نیره خادمی-چندی پیش ویدیویی از یک بازیگر و مجری درباره تحصیل و مدرسه وایرال شد که در آن مجری از امیر غفارمنش میپرسد: «سیستم آموزشی کشور چه مشکلی داره به نظرت؟» و غفارمنش پاسخ میدهد: «چ میم میم و ب میم میم به چه درد ما میخورد؟ از انباشته شدن آبرفتها در دهانه رودها سرزمینهایی به شکل مثلث ایجاد میشود که به آن دلتا گفته میشود. این به چه دردت میخوره؟ یا به من بگو مگس تسهتسههایی که تو آفریقا هست الان به چه کارتون میاد؟ اینجا الان تو آفریقایی؟ میخوای بری آفریقا زندگی کنی؟
الان به چه کارت میاد؟» این سخنان هرچند با زبان شوخی مطرح شد ولی سالهاست از زبان برخی دانشآموزان و حتی بزرگسالان تکرار میشود اما آیا فارغ از ایراداتی که به محتوای درسی و سیستم آموزش وارد است، چنین تفکری درست است؟ درسهایی که در مدرسه میخوانیم واقعا قرار است چه چیزی به ما اضافه کنند؟ «اعتماد» در گفتوگو با دانشآموزان امروز و دیروز و یک فعال صنفی معلمان و مرور نظرات دیگر معلمان، سراغ همین موضوع رفته است. درد دل دانشآموزان امروزی به گزارش اعتماد، «سر کلاس زیست اینطوریم که چرا باید بدونم داخل بدنم چه خبره؟
مثلا گلبول چیه، سلول چیه و کلا چه اجزایی توی بدن من وجود داره؟ اگه میخواستم دکتر بشم یا توی این حوزه فعالیت کنم، خب میگفتم لازمه اینا رو بدونم. ولی اگه نخوام، واقعا به چه درد من میخوره؟» اینها سخنان آسمان دختر ۱۳ سالهای است که حالا در پایه هفتم درس میخواند و علاقه زیادی هم به هنر و موسیقی دارد. به نظر او مدرسه بیشتر از این جهت به درد میخورد که فرد را در یک اجتماعی کوچکتر از جامعه قرار میدهد. «در این اجتماع با بچههای مختلف، خانوادههای مختلف و تربیتهای مختلف آشنا میشی.
دوستات عوض میشن، خلقوخوی آدمها فرق میکنه و تو باید یاد بگیری چطور باهاشون بسازی. اینکه از همون کودکی وارد یه جامعه بشی، واقعا باحاله.» آسمان معتقد است که درسها یا مهارتهایی که در آنها بیشتر منطق وجود دارد یا درسهایی که به صورت تیمی در مدرسه یا کلاس انجام میشود بیشتر به درد زندگی آینده آنها میخورد. «مثلا هنر و کامپیوتر که گروهی کار میکنیم، یا ریاضی که بعضی سوالهاش رو با هم حل میکنیم.
کلا خود فضای مدرسه هم مهمه، چون وارد یه اجتماع کوچیک میشی که آدمهای متفاوتی توش هستن.» اگر قرار بود که تغییری در درسهای مدرسه ایجاد کند، بدون شک موسیقی را به آن اضافه میکرد. «یه سری از معلمها شل حرف میزنن، کتابهای آموزش و پرورش هم خستهکنندهان بنابراین درس اصلا جذاب به نظر نمیاد. البته بعضی معلما خوب تدریس میکنن، ولی بچهها گوش نمیدن. خود معلم هم ممکنه خسته و کوفته باشه و از بس نمره بد دیده، سرخورده شده باشه.» دانشآموز دیگر آنوشا است که او هم در پایه هفتم درس میخواند و البته از برخی جهات نظر متفاوتتری نسبت به آسمان دارد.
او معتقد است که فقط بعضی درسها مثل تاریخ به درد میخورد که میتواند از آن درس بگیرد. «ریاضی هم به درد میخوره البته اونم تا ابتدایی، علوم هم همین طور. دوست داشتم در مدرسه مهارتی یاد داده بشه که اگه تنها و شکست خورده و توی بدترین حالت هم باشی بتونی خودتو جمع کنی.» آنوشا نسبت به سیستم آموزشی و معلمها هم نقد دارد.
«بعضی از معلمها فقط برای پول میان و چنین معلمی باعث فساد میشه، چون پول میگیره و نمره میده بنابراین حق بچههای دیگه ضایع میشه و به درستی هم نمیتونه آموزش بده در صورتی که اگه با عشق به بچهها توضیح بدی و با او همکاری کنی، اگه از درس هم متنفر باشه به خاطر معلم سر درس میشینه.» او اگر میتوانست درسهای مدرسه را تغییر بدهد اول روی درس کار و فناوری و هنر دست میگذاشت چون معتقد است که هیچ چیزی از آن را در مدرسه یاد نمیگیرند. «مدرسه باید ما رو برای زندگی واقعی آماده کنه.
افرادی زیادی هستند که کنکور ندادن و سواد پایینی هم دارند ولی رفاه خوبی برای خانوادهشون ساختن. در آینده کسی قرار نیست بگه کنکورت رو چند شدی یا چه مدرکی داری. خوشبختی و موفقیتی که تو زندگی داری رو میخوان نه اینکه مثلا بگی من خیلی آدم باهوشیام. مدرسه باید به جای کنکور و امتحان که بچهها رو بیشتر افسرده میکنه بیشتر برای شغل آینده و زندگی اونا وقت بذاره.» محمدرضا هم کلاس هشتم است و میگوید که یادگیری را خیلی دوست دارد اما وقتی پای حرف بزرگترها مینشیند مدام از آنها میشنود که این درسها در زندگی روزمره به دردشان نخورده است.
«من درس خواندن را دوست دارم اما اطرافیانم توی کلاس اغلب طور دیگهای فکر میکنن بنابراین گاهی برای اینکه نشون بدم جزو اونا هستم، مجبورم درسهایی که برام جذابه رو کم اهمیت جلوه بدم.» تصور بیفایده بودن درس و مدرسه البته تنها مختص ایران نیست و در کشورهای دیگر جهان نیز دیده میشود. گزارش «The State of Global Teenage Career Preparation» که سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در سال ۲۰۲۵ منتشر کرده، نگرش نوجوانان کشورهای مختلف را درباره میزان آمادگیای که مدرسه برای زندگی بزرگسالی و آینده شغلی آنها فراهم میکند، بررسی کرده است.
نتایج این گزارش نشان میدهد این نگرانی در میان بخش قابل توجهی از دانشآموزان وجود دارد. طبق یافتههای این گزارش ۴۹ درصد دانشآموزان «کشورهای عضو OECD» معتقدند مدرسه کار چندانی برای آماده کردن آنها برای زندگی بزرگسالی انجام نداده است، 32,6 درصد گفتهاند مدرسه چیزهایی به آنها یاد نداده که بتواند در یک شغل برایشان مفید باشد، 41،5 درصد گفتهاند برای مسیر آینده خود به اندازه کافی آماده نیستند و 24,2 دهم درصد هم موافقند که مدرسه وقت آنها را تلف کرده است.
حرف دانشآموزان دیروزی فرهاد 44 ساله است و در جریان پاسخ به پرسشها یکی از روزهای دوران متوسطه را به یاد میآورد که چند نفری روی نیمکتهایشان نشسته بودند و از بیفایده بودن ریاضی و جغرافی حرف میزدند. بعدها که وارد زندگی شد فهمید که درسها بیفایده نبوده و حالا معتقد است که شاید روش تدریس معلمها یا حتی محتواهای درسی حوصله سر بر باشد اما اصل موضوع مهم است.
«ما آن درسها را خوندیم و بیشتر البته حفظ کردیم و نمره گرفتیم و بعد هم افتادیم در صف طولانی کنکور ولی حالا وقتی در زندگی، سفر یا بحث کم میآورم به خلأ آموزشی که در مدرسه یا خانواده ما وجود داشت فکر میکنم.» لیلا 40 ساله است و میگوید که قبلا فکر میکرده بعضی درسها فقط برای امتحان است ولی بعد نظرش عوض شده؛ فارسی باعث شده تا بهتر بتواند حرف بزند و بنویسد و ریاضی هم در حساب و کتاب روزمره خیلی به او کمک کرده است. البته فکر میکند بهتر بود که مهارت ارتباطی یا مهارت حل مساله که انسان واقعا در زندگی به آنها نیاز دارد در مدرسه بیشتر آموزش داده میشد.
«اینها بیشتر از بعضی حفظیات در زندگی روزمره به کار میآید در حالی که در گذشته مدرسهها ما را برای امتحان و کنکور آماده میکردند تا زندگی واقعی و بیشتر تمرکز ما هم روی درس خواندن، نمره گرفتن و قبول شدن بود. بعد از ورود به دنیای واقعی، متوجه شدم فقط بخشی از چیزهایی که در مدرسه یاد گرفته بودم، واقعا به کارم میآید.» محسن ۲۷ سال دارد، در حوزه برنامهنویسی و هوش مصنوعی کار میکند و تبحر زیادی در رشته خود دارد موضوع را طور دیگری نگاه میکند. او مانند بسیاری در کودکی اعتقادی به آن درسها نداشته و حالا معتقد است که این بیعلاقگی به دلیل ایجاد میشود؛
توجیه نکردن دانشآموزان درباره اهمیت تاثیر یادگیری دروس مختلف در رشد و پرورش آنها و پایین بودن کیفیت محتوا و روش تدریس کتابهای درسی. «خودم در سالهای پایانی دبیرستان فهمیدم که مثلا فیزیک و ریاضی چقدر میتواند به قدرت تحلیل من کمک کند بعد از آن جدیت و حتی علاقه بیشتری برای یادگیری این دروس داشتم اما همچنان معلمها چندان خلاقیتی برای آموزش نداشتند.» نظام آموزشی از کجا باید بفهمد استعداد یک نفر در کجاست؟ انتشار ویدیوی امیرغفارمنش و قهقهههای مجری انتقاد و واکنش برخی معلمان و کارشناسان آموزش را در پی داشت.
میلاد خاکیه، پزشک و مدرس، ویدیوی دیگری در صفحه اینستاگرام منتشر کرد و با کنایه نقدهایی را بیان کرد: «بله اینها به درد ما هم نمیخورد، اما به درد جهان اول میخورد. ما قرار نیست ماشین تسلای پرنده و آیفون بسازیم، قرار است مصرفکننده باشیم.» او به این موضوع اشاره کرد که در سالهای اخیر رتبه مقطع متوسطه کشور ما در میان کشورهای خاورمیانه افت پیدا کرده یا دانشگاههایآن دیگر در رنکینگهای جهانی جایگاه خوبی ندارند. «امثال این افراد مدام در رسانهها گفتند که سینوس و کسینوس به چه درد ما میخورد…
این میشود سطح آموزش و نظام آموزشی که که دیگر کسی در آن تمایلی به درس خواندن ندارد. آنقدر گفتید «به درد ما نمیخورد» که دیگر واقعا به درد ما نخورد. نظام آموزشی از کجا باید بفهمد استعداد یک نفر در چه زمینهای است؟ دانشآموز باید ریاضی، جغرافیا، فیزیک و سایر درسها را بخواند تا بتواند استعداد خودش را پیدا کند.» محمد فلاح، معلم ریاضی هم در این باره نوشت: « اتفاقا همین ک.م.م و ب.م.م که مثال زدند خیلی بیشتر از چیزی که فکر میکنید به تقویت ذهن بچهها کمک میکند.
وقتی دانشآموز یاد میگیرد چند عدد را بررسی کند و بین راهحلهای مختلف ارتباط پیدا کند و بهترین راه را انتخاب کند در واقع تحلیل و استدلال و حل مساله را تمرین میکند. قبول دارم که روش آموزش خیلی جاها نیاز به تغییر دارد و بچهها باید چرایی و کاربرد مطالب را بفهمند نه اینکه فقط فرمول حفظ کنند. گاهی مهمترین چیزی که از یک درس یاد میگیریم آن مطلب نیست بلکه طرز فکر کردن به آن است.» درباره دلیل مدرسه رفتن از نظر نرگس ملکزاده، معلم و فعال صنفی معلمان هم هر کدام از دروس مدرسه فلسفهای دارد.
او در گفتوگو با «اعتماد» در این باره توضیح میدهد: «باید میان کاربرد مستقیم یک درس و تأثیر آن در شکلگیری تواناییهای فرد تفاوت قائل شویم. ممکن است فردی در بزرگسالی هیچگاه از فرمولهای پیچیده جبر یا قضیههای هندسی استفاده نکند اما یادگیری این مباحث به او قدرت تحلیل، نظم ذهنی، استدلال، حل مساله و مواجهه منطقی با مسائل پیچیده را میدهد. ریاضی فقط آموزش محاسبه نیست؛ تمرین دقت، تفکر مرحلهای و تصمیمگیری بر اساس شواهد است. تاریخ صرفا حفظ کردن نام پادشاهان و تاریخ جنگها نیست؛
اگر درست آموزش داده شود، قدرت تحلیل تحولات اجتماعی، شناخت ریشه بحرانها و درک پیامد تصمیمهای انسانی را تقویت میکند. جغرافیا نیز به دانشآموز کمک میکند جهان را فراتر از محیط محدود زندگی خود بشناسد و رابطه انسان، محیط، منابع و تحولات اقتصادی را درک کند. حتی درسهایی که در ظاهر کاربرد شغلی یا روزمره مشخصی ندارند، میتوانند زمینهساز شکلگیری مهارتهایی باشند که فرد سالها بعد، در محیط کار، زندگی اجتماعی و تصمیمگیریهای بزرگسالی به آنها نیاز پیدا میکند.
بنابراین، نباید ارزش یک درس را فقط با این معیار سنجید که دانشآموز فردا کجا و چند بار از فرمول یا محتوای آن استفاده خواهد کرد.» فاصله میان آموزش رسمی و تجربه واقعی اصلا چرا چنین نقدی در جامعه شکل گرفته که «این درسها به چه درد زندگی ما میخورند؟» ملکزاده این سوال را تا حد زیادی محصول فاصلهای میداند که میان آموزش رسمی و تجربه واقعی زندگی دانشآموزان ایجاد شده است. «دانشآموز امروز با مسائل متعددی مواجه است؛
از مدیریت پول توجیبی و خرید اینترنتی گرفته تا مواجهه با اخبار جعلی، فعالیت در شبکههای اجتماعی، شناخت حقوق فردی، ارتباط با دیگران و تصمیمگیری درباره آینده تحصیلی و شغلی. طبیعی است وقتی مدرسه درباره این مسائل پاسخ روشنی به او نمیدهد، از خودش بپرسد دانستههایی که در کلاس فرا میگیرد چه ارتباطی با زندگی واقعیاش دارند. از طرف دیگر، شیوه ارزشیابی و آموزش حافظهمحور نیز در شکلگیری این نگاه موثر است. وقتی موفقیت دانشآموز به حفظ کردن مطالب، پاسخ دادن به سوالات امتحانی و کسب نمره محدود میشود، فرصت درک کاربرد دانش از بین میرود.
البته نباید همه این انتقادها را ناشی از ضعف دانشآموزان یا بیحوصلگی نسل جدید دانست. بخشی از این پرسش، یک مطالبه جدی از نظام آموزشی است: مدرسه باید بتواند توضیح بدهد آنچه آموزش میدهد چگونه به توانمندتر شدن انسان کمک میکند.» به گفته او نظام آموزشی در این زمینه مسوولیت مهمی دارد و مشکل فقط محتوای کتابهای درسی نیست؛ بلکه باید به شیوه تدوین، نحوه ارائه، روش تدریس و نظام ارزشیابی هم توجه کنیم. «بسیاری از کتابهای درسی نیازمند بازنگری جدی هستند. بخشی از محتوا با تحولات اجتماعی، اقتصادی، فناوری و سبک زندگی نسل جدید هماهنگی کافی ندارد.
دانشآموز امروز با هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال، شبکههای اجتماعی، تغییرات بازار کار و شکلهای جدید ارتباطات مواجه است، اما گاهی در کلاس درس با محتوایی روبهرو میشود که ارتباط آن با این تحولات برایش روشن نیست. از سوی دیگر، کتاب درسی نباید صرفا مخزنی از اطلاعات باشد که دانشآموز موظف به حفظ کردن آنهاست. محتوای آموزشی باید مسالهمحور، بهروز و متناسب با نیازهای واقعی جامعه باشد.
برای مثال، در درس مطالعات اجتماعی میتوان موضوعاتی مانند مهاجرت، آسیبهای اجتماعی، حقوق شهروندی، مسوولیتهای اجتماعی، سواد رسانهای و تحولات جمعیتی را با مسائل روز جامعه پیوند داد.در واقع، ما به حذف دانش پایه نیاز نداریم؛ به بازنگری در محتوا، روش آموزش و شیوه انتقال دانش نیاز داریم.» ارزش آموزش فراتر از کاربرد مستقیم آن در شغل است این عضو کانون صنفی معلمان معتقد است که ارزش آموزش فراتر از کاربرد مستقیم آن در شغل آینده است و اگر قرار باشد مدرسه فقط مهارتهای مورد نیاز برای یک شغل مشخص را آموزش بدهد، عملا کارکرد تربیتی و انسانی خود را محدود کردهایم.
«مدرسه باید انسانی تربیت کند که بتواند مستقل فکر کند، مسائل را تحلیل کند، در برابر اطلاعات نادرست قدرت تشخیص داشته باشد، مسوولیت تصمیمهای خود را بپذیرد و در جامعه نقش موثری ایفا کند. ما دانشآموز را فقط برای ورود به دانشگاه یا پیدا کردن شغل آماده نمیکنیم. او قرار است در آینده شهروند یک جامعه باشد، با دیگران تعامل کند، خانواده تشکیل بدهد، حقوق خود و دیگران را بشناسد، در برابر مسائل اجتماعی مسوولیت بپذیرد و در موقعیتهای پیچیده تصمیم بگیرد. بنابراین، آموزش باید هم به تواناییهای شناختی و فکری توجه کند و هم به مهارتهای زندگی اجتماعی.
هدف نهایی مدرسه صرفا تربیت نیروی کار نیست؛ تربیت انسانی آگاه، توانمند، مسوولیتپذیر و برخوردار از قدرت انتخاب است.» او معتقد است که مهارتهایی مانند سواد مالی، مالیات، بیمه، حقوق و مهارتهای زندگی باید وارد برنامه آموزشی مدارس شوند، اما نه به قیمت حذف درسهای پایه.
«مدرسه باید دانشآموز را برای مواجهه با زندگیای آماده کند که در آن فقط دانستن پاسخ سوال مهم نیست، بلکه تشخیص مساله، انتخاب راهحل و پذیرش مسوولیت پیامدهای آن اهمیت دارد.» مساله مدرسه در ایران حذف درسهایی مثل ریاضی، فیزیک یا جغرافیا نیست ولی دانشآموز باید بداند چرا این درسها را یاد میگیرد و این دانستهها چه چیزی به توانایی او برای فهمیدن، تحلیل کردن و تصمیم گرفتن اضافه میکنند. مدرسه فقط پاسخ سوالهای امتحان را به دانشآموز یاد نمیدهد و باید او را برای پرسشهای سخت زندگی آماده کند.
منبع: اعتماد آنلاین



