ابزارهای فرهنگی گاه سرنوشت عجیبی در تهران قدیم پیدا میکردند؛ مثل دواتهای چینی مرغوب که روزگاری برای مشق خط بچهها وارد شده بودند، اما ناخواسته مقصد دیگری پیش رویشان قرار گرفت و راه به بساط دود و دم پیدا کردند.
همشهری آنلاین _ ثریا روزبهانی: در کوچه پسکوچههای تهران قدیم، جایی که عطر مرکب اعلا و قلمنی با هوای حجرههای سنتی درهم آمیخته بود، گاه ابزارهای فرهنگ و هنر سرنوشت عجیبی مییافتند؛ مثل دواتهای چینی مرغوب بازار تهران که روزگاری برای مشق خط بچهها وارد شده بودند، اما ناخواسته مقصد دیگری در بساط دود و دم پیدا کردند.
یکی از قصههای عجیب عمر کاری علیاکبر رفوگران، ماجرایی است که در آن «ابزار علم» ناخواسته سر از بساط «دود و دم» درآورد. آقای بیک درباره این حکایت میگوید: «ما دوات وارد کردیم تا بچهها با آن مشق خط بنویسند، اما بخشی از جامعه، استفاده دیگری از آن کرد که اصلاً فکرش را هم نمیکردیم. در حجره پدر، ما با وسایل «نوشتن» سروکار داشتیم. چیزهایی که برای مردم، ابزار یادگیری و هنر بود. در میان آن انبوه قلمنیها و سرقلمهای فرنگی، یکبار پدرم پارت بزرگی از دواتهای چینی وارد کرد که در نوع خود شاهکار بودند. این دواتها، ظرافت خاصی داشتند؛
از آن چینیهای مرغوب که وقتی «لیقه» (همان نخهای ابریشمی یا پنبهای که برای تنظیم غلظت مرکب داخل دوات میگذارند) را در آن میگذاشتیم و مرکب میریختیم، دیگر نگران واژگون شدنشان نبودیم. اگر دوات را دمر هم میکردی، مرکبی بیرون نمیریخت. برای ما که در آن دوران با قلمنی و مرکب سروکار داشتیم، این ویژگی مزیت بزرگی بود. مدتی گذشت و ما سرگرم فروش این دواتها بودیم تا اینکه یکروز، مأموران دولت سروکلهشان پیدا شد. دستوری داشتند که خیلی برایمان عجیب بود: «این دواتها باید جمعآوری و تخریب شوند! پدرم حیرت کرده بود. اصلاً نمیدانست ماجرا چیست؛
آخر مگر دوات چینی چه مشکلی داشت؟ بعدها بود که مشخص شد عدهای این دواتهای چینی را نه برای ریختن مرکب، که برای یک هدف دیگر میخرند. این دواتها از نظر شکل و جنس، طوری بودند که خیلی راحت میشد ته آنها را سوراخ و تبدیلشان کرد به «حُقه وافور». انگار آن دواتهایِ باکلاس را معتادان برای امور خودشان مصادره کرده بودند!»
دردی که لای انگشتانم هنوز به جا مانده
تحصیل برای آقای بیک، از مدرسه «تکمیل» در حوالی بازار شروع شد و با مدرسه رهنما به پایان رسید، اما روایتهای شنیدنی آن از زبان علیاکبر رفوگران سهم ما شد: «شش-هفتساله که بودم، روزگار تحصیل من در تهرانِ قدیم شروع شد. پیشدبستانی و کلاس اول را در مدرسهای به نام «تکمیل» رفتیم؛ جایی در تهِ بازار تهران. مدیر مدرسه مردی معمم بود با ریختوقیافهای محترم و موقر. بعدها که خانهمان جابهجا شد و رفتیم خیابان فرهنگ، ادامه تحصیل دادم، اما از آن روزهای اول مدرسه، بیش از هر چیز، ابزار کارمان یادم مانده است؛
ابزاری که خودش بخشی از تجارت خانوادگیمان در حجره تحریر پدر بود. ما با قلمنی و دوات مینوشتیم. چوب قلمها را پدرم در حجره میفروخت. این قلمنیها قصه داشتند. بهصورت عمده، پیچیده به هم، دراز و بزرگ از جنوب کشور و دزفول میآمدند. شاگردان مغازه این قلمها را قطع، اندازه میکردند و بعضیهایش را هم میتراشیدند.
جالب اینجاست که قلمنیها وقتی سر زمین و در نیزار سبزرنگ بود، اما وقتی به دست ما میرسیدند، قهوهایرنگ شده بودند. در کنار قلمنی، «سرقلم» های فرنگی هم بود که توی قوطیهای کوچکی مثل قوطی کبریت چیده شده بود. چند تا سرقلم در هر قوطی. این سرقلمها انواع مختلفی داشتند. بعضی ریز بودند برای خط ریز و بعضی پهن بودند (مثلاً دو میلیمتری) که به آنها «فارسینویس» میگفتند. هر چند در اصل عربینویس بودند و اهل خط و خطاطی از آنها برای نوشتن خط درشت استفاده میکردند. دنیا، دنیای مرکب بود و سیاهی خوشرنگ روی کاغذ. وضعیت نشستنمان در کلاس هم برای خودش عالمی داشت.
روی نیمکتهای چهارنفره مینشستیم. میزهای جلوی ما کشو نداشت، اما روی میزها چهار تا حفره داشت که جای دوات بود؛ هر کس دواتش را میگذاشت توی آن حفره تا مبادا روی میز برگردد. مگر میشد مدرسه بدونِ ترس و تنبیه بگذرد؟ آقا معلم ما ابهت داشت. اگر خطمان کج میرفت، حواسمان پرت میشد یا شیطنت میکردیم، تنبیهمان حساب و کتاب داشت. معلم میآمد و مداد را میگذاشت لای انگشتانمان و فشار میداد! وای از آن درد؛ طوری انگشتها را به هم فشار میداد که آدم تا مغز استخوانش میسوخت. من خودم این درد را کشیدهام.»
منبع: همشهری



