخطری است. دو مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، مقامهای اروپایی و منابعی در کشورهای حاشیه خلیج فارس به رویترز گفتهاند احتمال دارد درگیریها پیش از آنکه مسیر دیپلماتیکی برای پایان جنگ پیدا شود، از سر گرفته شود.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بهجای آنکه بار دیگر حملات گستردهای علیه ایران انجام دهد یا در برابر خواستههای تهران کوتاه بیاید، راهبرد فشار و فرسایش را انتخاب کرده است. او به این جمعبندی رسیده که ازسرگیری بمبارانها لزوماً نتیجه جنگ را تغییر نمیدهد و حتی ممکن است واکنش تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس را در پی داشته باشد. به همین دلیل، فعلاً از حمله نظامی گسترده خودداری کرده است.
ترامپ در عوض امیدوار است محاصره دریایی ایران و تشدید فشارهای اقتصادی، تهران را به عقبنشینی وادار کند و در نهایت به پذیرش امتیازهایی در برنامه هستهای خود تن دهد.
اما رهبران ایران به نتیجهای کاملاً متفاوت رسیدهاند.
آنها با توجه به ناکامیهای انتخاباتی حزب جمهوریخواه ترامپ در آمریکا و همچنین شکستهای سیاسی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، هزینه رسیدن به توافق صلح را برای واشنگتن افزایش دادهاند. از نگاه تهران، این آمریکا است که باید نخستین گام را برای حلوفصل بحران بردارد.
ایران اعلام کرده همچنان از دیپلماسی استقبال میکند و روز سهشنبه نیز با میانجیهای عمانی و قطری دیدار و گفتوگو داشته است؛ با این حال، تهران واشنگتن را به پیگیری سیاست فشار و اجبار متهم میکند و میگوید در برابر فشارهای آمریکا تسلیم نخواهد شد.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، در گفتوگو با رویترز وضعیت کنونی را اینگونه توصیف کرده است: «واقعیت دوگانهای وجود دارد؛ ترامپ گزینههای خوبی در اختیار ندارد و ایرانیها هم گزینههای خوبی ندارند.»
او میگوید هر یک از دو طرف، شرایط پایان جنگ را به شکلی تعریف میکنند که با خواستههای طرف مقابل در تضاد است و هیچیک نیز نمیتواند آنچه را طرف دیگر مطالبه میکند، بپذیرد.
یک مقام ارشد اروپایی نیز به رویترز گفته است خواستههای واشنگتن برای ایران بیش از اندازه پرهزینه است و در مقابل، مطالبات تهران از نظر سیاسی برای دولت آمریکا هزینهای سنگین به همراه دارد.
اورانیوم مدفونشده؛ جنگی که مسئله هستهای را پیچیدهتر کرد
یک مقام ارشد دیگر اروپایی که از سوی سازمان اطلاعات کشورش در جریان ارزیابیها قرار گرفته، معتقد است عملیات نظامی آمریکا نتیجهای کاملاً برخلاف هدف اولیه آن داشته است. این مقام که به دلیل حساسیت موضوع نخواسته نامش فاش شود، به رویترز گفته است: «این عملیات دقیقاً نتیجه معکوس آنچه مدنظر بود، به بار آورده است.»
به گفته او، حملات نظامی نهتنها ایران را تضعیف نکرده، بلکه به تقویت این کشور، متمرکز شدن قدرت در دست تندروترین چهرههای حاکمیت و پیچیدهتر شدن مسئله هستهای منجر شده است؛ بهجای آنکه این مسئله را حل کند.
نخستین مقام اروپایی و یک مقام دیگر غربی نیز به رویترز گفتهاند گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد احتمالاً بخش قابلتوجهی از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران در اعماق کوه کلنگکاپ (Pickaxe Mountain)، تأسیساتی بهشدت مستحکم و زیرزمینی در نزدیکی مجموعه هستهای نطنز، مدفون شده است.
نخستین مقام اروپایی در اینباره هشدار داده است: «ایران انگیزههای زیادی دارد تا یک برنامه هستهای مخفیانه را دنبال کند؛ برنامهای که هدف آن تضمین بازدارندگی در برابر مداخله نظامی احتمالی آمریکا در آینده باشد.»
ایران همواره تأکید کرده است که برنامه هستهای این کشور با اهداف صلحآمیز دنبال میشود و قصدی برای ساخت بمب هستهای ندارد. تهران همچنین اعلام کرده تا زمانی که جنگ ادامه دارد، اجازه بازگشت بازرسان هستهای به تأسیسات خود را نخواهد داد.
آرون دیوید میلر، یکی دیگر از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، گزینههای پیش روی واشنگتن را در چهار مسیر خلاصه کرده است: تشدید تنش، مذاکره، تسلیم شدن یا به زانو درآوردن ایران از طریق فشار و محاصره اقتصادی.
بیشتر بخوانید: نیویورکر: ترامپ آن روز صبح با حال بدی از خواب بیدار شده بود؛ او با ونس بر سر جنگ ایران به نقطه تقابل رسیده است تبعات برکناری ونس برای تهران و کشورهای خلیج فارس/ ترامپ در بنبست ایران با گزینههای محدودتر و خطرناکتر؛ ورود منطقه به جنگی طولانی و پرهزینه
به گفته او، دولت آمریکا فعلاً مسیر چهارم را انتخاب کرده است؛ هرچند همچنان احتمال اقدام نظامی را، پیش از آنکه دموکراتها در ماه ژانویه کنترل کنگره را در دست بگیرند، برای خود محفوظ نگه داشته است.
گزینه سوم ترامپ؛ فشار اقتصادی بدون ورود به جنگی تازه
یک مقام آمریکایی در گفتگو با رویترز مدعی شده است که کارزار فشار اقتصادی به اندازهای به ایران آسیب زده که رئیسجمهور آمریکا دیگر نیازی به انجام عملیات نظامی گسترده نمیبیند. به گفته این مقام، ترامپ برای جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هستهای، همچنان همه گزینهها را در اختیار دارد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، هفته گذشته در نشست وزیران گروه هفت در پاریس به حاضران گفت واشنگتن میان دو انتخابِ ازسرگیری جنگ یا پذیرش توافقی ضعیف گرفتار نشده است. این موضوع را چهار دیپلمات حاضر در نشست به رویترز گفتهاند.
روبیو از وجود گزینه سومی سخن گفته است: ادامه فشار اقتصادی برای مدتی طولانیتر، با این هدف که به ایرانیها نشان داده شود «آنها کنترل بازی را در دست ندارند». به گفته او، این فشار باید تا زمانی ادامه یابد که تهران امتیازهایی بدهد و زمینه برای دستیابی به توافقی فراهم شود که واشنگتن آن را متوازن و عادلانه میداند.
مقامهای اروپایی معتقدند ترامپ فعلاً همین گزینه سوم را انتخاب کرده است؛ هرچند یکی از آنها هشدار داده که رئیسجمهور آمریکا ممکن است هر لحظه تصمیم خود را تغییر دهد.
یکی از مقامهای ارشد اروپایی نیز گفته است ترامپ احتمال اقدام نظامی را بهطور کامل کنار نگذاشته و وقفه فعلی در جنگ، از نگاه بسیاری از ناظران، فرصتی موقت برای پیشبرد دیپلماسی به شمار میرود.
دو منبع در کشورهای حاشیه خلیج فارس به رویترز گفتهاند این کشورها به ترامپ هشدار داده بودند که ازسرگیری بمباران ایران میتواند حملات تلافیجویانه تهران علیه زیرساختهای آنها را در پی داشته باشد.
جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، هفته گذشته اعلام کرد کشورهای عضو این شورا در طول جنگ هدف بیش از هفت هزار موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفتهاند.
ابتسام الکتبی، رئیس مرکز سیاستگذاری امارات، در توضیح نگرانی کشورهای منطقه گفته است: «آمریکا به ایران حمله میکند، اما ایران مستقیماً آمریکا را هدف قرار نمیدهد؛ بلکه کشورهای خلیج فارس را هدف میگیرد. کشورهای خلیج فارس اهرمی برای تهدید ایران در اختیار ندارند. آمریکا چنین اهرمی دارد، اما این اهرم شکسته است.»
یکی از منابع خلیج فارس نیز به رویترز گفته است: «همه از ترامپ خواستند حمله نکند و خود او هم تمایلی به این کار نداشت.» با این حال، ترامپ اکنون فرصت محدودی برای تصمیمگیری در اختیار دارد و سه ناو هواپیمابر آمریکایی نیز در منطقه مستقر هستند. این منبع در پاسخ به این پرسش که آیا ترامپ از این فرصت استفاده خواهد کرد یا نه، گفته است: «خواندن رفتار ترامپ دشوار است.»
تنگه هرمز و محاصره دریایی؛ اختلاف اصلی بر سر این است که چه کسی اول عقبنشینی کند
به گفته تمام منابعی که با رویترز گفتوگو کردهاند، مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در حال حاضر بر سر ترتیب اقدامات متوقف مانده است؛ به این معنا که دو طرف درباره اینکه کدامیک باید نخستین گام را بردارد، به توافق نرسیدهاند. این منابع گفتهاند تهران خواهان آن است که پیش از آغاز مذاکرات جدی و ماهوی، محاصره دریایی ایران برداشته شود، داراییهای مسدودشده این کشور آزاد شود و امکان فروش نفت دوباره به حالت عادی بازگردد.
ایران همچنین خواهان پایان یافتن درگیریها در تمام جبهههاست و میخواهد نقشی رسمی و بهرسمیتشناختهشده در مدیریت عبورومرور از تنگه هرمز داشته باشد؛ گذرگاهی حیاتی که بخش مهمی از انرژی مورد نیاز جهان از آن عبور میکند.در مقابل، تهران حاضر است تنگه هرمز را دوباره باز کند، اما در مرحله نخست تنها وعده میدهد که در آینده درباره برنامه هستهای خود گفتوگو کند.
واشنگتن اما خواهان اقداماتی متقابل و همزمان است. آمریکا تأکید دارد که تعهدات قابل راستیآزمایی ایران درباره برنامه هستهای باید از همان ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار گیرد و تهران نمیتواند رسیدگی به این موضوع را به مراحل بعدی موکول کند.
چه کسی باید نخستین قدم را بردارد؟
نخستوزیر قطر پس از دیدار و گفتوگو با دونالد ترامپ، در پاریس وزیران کشورهای گروه هفت را در جریان آخرین تحولات میانجیگری قرار داد. یکی از مقامهای اروپایی درباره این نشست به رویترز گفته است نخستوزیر قطر «برای گفتن اینکه راهحل را پیدا کرده است، نیامده بود»، بلکه توضیح داد تلاشهای میانجیگرانه همچنان ادامه دارد، اما شکافهای جدی میان دو طرف باقی مانده است.
مقامهای اروپایی معتقدند مسئله هستهای ایران باید از همان مرحله نخست مذاکرات مورد بررسی قرار گیرد. از نگاه آنها، خواسته تهران مبنی بر اینکه ابتدا محاصره تنگه هرمز حلوفصل شود، تحریمها لغو شوند و تنها پس از آن بازرسان هستهای اجازه بازگشت پیدا کنند، قابل پذیرش نیست.
این مقامها میگویند دستیابی به توافق احتمالاً تنها زمانی امکانپذیر خواهد شد که هر دو طرف امتیازهایی بدهند؛ البته نه مستقیماً به یکدیگر، بلکه به طرفهای ثالث و بهویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس. به اعتقاد آنها، چنین رویکردی میتواند به ایران اجازه دهد شرایط توافق را نه بهعنوان امتیاز دادن به خواستههای آمریکا، بلکه در چارچوب پاسخ به مطالبات و نگرانیهای منطقهای بپذیرد.
اما مشکل فقط اختلاف میان تهران و واشنگتن نیست. رویترز مدعی شده است که در داخل ایران نیز، به گفته تحلیلگران سیاسی، در حال حاضر هیچکس در موقعیتی نیست که بتواند بهتنهایی توافقی را نهایی کند.
این خبرگزاری در گزارش خود ادعا کرد که یکی از مقامهای اروپایی مدعی شده است که هسته سختی از فرماندهان سپاه پاسداران که خود را پیروز جنگ میدانند، اساساً علاقهای به مذاکره ندارند. چنین شرایطی مأموریت عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، را در مذاکرات عملاً بسیار دشوار کرده است.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی که در مذاکرات هستهای با ایران مشارکت داشته، ادعا کرده است که تندروها با دقت سرنوشت سیاسی محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و نامزد ناکام انتخابات ریاستجمهوری، را دنبال کردهاند؛ کسی که به دلیل ارتباطش با یک توافق موقت پیشین، بهای سیاسی پرداخت کرد.
ایر در توصیف فضای حاکم بر جریانهای تندرو در ایران مدعی شد: «همه میترسند نرمترین چهره در میان تندروها باشند.»
به ادعای این دیپلمات پیشین آمریکایی، ممکن است محاصره دریایی آمریکا زودتر از دیپلماسی، تهران را به تصمیمگیری وادار کند.
او هشدار داده است: «در نهایت، اگر آمریکا محاصره را لغو نکند، ایران ناچار به تشدید تنش خواهد شد، زیرا نمیتواند برای مدت طولانی دوام بیاورد.»
منبع: خبرآنلاین


