با نزدیکشدن دیدار و گفتوگوی رهبران سه قدرت جهانی، یعنی آمریکا، چین و روسیه، در چین این پرسش مطرح شده که آیا مسئله ایران میتواند به موضوع دادوستد میان قدرتهای بزرگ تبدیل شود؟ تحلیل واقعبینانه نشان میدهد پاسخ، دستکم در کوتاهمدت و میانمدت، منفی است. برای فهم این وضعیت باید سه سطح را از هم تفکیک کرد: جایگاه پرونده ایران در نظام حکمرانی آمریکا، منطق معامله میان قدرتهای بزرگ و منافع ناهمسان چین و روسیه در قبال این بحران.
نخستین محور، اهمیت مسئله ایران برای نظام حکمرانی آمریکاست. این نظام، با راهبرد شخص ترامپ، در میانه پروژهای قرار دارد که نتیجه آن فقط برای ترامپ و جمهوریخواهان اهمیت ندارد، بلکه برای کل ساختار سیاسی آمریکا بهعنوان یک ابرقدرت حائز اهمیت است. اعتبار بینالمللی واشینگتن و جایگاه آن در برابر دیگر قدرتها تا حد زیادی به سرانجام این پرونده گره خورده است.
به همین دلیل، حتی اگر پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، روند و ماهیت سیاستگذاری آمریکا، بهویژه در عرصه سیاست خارجی، دستخوش تغییراتی شود، این امر به معنای از میان رفتن یا حتی کاهش احتمال جنگ با ایران نیست. منطق نهادی حفظ اعتبار، فراتر از ترکیب حزبی کنگره عمل میکند و ادامه فشار بر ایران را در دستور کار نگه میدارد.
دومین محور، منطق معامله میان قدرتهای بزرگ است. این واقعیت که قدرتها در بزنگاههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی بر سر چالشهایی که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم درگیر آن هستند، معامله میکنند، انکارشدنی نیست؛ اما این معاملهگری حدی دارد و آن حد، ماهیت موضوع است. مسائلی که جنبه حیثیتی، تاریخی و اعتباری یافتهاند، بهسادگی قابل مبادله نیستند. چین نمیتواند بر سر تایوان معامله کند؛ زیرا این موضوع با مشروعیت سیاسی و یکپارچگی ملیاش پیوند خورده است. روسیه نیز نمیتواند بهآسانی بر سر اوکراین مصالحه کند؛
چراکه هزینههای سنگین سیاسی، اقتصادی و امنیتی پرداخته و بازگشت بدون دستاورد را دشوار کرده است. اگر چنین معاملهای ممکن بود، در سالها و دورههای پیشین انجام میشد و این کشورها خود را درگیر هزینههای امروز نمیکردند. مسئله ایران برای آمریکا نیز در همین دسته قرار میگیرد. گستره سیاسی و بینالمللی این پرونده، پیشینه تاریخی تقابل و پیوندهای اقتصادی و انرژیای که به آن وابسته است، آن را از یک موضوع حاشیهای به مسئلهای نسبتا حیثیتی ارتقا داده است.
در نتیجه، هزینه معامله بر سر آن برای نظام حکمرانی کنونی آمریکا، دستکم تا پایان دوره ریاستجمهوری ترامپ، بسیار بالا رفته است. به همین دلیل نمیتوان انتظار داشت که در نشست پیشرو یا گفتوگوهای بعدی، توافق یا دادوستدی درباره ایران میان قدرتهای بزرگ حاصل شود. الگوی رایج در روابط قدرتهای بزرگ این است که معامله بر سر موضوعات حیاتی و اعتباری، یا پس از آن صورت میگیرد که هر طرف به دستاوردهای اصلی و تعریفشده خود رسیده باشد یا اینکه تنها به موارد حداقلی و حاشیهای محدود میشود. هیچیک از این دو شرط در مورد ایران هنوز محقق نشده است.
سومین محور، ناهمسانی منافع چین و روسیه در این پرونده است. برای چین، ادامه بحران پیرامون ایران هزینهزا بوده؛ زیرا بیثباتی در بازار انرژی و اختلال در مسیرهای تأمین، بر اقتصاد وابسته به واردات انرژی این کشور فشار وارد میکند. با این همه، این هزینه موجب نشده و نمیشود که پکن برای حفظ منافع ایران از واشینگتن امتیاز بگیرد یا امتیازی از دست بدهد. چین بخشی از این زیان را از مسیرهای دیگر، بهویژه از طریق روسیه، جبران کرده است؛ اما این تابآوری محدود است و پکن در میانمدت نمیتواند شرایط کنونی را بدون آسیب جدی تحمل کند.
ازاینرو، انتظار دارد آمریکا هرچه سریعتر به وضعیت موجود پایان دهد. نکته شایان تأمل این است که این پایان لزوما از مسیر محاصره و تحریم نخواهد بود، بلکه میتواند از طریق جنگ رقم بخورد. محاصره و فشار اقتصادی طولانیمدت برای چین و بسیاری از کشورهای دیگر پرهزینه است و همین ملاحظه میتواند آمریکا را به اتخاذ تصمیمی سخت، یعنی بازگشت به گزینه نظامی برای دستیابی به امتیازات مدنظر از ایران سوق دهد.
برای روسیه، تصویر متفاوت است. مسکو از تداوم تحریم و محاصره ایران سود میبرد. این وضعیت از یک سو موقعیت روسیه را در جنگ علیه اوکراین تقویت میکند؛ چون توجه و منابع آمریکا را میان چند جبهه تقسیم میکند. از سوی دیگر، در بازار نفت به سود صادرکنندگان رقیب ایران تمام میشود و روسیه را در دورزدن تحریمهای خود یاری میدهد. بنابراین روسیه انگیزه چندانی برای پایاندادن سریع به این وضعیت ندارد و حتی ممکن است ادامه آن را به نفع خود بداند.
این تفاوت در محاسبهها نکتهای تعیینکننده است. منافع قدرتهای بزرگ در موضوع ایران نه هماهنگ است و نه یکسان. چین خواهان پایان نسبتا سریع بحران است، روسیه از تداوم آن منتفع میشود و آمریکا به دلیل ملاحظات اعتباری نمیتواند بدون دستاورد از آن عبور کند. چنین ترکیبی از منافع متعارض، گذار از شرایط سخت کنونی را پیچیده و حتی پرهزینه کرده و سناریوی برخود نظامی را تقویت میکند.
نتیجه عملی این تحلیل برای ایران روشن است: تهران نمیتواند در رویارویی با آمریکا روی حمایت قدرتهای بزرگی همچون چین و روسیه حساب باز کند. پکن و مسکو هر دو بر پایه محاسبه منافع خود رفتار میکنند و موضعگیریشان در قبال ایران تابعی از هزینه و فایدهای است که برای خودشان دارد. چین، با وجود زیانهای ناشی از بحران، حاضر نیست برای ایران از روابط خود با آمریکا بگذرد و روسیه از فشار بر ایران بهره میبرد. در چنین شرایطی، اتکای راهبردی به این دو قدرت میتواند به خطای محاسباتی منجر شود.
آنچه برای ایران اهمیت دارد، ارزیابی دقیق شکاف منافع میان بازیگران، تکیه بر توان و ظرفیتهای داخلی و منطقهای و تنظیم رفتار دیپلماتیک و بازدارنده بر مبنای این فرض است که بحران بدون یک توافق جهانی و صرفا بر اساس موازنه منافع و هزینههای هر بازیگر پیش خواهد رفت.
منبع: شبکه شرق

