محسن میرطالبی، روانشناس مذهبی و استاد دانشگاه در گفتگو با پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ اظهار داشت: در وضعیت اضطراب، فرد بهتدریج عقبنشینی میکند و بهجای تلاش برای حل مشکل، میکوشد آن را بهطور کلی کنار بگذارد.
مبلغ – محمد عارف معزی: نااطمینانیهای اقتصادی، شغلی و اجتماعی در سالهای اخیر، نگرانی جوانان درباره آینده را افزایش داده و مسئله اضطراب و چگونگی مدیریت آن را به یکی از موضوعات مهم روانشناختی و معنوی تبدیل کرده است. بااینحال، میان نگرانی طبیعی که میتواند زمینهساز برنامهریزی و اقدامات پیشگیرانه باشد و اضطراب بیمارگونه که به درماندگی، اجتناب و اختلال در زندگی روزمره میانجامد، تفاوت اساسی وجود دارد.
در این میان، آموزههایی همچون توکل، امید و حسنظن به خداوند میتوانند در تقویت تابآوری و عبور از بحرانها نقش داشته باشند؛ البته به شرط آنکه به انفعال و کنارگذاشتن مسئولیتهای فردی منجر نشوند. نسبت میان تقدیر الهی و اختیار انسان، ضرورت تلاش و برنامهریزی برای آینده و راههای حفظ امید در شرایط دشوار نیز از موضوعات قابل تأمل در این زمینه است. همچنین تشخیص مرز میان راهکارهای معنوی و ضرورت مراجعه به متخصصان سلامت روان، اهمیت ویژهای دارد.
محسن میرطالبی، روانشناس مذهبی و استاد دانشگاه بینالمللی سوره در گفتگو با پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، به بررسی این موارد پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی میرطالبی با مبلغ را میخوانید؛
نگرانی در حد طبیعی میتواند تأثیرات مثبتی داشته باشد/ در اضطراب بیمارگونه، فرد بهجای تلاش برای حل مسئله، از آن فاصله میگیرد
*** اضطراب آینده از منظر روانشناسی اسلامی چگونه تعریف میشود؟ مرز میان نگرانی طبیعی برای آینده و اضطرابی که زندگی فرد را مختل میکند کجاست؟
در وضعیت اضطراب، فرد بهتدریج عقبنشینی میکند و بهجای تلاش برای حل مشکل، میکوشد آن را بهطور کلی کنار بگذارد. در چنین شرایطی، فرد ممکن است به گوشهگیری روی بیاورد و بهجای مواجهه با مسئله، درصدد حذف آن برآیددر پاسخ به پرسش نخست، باید به این نکته اشاره کرد که مفهوم اضطراب با مفهوم نگرانی کاملاً متفاوت است. اضطراب به معنای تنش و ترسی است که فرد از منبع و علت آن آگاهی ندارد. همه ما در طول زندگی، کموبیش اضطراب را تجربه کردهایم؛ اما زمانی که این حالت بهصورت مزمن و شدید بروز پیدا کند، از وضعیت طبیعی خارج میشود، مشکلساز خواهد شد و میتواند به یک اختلال تبدیل شود.
این مسئله در شرایط بحرانی، بیش از سایر موقعیتها خود را نشان میدهد؛ برای مثال، در شرایط جنگ یا وقوع زلزله. تحقیقات و بررسیها نشان میدهد که اضطراب در میان طبقات کمدرآمد و افراد میانسال و سالمند، در مقایسه با سایر گروهها، بیشتر مشاهده میشود.
در مقابل، نگرانی در حد طبیعی خود میتواند تأثیرات مثبتی داشته باشد؛ چراکه فرد را به انجام اقدامات پیشگیرانه ترغیب میکند. نگرانی نوعی دلواپسی طبیعی است، اما اگر از حد متعارف فراتر برود و شدت پیدا کند، ممکن است به اضطراب تبدیل شود و حالت بیمارگونه پیدا کند. فرد در وضعیت نگرانی تلاش میکند اقدامات پیشگیرانهای انجام دهد؛ برای مثال، اگر از تصادف هنگام رانندگی نگران باشد، کمربند ایمنی خود را میبندد. اما در اضطراب بیمارگونه، فرد دچار تنیدگی روانی و آشفتگی درونی میشود، احساس درماندگی میکند و در نهایت، بهجای تلاش برای حل مسئله، سعی میکند از آن فاصله بگیرد.
نگرانی بیشتر به آینده و مسائلی مربوط میشود که هنوز اتفاق نیفتادهاند. در وضعیت طبیعی، فرد ممکن است درباره مسائل و اتفاقات پیشرو نگران باشد و در چنین شرایطی برای یافتن راهحل و راه برونرفت از وضعیت موجود تلاش کند، به جستوجو بپردازد و با دیگران مشورت کند. برای مثال، اگر فردی نگران وضعیت شغلی خود در آینده باشد، تلاش میکند مهارتی تازه بیاموزد تا بتواند شغل مناسبی به دست آورد.
اما در وضعیت اضطراب، فرد بهتدریج عقبنشینی میکند و بهجای تلاش برای حل مشکل، میکوشد آن را بهطور کلی کنار بگذارد. در چنین شرایطی، فرد ممکن است به گوشهگیری روی بیاورد و بهجای مواجهه با مسئله، درصدد حذف آن برآید؛ بااینحال، این وضعیت ذهنی او را رها نمیکند و به نشخوار فکری تبدیل میشود. بنابراین، نگرانی در شکل طبیعی خود حالتی عادی و اضطراب، بهویژه در صورت شدت و تداوم، وضعیتی غیرطبیعی و مشکلساز است.
شرط توکل به خداوند، صرفاً بیان زبانی و لسانی آن نیست/ اگر پیگیری برخی اخبار موجب افزایش نگرانی ما میشود، باید از میزان دنبالکردن آنها بکاهیم
*** مفاهیمی مانند توکل، امید و حسنظن به خدا چه نقشی در مدیریت اضطراب آینده دارند؟ چگونه میتوان این مفاهیم را از توصیههای کلی و صرفاً معنوی به مهارتهایی عملی در زندگی تبدیل کرد؟
باید به این حقیقت باور داشته باشیم که «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»؛ یعنی دلها با یاد خدا آرام میگیرند. در نهایت، انسان باید با چنین باوری که همه امور در اراده خداوند متعال است، تلاش خود را انجام دهد و به او توکل کند.توکل به معنای اعتماد انسان به خداوند متعال در تمامی امور زندگی است. البته شرط توکل به خداوند، صرفاً بیان زبانی و لسانی آن نیست؛ بلکه انسان باید ابتدا تمام ابزارها و امکانات مادی را به کار بگیرد و مقدمات لازم را فراهم کند و سپس به خداوند توکل داشته باشد. توکل یکی از مهمترین ویژگیهای پیامبران و مؤمنان بوده و خواهد بود.
انسان در امور زندگی، چه در حوزه مادی و چه در حوزه معنوی، گاهی با مشکلاتی مواجه میشود که توان و ظرفیت او برای حل آنها کافی نیست و احساس درماندگی میکند. در چنین شرایطی، تنها توکل به خداوند و داشتن حسنظن به اوست که میتواند انسان را از این وضعیت خارج کند. البته شرط اساسی در این مسیر، تلاش و کوشش برای برطرفکردن مسئله است.
در چنین شرایطی، شیطان نیز بیکار نمیماند و با وسوسههای گوناگون تلاش میکند انسان را از امید و توکل به خداوند دور کند. انسان مؤمن باید بر اساس اصل توحید، تمام امور و منشأ اثرگذاری در جهان را به خداوند متعال نسبت دهد. برای تحقق این باور، لازم است ابتدا اعتقاد و باور درونی به این حقیقت در وجود انسان شکل بگیرد که منشأ همه امور خداوند است. این مسئله در واقع به اصل توحید افعالی بازمیگردد.
بسیاری از مواقع میدانیم که باید به خداوند توکل کنیم، اما در واقعیت، این اعتقاد و باور درونی را نداریم و همین مسئله موجب بروز مشکل میشود. بنابراین، توکل باید با اعتقاد به اصل توحید افعالی همراه باشد. در کنار این باور، باید تمام تلاش مادی و صحیح خود را نیز به کار بگیریم و پس از آن به خداوند توکل کنیم.
برای مثال، لازم است در امور مختلف مشورت کنیم، اقدامات و فعالیتهای ضروری برای حل مشکلات را انجام دهیم، با دوستان خود تعامل داشته باشیم، صلهرحم را بهجا آوریم و در صورت نیاز، دورههای مهارتی مختلف را بگذرانیم. همچنین صداقت در امور، پرهیز از افکار منفی مداوم و مدیریت میزان مواجهه با اخبار نگرانکننده نیز اهمیت دارد. اگر پیگیری برخی اخبار موجب افزایش نگرانی ما میشود، بهتر است از میزان دنبالکردن آنها بکاهیم.
ورزشکردن، دعا به درگاه خداوند و ذکر نیز از دیگر راهکارهایی است که میتواند در این مسیر مؤثر باشد. باید به این حقیقت باور داشته باشیم که «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»؛ یعنی دلها با یاد خدا آرام میگیرند. در نهایت، انسان باید با چنین باوری که همه امور در اراده خداوند متعال است، تلاش خود را انجام دهد و به او توکل کند.
نباید اجازه دهیم توکل به خداوند با احساس فرسودگی روانی همراه شود/ توکل میتواند انسان را از وضعیت انفعال خارج کند
*** در شرایطی که جوانان با نااطمینانی اقتصادی، شغلی و اجتماعی روبهرو هستند، چگونه میتوان میان واقعبینی درباره مشکلات و حفظ امید به آینده تعادل برقرار کرد؟ آیا توصیه به توکل ممکن است گاهی به انفعال و نادیدهگرفتن واقعیت منجر شود؟
در پاسخ به پرسش سوم نیز پیشتر اشاره شد که توکل صرفاً در حد بیان زبانی و لسانی، نتیجهبخش نخواهد بود. انسان باید با مشورت و مشاورهگرفتن در امور اقتصادی، شرکت در دورههای مختلف کسبوکار و کسب مهارتهای موردنیاز، زمینه لازم را برای بهبود شرایط خود فراهم کند. در چنین صورتی، با توکل به خداوند میتوان از وضعیت انفعال خارج شد.
صرف نگرانی، هیچ مشکلی را حل نمیکند؛ بلکه حتی ممکن است ما را بیش از پیش در وضعیت رکود و انفعال نگه دارد. در مقابل، مشاورهگرفتن در حوزه اقتصاد و کسبوکار، حتی در شرایط بحرانی، میتواند به خروج از وضعیت موجود کمک کند. بنابراین، مشاوره، تلاش و کوشش در کنار توکل به خداوند، زمینهساز موفقیت خواهد بود.
در واقع، تلاش و کوشش همراه با توسل و توکل به خداوند متعال، میتواند زمینه توفیق و خروج از بحرانها را فراهم کند و به ایجاد امنیت روانی در انسان بینجامد. همچنین نباید اجازه دهیم که توکل به خداوند با احساس خستگی و فرسودگی روانی همراه شود؛ بلکه باید با حفظ امید، انگیزه و تلاش مستمر، مسیر عبور از مشکلات را دنبال کنیم.
هر آنچه خداوند برای انسان مقدر میکند، خیر و مصلحت او در آن نهفته است/ خداوند وعده داده است که پس از سختی، گشایش خواهد بود
*** در اندیشه اسلامی، چه نسبتی میان تقدیر الهی و اختیار انسان وجود دارد؟ چگونه میتوان نگرانی از اتفاقات خارج از کنترل را کاهش داد، بدون آنکه مسئولیت برنامهریزی و تلاش برای آینده را کنار گذاشت؟
هر آنچه خداوند برای انسان مقدر میکند، قطعاً خیر و مصلحت او در آن نهفته است. گاهی بر اساس سنت الهی، زندگی انسان با سختی و مشقت همراه میشود و گاهی نیز آرامش و گشایش در آن قرار میگیرد.در اندیشه اسلامی، انسان موظف به انجام تکلیف است، نه دستیابی به نتیجه آن. بااینحال، خداوند وعده داده است که اگر انسان تمام تلاش خود را به کار بگیرد و در کنار آن به خداوند متعال ایمان و توکل داشته باشد، به رستگاری خواهد رسید و در مسیر دستیابی به اهداف صحیح خود قرار خواهد گرفت. یکی از سنتهای الهی در این زمینه، وعده گشایش پس از سختی است؛
چنانکه در قرآن کریم آمده است: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا». بر این اساس، اگر انسان سختیها را تحمل کند و از مسیر الهی خارج نشود، خداوند متعال درهای گشایش و فرج را به روی او خواهد گشود.
گاهی این دشواریها نوعی امتحان و آزمون الهی هستند تا مشخص شود انسان تا چه اندازه توانایی تحمل سختیها را دارد و آیا در مواجهه با مشکلات، صبر و پایداری خود را حفظ میکند یا از مسیر الهی خارج میشود.
در تفسیر سوره شرح، در تفسیر نور، مفهوم «شرح صدر» به معنای گشایش سینه و افزایش ظرفیت وجودی انسان بیان شده است؛ به این معنا که انسان از ظرفیت روحی بیشتری برای تحمل سختیها برخوردار شود و بتواند در برابر مشکلات و دشواریها صبر و پایداری کند.
هر آنچه خداوند برای انسان مقدر میکند، قطعاً خیر و مصلحت او در آن نهفته است. گاهی بر اساس سنت الهی، زندگی انسان با سختی و مشقت همراه میشود و گاهی نیز آرامش و گشایش در آن قرار میگیرد. برخی از سنتهای الهی که در قرآن کریم به آنها اشاره شده، عبارتاند از سنت رزق و روزی بندگان، ایمان و تقوا، عمل صالح و سنت «مترَفین». منظور از مترَفین در تفسیر قرآن، کسانی هستند که در اثر برخورداری از نعمتهای مادی و ثروت، دچار سرمستی، غرور و غفلت میشوند.
سختیها، مشقتها و گشایشها، همگی از سنتهای الهی هستند/ انسان مؤمن هیچگاه از فضل و رحمت خداوند ناامید نمیشود
*** اگر اضطراب آینده به احساس درماندگی، ناامیدی یا اختلال در زندگی روزمره منجر شود، آموزههای اسلامی چه کمکی میتوانند بکنند و چه زمانی مراجعه به روانشناس یا رواندرمانگر ضرورت پیدا میکند؟
انسان مؤمن و معتقد، با برخورداری از ایمان و اتکا به خداوند متعال، هرگز به مرحله ناامیدی نخواهد رسید. سختیها، مشقتها، دشواریها و گشایشها، همگی از سنتهای الهی هستند و انسان مؤمن هیچگاه از فضل و رحمت خداوند ناامید نمیشود. او با تلاش و کوشش، تحمل سختیها، توکل به خداوند و حسنظن به اراده الهی، همواره به فضل و رحمت پروردگار امیدوار میماند.
چنین انسانی تمام تلاش خود را به کار میگیرد، مشورت میکند، از دیگران مشاوره میگیرد و برای افزایش تابآوری خود میکوشد. او با اتصال به رحمت واسعه الهی و در کنار تلاش و کوشش شخصی، سعی میکند خود را از شرایط بحرانی خارج کند. همچنین تلاش میکند در این شرایط، سطح آگاهی و دانش معنوی خود را افزایش دهد، خود را به رحمت خداوند بسپارد و در عین حال، تمام توان و ظرفیت مادی خود را برای بهبود وضعیت به کار بگیرد. قطعاً بر اساس وعده الهی، در چنین شرایطی درهای گشایش و فرج به روی انسان گشوده خواهد شد.
در پایان این بحث، پیشنهادهایی را برای خود و دیگران مطرح میکنم. نخست، مراجعه به روانشناسان متعهد و معتقد به باورهای دینی است. همچنین حضور در مناسک مذهبی، کسب مهارتهای فنی و حرفهای، پرهیز از تفکر منفی و تقویت نگاه مثبت به رحمت الهی، توسل، ذکر و دعا و مشارکت در مناسک دینی اهمیت دارد.
از دیگر توصیهها میتوان به دوری از اخبار منفی و افراد منفینگر، ورزش و تحرک بدنی و تلاش و کوشش در امور مادی از مسیرهای صحیح اشاره کرد. در نهایت، برخورداری از اعتقاد قلبی و واقعی به خداوند و توکل بر او، از مهمترین عوامل عبور از شرایط دشوار و بحرانهاست.
منبع: خبرآنلاین


