به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: بازنگری طرح تفصیلی تهران، فرصتی برای بازاندیشی در الگوی توسعه شهری و بازتعریف رابطه میان حملونقل، کاربری زمین و کیفیت زندگی شهروندان است. در این میان، توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی (TOD) میتواند فراتر از افزایش تراکم ساختمانی در اطراف ایستگاههای مترو، به موضوعی برای گفتوگوی مشترک میان متخصصان، مدیران و شهروندان تبدیل شود. در گفتوگو با یعقوب آزادهدل، پژوهشگر شهری، به بررسی ابعاد این رویکرد، نقدهای کارشناسی و چالشهای تحقق آن در تهران پرداختهایم. او معتقد است بازنگری طرح تفصیلی میتواند فرصتی برای شکلگیری گفتمانی سازنده و مشارکتی درباره آینده توسعه تهران باشد.
توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی دقیقا چه معنایی دارد و چرا برای تهران اهمیت پیدا میکند؟
TOD صرفا به معنای افزایش تراکم ساختمانی در اطراف ایستگاههای مترو یا سایر زیرساختهای حملونقل عمومی نیست. این رویکرد، نوعی نگرش یکپارچه به برنامهریزی شهری است که تلاش میکند میان الگوی استقرار فعالیتها، ساختار فضایی شهر و نظام جابهجایی شهروندان هماهنگی ایجاد کند. در چنین الگویی، دسترسی پیاده به خدمات و فعالیتهای روزمره، تنوع کاربریها، اختلاط مناسب فعالیتها، اتصال شبکه معابر، کیفیت فضاهای عمومی و دسترسی آسان به حملونقل عمومی، در کنار یکدیگر مورد توجه قرار میگیرند.
اهمیت این رویکرد برای تهران، بیش از هر چیز، به مسائل ساختاری شهر بازمیگردد. وابستگی بالای بخش درخور توجهی از سفرهای شهری به خودروی شخصی، تمرکز فعالیتها در برخی محدودهها، توزیع نامتوازن خدمات، ناپیوستگی شبکه پیاده و دوچرخه و فاصله میان توسعه کالبدی شهر و ظرفیت شبکه حملونقل عمومی، همگی نشان میدهند که نمیتوان مسائل حملونقل را مستقل از نظام برنامهریزی و توسعه زمین حلوفصل کرد. از این منظر، TOD میتواند بستری برای بازنگری همزمان در سیاستهای توسعه شهری و حملونقل باشد.
تجربه شهرهای دیگر درباره این رویکرد چه چیزی را نشان میدهد؟
تجربه شهرهای مختلف جهان نیز نشان میدهد که توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی، در بسیاری از موارد از سطح اجرای پروژههای موضعی فراتر رفته و به یکی از مبانی اصلاح سیاستهای کاربری زمین، ضوابط ساختوساز و اسناد برنامهریزی شهری تبدیل شده است. شهرهایی مانند سنگاپور، هنگکنگ، کپنهاگ، پورتلند و ونکوور، هر یک با توجه به ساختار نهادی، اقتصادی و فضایی خود، تجربههایی در زمینه پیوند برنامهریزی کاربری زمین و حملونقل عمومی داشتهاند. البته این تجربهها نسخههای یکسان و قابلتکراری نیستند؛ بلکه نشان میدهند که اصول TOD میتوانند با توجه به ویژگیهای هر شهر، در نظام برنامهریزی و مقررات توسعه آن نهادینه شوند.
بازنگری طرح تفصیلی تهران چه فرصتی برای اجرای این رویکرد فراهم میکند؟
از این منظر، توجه به TOD در فرایند بازنگری و بازنویسی طرح تفصیلی تهران، اقدامی شایان تأمل و واجد ظرفیتهای جدی است. طرح تفصیلی، یکی از مهمترین ابزارهای تنظیم توسعه کالبدی شهر است و تصمیمات آن درباره تراکم، سطح اشغال، کاربری زمین، شبکه دسترسی و نحوه استقرار فعالیتها، تأثیر مستقیمی بر الگوی سفرهای شهری و میزان وابستگی به خودرو دارد. بنابراین، اگر قرار باشد تهران به سمت الگوی جابهجایی پایدارتر حرکت کند، بخشی از این تحول باید در ضوابط و مقررات شهرسازی نیز انعکاس یابد.
نقدهایی را که درباره ورود TOD به طرح تفصیلی مطرح شده است، چگونه ارزیابی میکنید؟
ورود یک رویکرد جدید به اسناد و ضوابط شهرسازی، بهویژه در شهری با پیچیدگیهای تهران، طبیعتا با پرسشها، ملاحظات و نقدهایی همراه خواهد بود. در هفتهها و ماههای اخیر نیز دیدگاههای متفاوتی درباره نحوه ورود رویکرد TOD به فرایند بازنگری طرح تفصیلی مطرح شده است. برخی از این دیدگاهها ناظر بر مبانی نظری و روششناختی TOD هستند، برخی دیگر به امکان تحقق آن در ساختار فضایی و نهادی تهران اشاره دارند و گروهی نیز درباره نحوه تدوین، دامنه مداخله، شاخصها، ضوابط و سازوکارهای اجرائی آن پرسشهایی را مطرح میکنند.
این نقدها را نباید صرفا در چارچوب موافقت یا مخالفت با TOD تحلیل کرد. بخشی از تفاوت دیدگاهها میتواند ناشی از تفاوت در برداشتها از مفهوم TOD، میزان آشنایی با جزئیات مطالعات انجامشده و همچنین محدودبودن فرصتهای تبادل نظر میان تدوینکنندگان رویکرد و برخی از متخصصان و دستگاههای اجرائی مرتبط باشد. به بیان دیگر، ممکن است بخشی از پرسشها و ابهامهای موجود، بیش از آنکه ناشی از اختلافنظر درباره ضرورت تحول در نظام برنامهریزی شهری باشد، به ضرورت تکمیل فرایند گفتوگو و روشنترشدن ابعاد مختلف پیشنهادهای مطرحشده بازگردد.
در این میان، نکته مهم آن است که حتی از سوی دستگاه اجرائی و متولیان پیشبرد این فرایند نیز میتوان نسبت به اهمیت چنین ملاحظاتی نگاه مثبتی داشت. پذیرش اهمیت نقدها به معنای کنارگذاشتن یک رویکرد یا تردید در اصل ضرورت آن نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از این واقعیت باشد که موفقیت چنین تحولی، بدون بهرهگیری از دانش تخصصی، تجربه اجرائی و شناخت نهادی بازیگران مختلف امکانپذیر نخواهد بود.
آیا الگوی اجراشده در شهرهای دیگر را میتوان بهطور مستقیم در تهران به کار گرفت؟
واقعیت آن است که TOD در تهران نمیتواند صرفا با ترجمه و اقتباس از الگوهای موفق جهانی محقق شود. تفاوت در ساختار مالکیت زمین، نظام درآمدی مدیریت شهری، وضعیت شبکه حملونقل عمومی، پراکنش فعالیتها، ارزش اقتصادی اراضی پیرامون ایستگاهها و تعدد نهادهای تصمیمگیر، ضرورت بومیسازی این رویکرد را دوچندان میکند. از سوی دیگر، تجربههای گذشته تهران در زمینه توسعه حملونقل عمومی و پروژههای پیرامون ایستگاهها نیز میتواند منبع ارزشمندی برای شناسایی فرصتها، محدودیتها و خطاهای احتمالی باشد.
در مرحله کنونی چه اقداماتی برای پیشبرد این رویکرد ضروری است؟
بررسی دقیق نقدهای مطرحشده، تبیین روشنتر مبانی و اهداف، بازنگری احتمالی در برخی پیشنهادها و شنیدن دیدگاه متخصصان و دستگاههایی که بهنوعی با موضوع توسعه شهری و حملونقل در ارتباط هستند، میتواند به ارتقای کیفیت خروجی این فرایند کمک کند. چنین مسیری نهتنها از اعتبار علمی و اجرائی پیشنهادها نمیکاهد، بلکه زمینه پذیرش و تحققپذیری آنها را نیز افزایش میدهد.
چرا نباید TOD را به ضوابط ساختمانی اطراف ایستگاههای مترو محدود کرد؟
نکته اساسی این است که نباید TOD را به مجموعهای از ضوابط مربوط به اراضی اطراف ایستگاههای مترو تقلیل داد. این رویکرد، در صورت طراحی و اجرای درست، میتواند فرصتی برای بازنگری در رابطه میان شهر و جابهجایی باشد؛ فرصتی برای عبور از برنامهریزی مبتنی بر تسهیل حرکت و حرکت به سمت شهری که دسترسی شهروندان به فرصتها، خدمات و فعالیتها را در اولویت قرار میدهد.
بازنگری طرح تفصیلی تهران میتواند نقطه شروع مهمی برای این تحول باشد؛ مشروط بر آنکه TOD نه صرفا بهعنوان یک عنوان جدید در ادبیات شهرسازی، بلکه بهعنوان یک چارچوب جامع و قابل اجرا برای تصمیمگیری درباره آینده شهر مورد توجه قرار گیرد.
گفتوگو و مشارکت متخصصان و نهادهای مختلف چه نقشی در این فرایند دارد؟
فراتر از ابعاد فنی، شهرسازی و حملونقلی این موضوع، شاید یکی از دستاوردهای ارزشمند چنین فرایندی، تبدیل TOD به بستری برای شکلگیری یک گفتوگوی سازنده و بینبخشی درباره آینده توسعه شهری تهران باشد؛ گفتوگویی که در آن، متخصصان و پژوهشگران، مدیران و دستگاههای اجرائی، مشاوران و سایر ذینفعان بتوانند با طرح دیدگاهها، نقدها و تجربیات خود، در شکلگیری و تکامل یک رویکرد مشترک سهیم باشند.
این تجربه میتواند فراتر از موضوع TOD نیز اهمیت پیدا کند. یکی از چالشهای دیرپای برنامهریزی شهری در کشور، فاصله میان فرایند تدوین طرحهای کلان شهری و مشارکت مؤثر طیف گستردهای از صاحبنظران، نهادها و ذینفعان در شکلگیری آنهاست. در حالی که طرحهای شهری، بهویژه طرحهایی با ابعاد و پیامدهای گسترده مانند طرح تفصیلی، صرفا محصولات فنی و کارشناسی نیستند؛ بلکه تصمیماتی هستند که آینده زندگی میلیونها شهروند و منافع گروههای مختلف را تحت تأثیر قرار میدهند.
از این منظر، شکلگیری فرهنگ مشارکت در تدوین و بازنگری طرحهای کلان شهری، میتواند یکی از دستاوردهای مهم این تجربه باشد؛ فرهنگی که در آن نقد، گفتوگو، تبادل نظر و حتی اختلاف دیدگاه، نه مانعی در مسیر تصمیمگیری، بلکه بخشی ضروری از فرایند ارتقای کیفیت تصمیمات شهری تلقی شود.
مهمترین دستاورد این مسیر برای آینده تهران چه میتواند باشد؟
شاید مهمترین دستاورد این مسیر آن باشد که TOD از یک موضوع صرفا تخصصی و محدود به محافل کارشناسی، به بستری برای تمرین مشارکت نهادی و شکلگیری فهمی مشترک از آینده تهران تبدیل شود. در چنین شرایطی، حتی نقدها و اختلافنظرهای امروز نیز میتوانند به بخشی از سرمایه دانشی و اجتماعی لازم برای ساختن شهری دسترسپذیرتر، برخوردار از جابهجایی پایدار و دارای کیفیت زندگی بالاتر تبدیل شوند.
منبع: شبکه شرق


