مجید صیادنورد -کارشناس روابط بینالملل
نامگذاری عوارض جغرافیایی صرفا اقدامی زبانی نیست؛ بازتابی از هویت تاریخی، سنتهای علمی، جغرافیای انسانی و شیوه ارتباط جوامع با پیرامون خویش است. پهنه آبی واقع در شمال ایران، طی قرون متمادی با عناوین گوناگونی یاد شده است؛ با این حال، در سه دهه اخیر و همزمان با تحولات ژئوپلیتیک منطقهای، نام «خزر» (که منتسب به یک قوم مهاجم و غیربومی منطقه است) در ادبیات رسمی و رسانهای کشور سیطره یافته؛ امری که تا حدی ناشی از بیتوجهی به عقبه تاریخی، هویتسازیهای قومی منطقهای و عدم هماهنگی اصطلاحشناختی با ادبیات بینالمللی بوده است.
در میان نامهای تاریخی این پهنه آبی، «کاسپین» و «هیرکانی» از ریشهدارترین عناوین باستانی برخوردارند. پرسش این نوشتار نه نفی سابقه ثبت نامهای گوناگون در متون کهن، بلکه نقد الگوهای نامگذاری موجود و اثبات این مدعاست که نام «کاسپین» متضمن بیشترین ارزش تاریخی-هویتی، انطباق با حقوق بینالملل و کارآمدی علمی برای کاربست رسمی، دانشگاهی و نقشهبرداری در ایران است.
پشتوانه تاریخی و قومی نام «کاسپین»
نام کاسپین ریشه در نام قوم باستانی کاسپی (Kaspioi) دارد. دانشنامه ایرانیکا در مدخل تخصصی «کاسپین» به قلم رودیگر اشمیت (Rüdiger Schmitt)، این قوم را مردمی بومی معرفی میکند که در کرانههای جنوب غربی این دریا میزیستهاند. دانشمندان جغرافیای باستان، ازجمله هکاتئوس (سده پنجم پیش از میلاد) و هرودوت، این دریا را با صورت «کاسپیا» و «دریای کاسپین» ثبت کردهاند و قوم «کاسپی» بر اساس متون هرودوت و استرابون، از اقوام بومی حوزه جنوب و غرب این دریا (گیلان، تالش و مغان) و بخشی از اتحادیههای قومی ایران باستان در قلمرو هخامنشیان بودهاند.
از سویی، نام کاسپین نهتنها در یونان، بلکه در نقشههای رومی مانند Tabula Peutingeriana و نقشههای قرون وسطی و رنسانس اروپا (نقشههای بطلمیوسی) بهعنوان تنها نام استاندارد این دریا ثبت شده است. بر این اساس، عنوان و نام کاسپین دستکم از دوهزارو ۵۰۰ سال پیشینه مکتوب در سنت جغرافیایی جهانی برخوردار است. ارزش استدلالی برجسته نام کاسپین، پیوند بیواسطه آن با اقوام بومی حوزه جغرافیایی ایران باستان است. برخلاف نامهای وارداتی، قوم کاسپی بخشی از جغرافیای انسانی تاریخی جنوب و غرب این دریا بوده است؛
طرفه اینکه در پیوند با ریشههای زبانی بومی، در برخی گویشهای کرانه جنوبی (مانند گیلکی) واژه «کاس» به معنای چشمروشن/ روشنچهره حفظ شده که اشارهای بومی به تبارشناسی این اقوام است.
«هیرکانی»؛ نام باستانی همپیوند با جغرافیای ایران
در کنار کاسپین، «هیرکانی» (Hyrcania) نیز نامی کهن برای این دریاست. استرابون (جغرافیدان برجسته سده اول پیش از میلاد) در کتاب یازدهم جغرافیا به صراحت تصریح میکند که این پهنه آبی «دریای هیرکانی» نیز خوانده میشود. این نام برگرفته از ایالت باستانی «ورکانه» (گرگان امروزی) در جنوب شرقی دریاست. امروزه اصطلاح هیرکانی در ثبت جهانی میراث طبیعی (ازجمله جنگلهای هیرکانی) استمرار یافته که بیانگر اصالت این نام در جغرافیای زیستی ایران است.
آسیبشناسی کاربست نام «خزر»
نام «خزر» برگرفته از نام قوم خزارها، چادرنشینان غیرایرانی و غیربومی منطقه ولگا و شمال قفقاز است. این قوم نهتنها تبار یا سکونتگاهی در کرانههای جنوبی دریا (ایران) نداشته است، بلکه در دوران ساسانیان و قرون نخستین اسلامی بارها به مرزهای شمالی ایران تاختهاند. اگرچه این نام به دلایل غلبه سیاسی و مبادلات تاریخی در برخی متون جغرافیای دوره اسلامی رواج یافت، اما اعطای «هویت ملی و رسمی» به نام یک قوم غارتگر و غیربومی، واجد اشکال تاریخی و هویتی است.
علاوه بر این، در دهههای اخیر، تأکید ویژه بر واژه «خزر» در جغرافیای سیاسی منطقهای، تا حدی متأثر از رویکردهای قومگرایانه حاشیهای برای گسست هویتی از عقبه تاریخی ایران بوده و تداوم استفاده بیضابطه از این نام در متون رسمی ایران، عملا صحهگذاشتن بر این روند مغلوط است.
رویه حقوق بینالملل، اسناد سازمان ملل و ادبیات علمی
یکی از محکمترین ادله برای ترجیح نام کاسپین، رویه تثبیتشده بینالمللی و ادبیات حقوق دریاهاست:
نخست. اسناد و کنوانسیونهای حقوقی: تمام معاهدات بینالمللی مرتبط با حقوق دریاها و این پهنه آبی، نام «Caspian» را بهعنوان تنها عنوان حقوقی بینالمللی به رسمیت شناختهاند. شاخصترین نمونه آن، «کنوانسیون تهران» (۲۰۰۳) و «کنوانسیون رژیم حقوقی دریای کاسپین» (۲۰۱۸- اکتائو) است. ایران خود یکی از امضاکنندگان اصلی این اسناد بینالمللی بوده که در متن رسمی آنها عنوان
Caspian Sea تثبیت شده است. با توجه به اینکه نام بینالمللی این دریا برگرفته از قوم ایرانیتبار «کاسپی» است، استفاده از «کاسپین» در زبان فارسی، بازگرداندن نام بینالمللی به اصل ایرانی خود محسوب میشود.
دوم. سازمانهای بینالمللی: برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP)، کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای اروپا (UNECE)، آژانس فضایی اروپا (ESA) و نهادهای علمی جهان (یونسکو و دانشنامههای آکسفورد و ایرانیکا) همگی اصطلاح Caspian Sea را بهعنوان اصطلاح ترجیحی (Preferred Term) به کار میبرند.
سوم. استانداردسازی و همگرایی اصطلاحشناختی: گروه کارشناسان سازمان ملل در نامهای جغرافیایی (UNGEGN)، طبق قطعنامههای کنفرانسهای سازمان ملل برای استانداردسازی نامهای جغرافیایی استانداردسازی ملی و یکپارچهسازی اصطلاحات برای ارتباط علمی و نقشهبرداری را توصیه میکند. انتساب نام بینالمللی (Caspian) به یک ریشه قومی-جغرافیایی ایرانی (قوم کاسپی)، قویترین دلیل برای یکسانسازی ترمینولوژی داخلی و خارجی ایران است.
چهارم. لزوم نمایهسازی و بازیابی اطلاعات (Indexing&Searchability): در استاندارد بینالمللی علمسنجی (ISI,Scopus,PubMed)، واژه کلیدی استاندارد Caspian Sea است. استفاده از ترجمه مستقیم «دریای کاسپین» در چکیدهها و متون علمی فارسی، تطابق ترمینولوژیک
(Terminological Consistency) و بازیابی مقالات پژوهشگران ایرانی در موتورهای کاوش جهانی را تسریع و تسهیل میکند.
مزایای علمی و راهبردی جایگزینی«دریای کاسپین»
پذیرش و تعمیم «دریای کاسپین» در متون رسمی و علمی ایران دارای چهار مزیت کلیدی است:
1. بازگرداندن اعتبار هویتی: ارجاع به قومی بومی و ایرانیتبار (کاسپیها) به جای قومی غیربومی و متجاوز (خزرها).
2. همپوشانی کامل با استاندارد جهانی: انطباق اصطلاحی میان متون علمی فارسی و بینالمللی جهت ارتقای نمایهسازی مقالات و جستوجوپذیری دادههای پژوهشی (Data Retrieval).
3. تثبیت موضع حقوقی و دیپلماتیک: هماهنگی اصطلاحات اسناد داخلی با متون کنوانسیونهای بینالمللی امضاشده توسط دولت ایران.
4. حفظ احترام به میراث تاریخی: الگوی پیشنهادی نافی استفاده از نامهای «مازندران»، «هیرکانی»، «قزوین»، «گیلان» یا «خزر» در بافتهای صرفا تاریخی، ادبی یا مطالعات متون کهن نیست، بلکه «کاسپین» را بهعنوان نام معیاری اداری، رسمی و علمی معرفی میکند.
نتیجهگیری و پیشنهادها
بررسی جامع اسناد تاریخی، حقوقی و جغرافیایی نشان میدهد که نام «کاسپین» نهتنها از قدمتی بیش از ۲۴ سده در سنت جغرافیایی جهان برخوردار بوده، بلکه ریشه در هویت بومی کرانههای این دریا داشته و امروزه نیز تنها عنوان به رسمیت شناختهشده در معاهدات بینالمللی حقوق دریاهاست. بر این اساس پیشنهاد میشود:
1. فرهنگستان زبان و ادب فارسی و شورای عالی نامگذاری (سازمان نقشهبرداری کشور) با صدور مصوبهای، «دریای کاسپین» را بهعنوان نام معیار و رسمی در کتابهای درسی، نقشهها، اسناد اداری و مکاتبات خارجی تعیین کنند.
2. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، پژوهشگران را به درج معادل «دریای کاسپین/Caspian Sea» در مقالات و نشریات علمی توصیه کنند.
3. رسانههای رسمی کشور به مرور الگوی واژگانی خود را از «خزر» به «کاسپین» تغییر دهند.
منبع: شبکه شرق

