پنجمین سالروز درگذشت اردشیر زاهدی، وزیر امور خارجه دولت محمدرضا شاه و آخرین سفیر ایران در آمریکا پیش از انقلاب، فرصتی برای بازخوانی روایت او از سقوط حکومت پهلوی است. زاهدی در گفتوگویی با تاریخ شفاهی هاروارد در سال ۱۹۹۲، برخلاف برخی روایتها، نقش تعیینکننده آمریکا در سرنگونی شاه را رد میکند و فساد، اختلافات درونی، ضعف ساختار سیاسی و عملکرد فرماندهان نظامی را از عوامل اصلی فروپاشی سلطنت میداند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ درگذشت اردشیر زاهدی (۲۴ مهر ۱۳۰۷ – ۲۷ آبان ۱۴۰۰)، وزیر امور خارجه ایران در دوران محمدرضا شاه و آخرین سفیر ایران در ایالات متحده پیش از انقلاب ۱۳۵۷، فرصتی برای بازخوانی روایتهای او از واپسین سالهای حکومت پهلوی و تحولات منتهی به انقلاب است. زاهدی که از نزدیکترین چهرههای سیاسی به شاه به شمار میرفت، در سالهای پایانی سلطنت پهلوی در متن مناسبات ایران و آمریکا قرار داشت و از نزدیک تحولات واشنگتن و تهران را دنبال میکرد.
زاهدی در گفتوگویی با حبیب لاجوردی در پروژه تاریخ شفاهی هاروارد، در ۲۲ ژانویه ۱۹۹۲ [ ۲ بهمن ۱۳۷۰]، بهصراحت با این دیدگاه که آمریکا تصمیم گرفته بود محمدرضا شاه را سرنگون کند، مخالفت میکند. زاهدی در این مصاحبه، بخش مهمی از مسئولیت فروپاشی حکومت پهلوی را متوجه اختلافات درونی، فساد، ضعف ساختار سیاسی و عملکرد مدیران و فرماندهان نظامی میکند.
آنچه در ادامه میآید، بخشی از این مصاحبه است که در آن اردشیر زاهدی، از منظر یکی از نزدیکان و کارگزاران ارشد حکومت پهلوی، درباره نقش آمریکا، عملکرد محمدرضا شاه و دلایل فروپاشی سلطنت سخن میگوید:
س- فکر میکنم شما بهترین شخص باشید برای پاسخ به این، آیا به نظر شما دولت آقای جیمی کارتر علاقمند بوده که سلطنت محمدرضا شاه ساقط بشود؟
ج – جواب فوری من نه است برای اینکه اگر علاقمند بود و این را میدیدم و نمیگفتم خیانت کرده بودم. در عین حال هم البته نظرهای دولت ما خودمان مستقل هستیم، آنها تا آنجایی که، آن چیزی که جیمی کارتر نسبت به اعلیحضرت نظر حسننیت نداشته، این را میدانیم. توی گزارشات من منعکس شده. بارها هم اعلیحضرت برای اینکه تلگرافات کشف نشود به من وارونه هم زدند که چرا این حرفها را میزنی، ولی گفتم. جیمی کارتر را آمدند توی کلهاش کردند راجع به Human Right [حقوق بشر]، تز جیمی کارتر هم Human Right بوده. ملاحظه میفرمایید.
بعد هم آمده توی اتاق تنها هم نشسته قبول آنها را هم کرده. اینها هست تاریخ حتی توی کتابهایی که خود اینها نوشتند آقای آن دبکل و غیره. اما جیمی کارتر آدمی نبوده که بیاید شخصیت و آن طرز عرض شود که، پرسنالیتهای نبوده که بیاید چیز جئوپولتیکاش این باشد که بداند که بخواهد خودش… برایش فرق نمیکرده. گفته خوب، فرض کنید شاه نبود ایکس باشد،!So what […] آخرسر هم تصمیم را باید او میگرفته که در آنجا هست، رئیس آن مملکتی که پادشاه ما بوده. والا اگر ما به او میگفتیم به تو چه.
من نمیخواهم بگویم که به هر حال اگر سیاست خارجی تصمیم بگیرد یک مملکت را لق میکند، همینطور که بارها تو تاریخمان هم بوده. آن مرتیکه دیوانه صدام حسین آنجا نشسته کارش نمیتوانند بکنند. تمام چیز اقتصادی هم کردند.
بنابراین اعلیحضرت هم خودش چون ته قلبش خوشبختانه یا متأسفانه، نمیدانم، ولی به هر حال، او هم معتقد به این Human Right بوده، ولی یکدفعه شما، خدا بیامرزد اتابکی اینجا سفیر بود آمد دیدمش وقتی من وزیرخارجه بودم رفتم تا به اعلیحضرت عرض میکردم و برایش تلگراف فرستادم که برود به آمریکا خبر مرگش را آوردند. آن شب اتفاقا خانه اعلم من بودم با این شیخ پیخها. چی شد؟ آب زیاد جمع بود در شکمش، این آب آمد یواشیواش میکشیدند چون تند کشیدند شوک آمد کشتش. نه بهش سم دادند نه بهش پنیسیلین دادند. یک مثال خیلی زنده.
یک چیز شما یک موضوعی را وقتی میخواهید عوض بکنید، پنیسیلین دوا این چیزها را یک چیزهایی خودش که خوب است شوک هم میآورد میکشد. باید روی اصولی میبود. یکدفعه از یک ستون به یک ستون پریدن با نداشتن برنامه صحیح. خوب، آقای شریفامامی آمده. ته دلش این بوده که خوب، دو دفعه که این دماغ مرا سوزانده پس حالا بگذارم این قدرت پیدا نکند. در ضمن آنجا را همچین کنم. آن وقت که شریفامامی وقت آورده که قدرت داده به شریفامامی، حتی علیاحضرت هم برعلیه شریفامامی بوده که من آن وقت به نفع شریفامامی بودم دیگر سر قضیه Vis-a-vis [در ارتباط با] ایران و عراق و خمینی.
خوب، چرا نشده؟ آنوقت فرض کنید آقای شریفامامی گفته که، قربان این باشد در آنجا. اعلیحضرت فرمودند خیلی خوب باشد. دفاع کردند از تز و گفتند خوب اینجا نباشد میرود یک جای دیگر.
[…] بنابراین به نظر من اگر کارتر در اینکه آدم، آدم حسننیتدار، ناوارد، ضعیف است به همین دلیل هم خود آمریکایی حسابش را رسید. اما او آمده بود کمر قتل اعلیحضرت را بسته بوده که میخواسته از بین ببردش، تردید دارم. تازه، چون من یک خرده حس ناسیونالیستم شاید بعد زیادی است، ولی اینکه او هم میخواست، به او چه. ما یک مملکتی بودیم که میگوییم ابرقدرتیم. وضع اقتصادیمان خوب است. میخواهیم ژاپن و همهجا باشیم. تمام این حرفها را داریم، همه هم بیایند خفه بشوند به راست راست، به چپ چپ. اگر این قدرت را داریم چرا بگوییم آره. آقای سایونس زنده است. کارتر هم زنده است.
آنجا هم عکس هست دیگر. ایشان آمده گفتم که آقا اینطور است اینطور است. به اعلیحضرت عریضههایی که نوشتم ایران و برزیل را مقایسه کردم. برزیلی حرفهایش را روی کرسی نشانده ما ننشاندیم. چرا؟ چون آن دستوری که داده شده و ما خواستیم عمل کنیم یکدفعه خواستیم بگوییم که این دستور شما غلط است برای اینکه بتوانیم خودمان را حفظ کنیم، آمدیم یک راکسیونهایی [واکنش] درست کردیم. این راکسیونها باعث شده که عوض اینکه این آبی که داریم گرم میکنیم این همه آب بریزد و هی کمتر سوراخ پیدا بشود و برود ازش. یواشیواش آمدیم به طرف پایین.
در موقعی که مملکت ما به یک همبستگی و یک نقشه اصولی به نظر من احتیاج داشته، ما آن وقت نیامدیم فکر مملکت بکنیم. ما فکر آمدیم بکنیم حساب خرده تصفیه بکنیم، و این به کشاکشها، این جنگها. خوب، آخر اگر بگویم این را به اسم، هنوز باعث تأسف و فلان. اگر بنده نمیتوانم در تهران باشم و کار کنم غلط میکنم میآیم میروم مثلا در اروپا در آمریکا بخواهم پست خودم هم نگه داشته باشم. این معزول کردن نمیخواهد. اگر من دلم درد میکند بگویم قربان بروم دیگر.
این را به ایراد امروزم نیست، این ایراد را به مرحوم علاء هم میگیرم، ولی مرحوم علاء گفت قربان بنده مریضم باید بروم عمل کنم اجازه بدهید عقب بیفتد. حالا قبول نکردند، ولی مرتیکه اقلا گفت. وقتی که پروستاتش را میخواست عمل کند، آخر زاهدی به عنوان اینکه مریضم استعفا کرد و رفت. نخستوزیر بعدی که هنوز… نشده که گذاشتنش تو پاریس آمدند شوخیهای عجیب و غریب هم راجع به این موضوع بود. ولی به هر حال، باید یک کسی که نمیتواند کارش را انجام بدهد دیگر نه آنجا نیست سر کارش.
شما در روز، خودت الان، این یادداشتهایت را پنج روز بهش نرسی یک کس دیگری دست بهش زد اصلا نمیتوانی بفهمی چی به چی بوده. به نظر من خودخواهی، به نظر من فساد، به نظر من ضعف، با هم بد بودن، همه اینها به هم خورد.
س – پس شما به این عقیدهای که خیلی از به اصطلاح بلند مردان ایران دارند که آمریکاییها بودند که موجب شدند [امام]خمینی را بیاورند و اعلیحضرت را ببرند و اینها، شما به این مطلب معتقد نیستید.
ج – این را برای من اصولا این آورد آن برد را، شاید میگویم آدمی Naive [زودباور] باشم که میگویم این حرف، شاید روی Naivity ایم روی خریتم است روی نفهمیام است، ولی اصولا یک سؤال خیلی ساده میکنم؛ این دست من اگر زخم نباشد و اینجا یک میکربی نباشد داخل خون من نمیشود. این دست من وقتی زخم شد و میکرب داخل شد میتواند درنتیجه به من کزاز بدهد و مرا هم بکشد، و تازه وقتی آن هم شد باز دوا دارد.
پس بنابراین اگر برنامه انگلیس فرض بفرمایید یا آمریکا یا فرانسه یا همهشان با هم، این بوده یا نبوده، اگر مایی که به خودمان افتخار میکنیم که ملیت ایران داریم، مایی که میگوییم Cradle of Civilization [گهواره تمدن] هستیم، مایی که میگوییم دو هزار و پانصد سال سلطنت داریم، مایی که میگوییم و و و و… چطور یکدفعه در عرض چند ثانیه روحیهمان را میبازیم آخرسر هم میگذاریم توی بشقاب طلایی میدهیم.
ترکیه من برایش احترام [قائلم]، این را به اعلیحضرت عرض کردم، قربان، ببین ترکها دارند چهکار میکنند. خود یارو وقتی، نظامیها آمدند امور را در دست گرفتند. اگر آدمهای نظامی وطنپرست داشتیم، اگر نظامی از اینجا تا اینجا نشان بزن نداشتیم، اگر نظامیای که برای خاطر اینکه آقای علم یا من یا ایکس و ایگرگ را راضی کند بیاید یک کاری انجام بدهد. چی بهشان عرض کردم؟ گفتم اگر میخواهید عوض بکنید اول تاپ را بردارید. اگر میخواهید واقعا یک نتیجه، برای اینکه اینها دیگر این اغلب این اُمَرایمان فاسد شدند.
یک کسی که چهارتا ستاره میگذارد از اینجا تا اینجایش عرض شود نشان میگذارد، گه میخورد غلط میکند که بیاید برود پهلوی وزیر دادگستریای که میداند آن دارد خیانت به این مملکت میکند برعلیه خودش که میآید شب میگوید بله آقای نمیدانم بختیار بد است و اینها. برود آنجا ساعتها بنشیند که بتواند اجازه بگیرد برود خارج. امروز هم واترگیت یا نمیدانم چاترگیت یا این یکی از اینجاها بتواند زندگی خوب داشته باشد و سوار طیاره شده باشد و در رفته باشد. این را چه بهش میگویید شما؟
یک فرماندهای، یک نظامی، البته اگر بخواهم طرف او هم ازش دفاع کنم میگویم خوب، میترسید شاه پشت سرش نباشد این کار را کرد. ولی به هر حال، زبانی است دیگر در یک شما. به اعلیحضرت عرض کردم وقتی دعوا سر این بود که چرا استعفا میکنم، گفتم قربان در یک بُکسبازی آدم یکی میخورد یکی میزند. ما دوتا هم با هم بکسبازی کردیم اجازه بدهید بنده عجالتا بزنند شمارش بکنند من خورده باشم زمین، چون میگویید که نمیشود، دولت نمیتواند برود برای اینکه تازه از رأی گرفته، من هم این غلطها را کردم برای خودتان هم دعوا کردم.
س – پس شما میفرمایید که بر فرض اگر امریکاییها میخواستند رژیم را براندازند…
ج – اگر خودمان غیرت داشتیم…
س – … میتوانستند ایستادگی بکنند.
ج – به نظر من اگر خودمان غیرت داشتیم. اگر خودمان یک Establishment [حاکمیت] درست داشتیم. پایهها این درخت، درخت باریشهای بود، به این آسانی کنده نمیشد. ملاحظه میکنید. هر چیزی را میشود از بین برد از بمب اتمی، ولی به این سادگی. شما خوشبختانه در این جریان همه دیگر شاهد بودیم یک چیزی نیست که بخواهیم راجع به تاریخ گذشته صحبت کنیم یا آتیه که برایمان مبهم است. دیدیم و شاهد بودیم که مملکت خیلی آسان از دست رفت.
اگر قرار بود همین دولتها را عوض بکنیم، دو سال زودتر کرده باشیم، اگر قرار بود کسانی میآوردیم که یک خرده… خوب، شاید اعلیحضرت آنوقت میترسیدند حتی دولت نظامی بیاید، دولت نظامیای را بیاورند که مبادا جایشان را بگیرد. آن هم به نظر خودش درست بوده ولی از لحاظ… چی بهشان عرض کردم؟ عرض کردم قربان مگر یادت رفته قسم خوردید به مجلس؟ مگر فراموش فرمودید که رفتید در پرسپولیس نطق کردید به کوروش که خودتان هم اینجا آن کار را شنیدید و میگفتید. الان نمیتوانید، نباید تشریف ببرید. ممکن هم بود اگر اعلیحضرت آنجا بود نابود میشد.
این را بهتان بگویم این را که میگویم شاید خودخواهی و بیشرمی میکنم میگویم، ولی به هر حال، پادشاهی را که بهش قسم خورده بودیم باید آنجا میماند تا ما هم بتوانیم باشیم. او نباید میرفت. اگر اعلیحضرت تشریف نمیبردند، باز هم میگویم، ممکن است آدم Naive ای [زودباوری] هستم این حرف را میزنم وارد نیستم یا احساس غلط، من معتقدم اگر اعلیحضرت تشریف نمیبردند [امام]خمینی جرأت نمیکرد تهران بیاید. ملاحظه میکنید.
ما در این موقع، شما اگر میدانید که فرض کنید که آقای دکتر بختیار این توی خودش گروه خودش تقویت نمیتواند بشود با هم اختلاف دارند، یا قبلش آقای دکتر صدیقی، خوب، چرا او را میآورید؟ چرا نرویم به مردم همان پیشنهادی که عرض کردم که بارها بهشان شده بود، نمیدانم کی این را میباعث میشد… که بیاییم یک شورایی درست بکنیم…
منبع: خبرآنلاین


