به گزارش خبرنگار برنا؛ یک خط تیره میان دو نام تاریخی؛ دو واژه که میتوانند یادآور پادشاهی ساسانی باشند اما در نمایشی به نویسندگی و کارگردانی سهند خیرآبادی، قرار نیست تاریخ یا گذشته را بازگو کند. «خسرو ـ پرویز» مخاطب را به جستوجوی پاسخ پرسشهایی میفرستد که شاید اساسا پاسخی برای آنها وجود نداشته باشد. در پشت صحنه این تجربه نیز مسئله دیگری جریان دارد. گاهی یک نشانه نگارشی میتواند بیشتر از یک کلمه معنا داشته باشد.
خط تیرهای که میان دو واژه قرار میگیرد، در ظاهر فقط فاصلهای میان دو بخش از یک عنوان است، اما برای سهند خیرآبادی، نویسنده و کارگردان نمایش «خسرو ـ پرویز»، همین نشانه به نقطه آغاز یک بازی فلسفی تبدیل شده است؛ بازیای با تاریخ، ادبیات و سیاست که قرار است در ذهن تماشاگر ادامه پیدا کند. خسروپرویز، پادشاه ساسانی، شخصیتی تاریخی است که روایتهای متعددی درباره زندگی و مرگ او وجود دارد. یکی از این روایتها به زندانی شدن او به دستور پسرش و مرگش در حبس اشاره میکند. اما خیرآبادی نمیخواهد زندگی این پادشاه را بازگو کند.
او جهان خود را دارد و روایت خود اما اینکه این عنوان چرا و به چه دلیل انتخاب شده و ذهن مخاطب را به کجا خواهد برد، پرسشهایی است که در گفتوگوی خبرنگار برنا با کارگردان نمایش خسرو-پرویز به آنها پاسخ خواهیم داد. خیرآبادی در توضیح چرایی انتخاب این عنوان، میگوید: «قصد داشتم ارجاعی تاریخی به ماجرای خسروپرویز داشته باشم، اما نمیخواستم تمام روایت تاریخی مربوط به او را وارد اثر کنم. خط تیره میان خسرو و پرویز برای من معنایی فلسفی دارد؛
مفهومی که در آثار برخی فیلسوفان، از جمله هایدگر، نیز میتوان رد آن را دنبال کرد.» اما این خط تیره قرار است چه چیزی را به تماشاگر نشان دهد؟ پاسخ کارگردان به این پرسش، خود مجموعهای از پرسشهای دیگر است... اگر امروز از خسروپرویز درباره مسائل ادبی سوال کنیم، چه پاسخی برای جهان معاصر خواهد داشت؟ اگر از منظر تاریخ یا سیاست با او سخن بگوییم، نسبت او با پرسشهای امروز ما چه خواهد بود؟ در واقع، نمایش از یک شخصیت تاریخی عبور میکند تا به مسئلهای فراتر برسد.
آیا گذشته میتواند به پرسشهای امروز پاسخ دهد یا هر بار که به تاریخ بازمیگردیم، با پرسشهای تازهتری مواجه میشویم؟ شاید مهمترین ویژگی «خسرو ـ پرویز» همین امتناع از ارائه پاسخهای قطعی باشد. در بسیاری از روایتهای نمایشی، مخاطب در انتظار گرهگشایی و رسیدن به نقطهای است که اتفاقات معنای نهایی خود را پیدا کنند. اما خیرآبادی ظاهرا مسیر دیگری را انتخاب کرده است. او با اشاره به مفهوم شگفتی در دیدگاه فرانسیس بیکن میگوید: «شگفتی این نمایش در حلقهای است که مخاطب هرقدر به دنبال آن بگردد، پاسخی برایش پیدا نمیکند.
در خسرو ـ پرویز پاسخ یک سوال، خود به سوال دیگری تبدیل میشود؛ این همان عنصر شگفتی است که هم در تصویر و هم در نمایشنامه وجود دارد.» این رویکرد فقط به متن محدود نمیشود. طراحی صحنه نیز در شکلگیری این چرخه نقش دارد. به اعتقاد خیرآبادی، طراحی صحنه ابتدا پاسخی به نمایشنامه و ایده اجرایی کارگردان است، اما همین پاسخ میتواند برای تماشاگر به پرسشی تازه تبدیل شود؛ اینکه چرا فضا به این شکل ساخته شده و چه نسبتی با جهان شخصیتها دارد. در چنین ساختاری، عناصر اجرایی صرفا ابزارهایی برای بازنمایی داستان نیستند، بلکه بخشی از فرایند معناسازی محسوب میشوند.
شبیر پرستار، تهیهکننده و طراح صحنه نمایش، برای توضیح این نسبت میان تصویر و ذهنیت شخصیت، به ساختار روایی اثر اشاره میکند؛ داستانی که در بستر خواب و حتی خوابی در دل خواب پیش میرود و شخصیت اصلی آن در حال انتقام گرفتن از اطرافیان خود است. به گفته پرستار، شخصیت سالهای طولانی در یک خانه زندگی کرده و به همین دلیل قرار نبوده است فضای ذهنی او به محیطی بیرون از خانه منتقل شود. طراح صحنه باید تصورات، خاطرات و رنجهای او را در همان فضای محدود خانه به تصویر میکشید؛ بدون آنکه تمام جزئیات یک خانه واقعی بازسازی شود.
اینجا طراحی صحنه از بازنمایی یک محیط فیزیکی فراتر میرود و به بازتاب وضعیت ذهنی شخصیت تبدیل میشود. پرستار استفاده از ویدئو مپینگ را یکی از ابزارهای اصلی این انتقال میداند. تصاویر باید در بخشهایی از صحنه قرار میگرفتند که بتوانند لایههایی از ذهنیت شخصیت را آشکار کنند. در کنار آن، وسایل مینیمال خانه نیز با حالوهوایی سورئال طراحی شدند؛ به شکلی که از واقعیت فاصله بگیرند، اما کاملا از آن جدا نشوند. او میگوید تماشاگر از همان لحظه ورود به سالن متوجه میشود که با یک فضای رئال مواجه نیست؛
وسایل در جای معمول خود قرار ندارند و شکل نامتعارف آنها، پیش از آغاز روایت، نشانهای از جهان متفاوت نمایش به مخاطب میدهد.تئاتر چگونه به جهان ذهنی بازیگران تبدیل میشود؟ ساختن چنین فضایی تنها به طراحی صحنه و تصویر وابسته نیست. بازیگران نیز باید بتوانند در جهان ذهنی اثر به نقطه مشترکی برسند؛ نقطهای که در آن، متن از یک نوشته مکتوب به تجربهای زنده روی صحنه تبدیل شود. خیرآبادی درباره شیوه کار با بازیگران میگوید تمرینها بر پایه روشهای مشخصی از جمله دورخوانی دقیق، تحلیل متن و بررسی شخصیتها پیش رفته است.
او تاکید میکند که در این فرایند، قرار نیست کارگردان از ابتدا به نتیجه نهایی رسیده باشد و بازیگر صرفا همان نتیجه را اجرا کند. به اعتقاد او، بازیگر و کارگردان در جریان تمرین به نقطه مشترکی میرسند و آنچه مخاطب روی صحنه میبیند، محصول همین تعامل است. متن نیز در این مسیر ثابت باقی نمیماند. خیرآبادی میگوید در طول تمرینها تغییرات زیادی در نمایشنامه ایجاد میکند و حتی ممکن است ساختار آن بهطور اساسی تغییر کند. با این حال، این تغییرات را نباید حاصل اجبار یا ناتوانی در تبدیل متن به اجرا دانست؛
بلکه آنها را بخشی از تلاش برای رسیدن به زیباییشناسی موردنظر خود میداند. این نگاه در انتخاب سالن اجرا نیز دیده میشود. خیرآبادی از ابتدا سالن چهارسو را برای اجرای نمایش در نظر داشته و شیب این سالن را محدودیت نمیداند؛ چراکه به اعتقاد او، میتوان با نورپردازی بر این ویژگی غلبه کرد و حتی از آن در جهت انتقال بهتر مفاهیم بهره گرفت. با این همه، یک پرسش همچنان باقی است… چگونه میتوان میان تجربهای با ارجاعات فلسفی و زیباییشناختی و سلیقه مخاطبی که شاید با چنین زبان نمایشی آشنایی نداشته باشد، ارتباط برقرار کرد؟
خیرآبادی این مسئله را دشوار میداند و میگوید علاقهمندی به جهان فکری تارکوفسکی در کنار تلاش برای درک سلیقه مخاطب عام، همیشه چالشی جدی است. او برای این مسئله پاسخ قطعی ندارد، اما استقبال همزمان مخاطبان عام و خاص را اتفاقی هیجانانگیز میداند. پشت صحنه یک تجربه هنری؛ اقتصاد تولید تئاتر اما ساختن جهانی که در آن تاریخ، فلسفه، تصویر و ذهنیت شخصیتها به هم پیوند میخورند، فقط یک مسئله هنری نیست. برای رسیدن به شب اجرای نخست، باید هزینههایی پرداخت شود که بخش مهمی از آن به ساخت دکور، تهیه تجهیزات، دستمزد عوامل و تبلیغات اختصاص دارد.
اینجاست که روایت «خسرو ـ پرویز» با مسئلهای بیرون از جهان داستانی خود روبهرو میشود؛ اقتصاد تئاتر. شبیر پرستار که علاوه بر تهیهکنندگی، طراحی صحنه این نمایش را نیز برعهده دارد، شرایط فعلی تولید تئاتر را پرریسک توصیف میکند. او معتقد است بیش از نیمی از نمایشها در وضعیت کنونی با ضرر مالی مواجه میشوند؛ زیرا هزینههای تولید با سرعتی بسیار بیشتر از قیمت بلیت افزایش یافته است. به گفته او، هزینه ساخت متریال دکور نسبت به سال گذشته حدود شش تا هفت برابر شده، در حالی که قیمت بلیت حتی دو برابر هم نشده است.
پرستار برای توضیح این فاصله، مقایسهای از قیمت بلیت تئاتر و هزینههای روزمره ارائه میکند. او میگوید زمانی که بلیت سالن اصلی تئاتر شهر ۲۰ هزار تومان بود، یک جوجهکباب اقتصادی در مقابل این مجموعه حدود پنج هزار تومان قیمت داشت؛ اما امروز قیمت همان غذا به حدود ۳۵۰ هزار تومان رسیده است. از نگاه او، اگر قیمت بلیت متناسب با این تغییر افزایش پیدا میکرد، باید به حدود دو میلیون تومان میرسید؛ رقمی که البته با توان اقتصادی بخش بزرگی از مخاطبان تئاتر فاصله دارد. این تهیهکننده در عین حال تاکید میکند که افزایش قیمت بلیت نیز راهحل سادهای نیست؛
زیرا تماشاگران برای خرید بلیتهای ۴۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومانی هم با محدودیت اقتصادی مواجهاند. بنابراین مسئله فقط این نیست که تهیهکننده چگونه هزینه تولید را تامین کند یا مخاطب با چه قیمتی میتواند به تماشای یک نمایش بنشیند. حلقه دیگری نیز در این میان وجود دارد که به اعتقاد پرستار کمتر به آن توجه شده و آن تبلیغات است. چرا تبلیغ یک نمایش به اندازه تولید آن دشوار شده است؟ برای یک گروه نمایشی، تولید اثر پایان مسیر نیست. نمایش باید دیده شود، مخاطب پیدا کند و بتواند در مدت زمان اجرای خود بخشی از هزینههایش را بازگرداند.
اما پرستار میگوید دسترسی به بسترهای قانونی و مؤثر تبلیغات تئاتر با مشکلات جدی روبهروست.
او با طرح این پرسش که «مسئولان، جای تبلیغ تئاتر کجاست؟» میگوید گروهها برای اجرای نمایش از مرکز هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز دریافت میکنند، اما برای تبلیغات ناچارند به سراغ پلتفرمهایی بروند که به گفته او، استفاده از آنها مستلزم دسترسی از طریق فیلترشکن است.پرستار همچنین از هزینه بالای تبلیغات در این بسترها و تضمیننشدن دیدهشدن آنها انتقاد میکند و میپرسد چرا برای هنری که با مجوز رسمی روی صحنه میرود، یک بستر قانونی و موثر برای معرفی و تبلیغ وجود ندارد؟
این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که تبلیغات در اقتصاد تئاتر صرفا یک فعالیت جانبی نیست. دیدهشدن یک نمایش میتواند بر میزان فروش بلیت و در نتیجه امکان ادامه اجرا تاثیر بگذارد. در شرایطی که هزینه تولید افزایش یافته و افزایش قیمت بلیت نیز با محدودیت قدرت خرید مخاطبان مواجه است، دشواری تبلیغات میتواند فشار بیشتری بر گروههای نمایشی وارد کند. پرستار البته در طراحی صحنه «خسرو ـ پرویز» تلاش کرده است ملاحظات اقتصادی را به عاملی محدودکننده برای ایدههای اجرایی تبدیل نکند.
او میگوید چون همزمان مسئولیت تهیهکنندگی و طراحی صحنه را برعهده داشته، برای ساخت هر بخش از دکور نیازی به توضیح دادن هزینهها به تهیهکننده نداشته و آزادی عمل بیشتری داشته است. او همکاری با خیرآبادی را نیز در این زمینه موثر میداند و میگوید این دومین همکاری آنهاست که در آن هر دو مسئولیت تهیهکنندگی و طراحی صحنه را برعهده گرفته است. شناخت متقابل از ذهنیت هنری یکدیگر و احترام به ایدههای طراحی، از جمله عواملی است که به گفته او، روند همکاری را تسهیل کرده است.
هر تماشاگر، برداشت خودش را با خود میبرد پرستار «خسرو ـ پرویز» را ترکیبی از کمدی، تراژدی و فلسفه میداند؛ نمایشی که به اعتقاد او، بعید است دو تماشاگر پس از دیدن آن به برداشت یکسانی برسند. از نگاه او، مفاهیم فلسفی فقط در دیالوگهای جدی حضور ندارند، بلکه حتی شوخیهای نمایش نیز میتوانند حامل چنین مفاهیمی باشند. او تجربه تماشای این اثر را به انتخاب گلی از یک باغ تشبیه میکند؛ هر مخاطب گل خودش را انتخاب میکند و با خود میبرد. شاید همین تعبیر بتواند نسبت میان ایده کارگردان و نگاه تهیهکننده را نیز توضیح دهد.
خیرآبادی به دنبال ساختن جهانی است که در آن پاسخها به پرسشهای تازه تبدیل شوند و پرستار از اثری سخن میگوید که قرار نیست برای همه مخاطبان معنای یکسانی داشته باشد. اما در کنار این جهان ذهنی، واقعیتی بیرون از صحنه وجود دارد که نمیتوان آن را نادیده گرفت. تئاتر برای ادامه حیات به مخاطب، تبلیغات و امکان بازگشت سرمایه نیاز دارد. «خسرو ـ پرویز» از تماشاگر میخواهد پس از پایین آمدن پرده، پرسشهای خود را با سالن اجرا ترک نکند.
اما برای آنکه چنین مواجههای امکانپذیر باشد، ابتدا باید شرایطی فراهم شود که گروههای نمایشی بتوانند آثارشان را تولید کنند، به مخاطب معرفی کنند و اجرای خود را ادامه دهند. در نهایت، شاید مهمترین پرسش فقط این نباشد که خط تیره میان خسرو و پرویز چه معنایی دارد یا تماشاگر از جهان فلسفی این نمایش چه برداشتی خواهد کرد؛ پرسش دیگر این است که در شرایط اقتصادی کنونی، چه امکانی برای ادامه حیات چنین تجربههایی در تئاتر ایران وجود دارد؟ انتهای پیام/
منبع: خبرگزرای برنا



