جام جم آنلاین: سیوچهارمین دوره هفته کتاب این روزها درحالی در پایتخت و سایر استانهای کشور برگزار میشود که این رویداد همچون سالهای گذشته، بخشهای مختلفی از برگزاری سخنرانی به دست اهل قلم تا تخفیف روی کتابها و… را دربرگرفته است. با اینحال، اغلب ناشران بر این باورند که برنامههای رویدادمحور مانند هفته کتاب با برگزاری سالانه، نمیتواند نقش چندانی در مرتفع کردن مشکلات زیربنایی این حوزه داشته باشد. آنچه در پی میآید گفتوگوی ما با تعدادی از ناشران در اینباره است.
منصور جامشیر، مدیر انتشارات «نگارینه» دیدگاه خود را درباره برگزاری سالانه هفته کتاب میگوید: بهعنوان ناشری که سالهاست هم در حوزه نشر فعالیت مستمر داشته و هم در بخش اجرایی بعضی از رویدادهای فرهنگی حضور داشتهام، میتوانم بگویم اساسا رویدادهای مناسبتی تآثیر چندانی در روند کتابخوانی جامعه و فروش کتاب ندارند و این عملکرد تنها، برگی را به اوراق کارنامه دستاندرکاران اضافه میکند. دلیلش این است که اغلب همایشها و جشنوارهها درحوزه فنی بهدست ناشران، پدیدآورندگان و دستاندرکاران دولتی برگزار میشود و مردم در این رویدادها غایب هستند.
منظورم این نیست که برنامههایی مانند هفته کتاب به دست بخش خصوصی برگزار شود، معتقدم این رویدادها باید با همیت ملی به بطن جامعه برده شود. مثل روز درختکاری که بهعنوان یک مناسبت ملی در کشور ما جا افتاده و اقشار مختلف جامعه را دربرمیگیرد و همه مردم در این روز برای کاشت نهال مشارکت میکنند. درباره حوزه نشر هم نیازمند چنین اتفاقاتی هستیم. هفته کتاب همانطور که از عنوانش پیداست، در راستای کتابخوانکردن مردم میکوشد، ولی این کافی نیست و عزم وسیعتری را میطلبد، نه این که ناشران از طریق برگزاری هفته کتاب، به سودآوری بیندیشند.
اهمیت ملی شدن روز کتابخوانی در جامعه این ناشر در پاسخ به این سؤال که برنامههایی مانند هفته کتاب چقدر میتوانند بهمثابه یک حلقه مفقوده، پیوندی را بین ناشر و مخاطب برقرار کند نیز میگوید: به باور من، برنامههایی از این دست نمیتوانند ارتباطی را بین مردم، کتابفروش و پدیدآورنده برقرارکنند. بهشخصه بیشترین ارتباطی که در این سالها با مخاطب داشتهام از رهگذر برگزاری نمایشگاههای بینالمللی کتاب بوده که مردم از طبقات مختلف جامعه، در رویارویی با ناشر، به نقد یا تمجید از یک اثر میپردازند و تبادلنظر مناسبی بین آنها و ناشر صورت میگیرد.
مسأله این است که وقتی یک جشنواره برگزار میشود، بنا به تخصیص امکانات، تعداد معدودی در آن حضور مییابند. در جریان برگزاری هفته کتاب هم اغلب کسانی که دراین رویداد مشارکت دارند، افرادی از قشر کتابخوان حرفهای هستند؛ درحالیکه مهمترین دستاورد این برنامه میتواند این باشد که مردم را به کتاب و کتابخوانی جذب کند. راهکار این مسأله هم ملی شدن چنین رویدادهایی است که به آن اشاره کردم. درعینحال، ملی شدن کتابخوانی، وفاق و همدلی تمام دستگاههای دولتی را میطلبد و در این صورت است که این آرزو میتواند جامهعمل بپوشد و مردم با کتاب آشتی کنند.
از افزایش سرسامآور قیمت کتاب تا غلبه فناوری بر زندگی روزمره مدیر انتشارات «نگارینه» در پاسخ به سؤال دیگری درباره این که افزایش تصاعدی قیمت کاغذ در سالهای اخیر چقدر بر بالارفتن قیمت کتاب مؤثر بوده است، میگوید: ما امروز در حوزه نشر فقط با مشکل قیمت کاغذ روبهرو نیستیم، بلکه نوسان قیمت در سایر ملزومات نشر مانند صحافی، حروفچینی و… هم تاثیر سوء بر افزایش سرسام آور قیمت کتاب گذاشته است.
خاطرم هست در سالهای اول کارم در حیطه نشر، یک کتاب را به قیمت ۲۰ تا تک تومانی میفروختم، امروز قیمت همان کتاب به ۳۰۰ هزار تومان رسیده و خود من بهعنوان ناشر از این سیر صعودی قیمت شوکه شدهام چه برسد به مخاطب. به نظرم دلیل دوری مردم از کتاب خواندن ریشه در مسائل اقتصادی دارد؛ در عینحال عمده مسأله این است که مردم باید نسبت به خواندن کتاب احساس نیاز کنند؛ درحالیکه با توجه به غلبه فناوریهای جدید در سالهای اخیر، مردم بیشتر ترجیح میدهند در فضای مجازی سرگرم شوند تا اینکه یک صفحه کتاب بخوانند.
تا زمانی که مردم به این نتیجه نرسند که کتاب خواندن بر سایر سرگرمیها ارجحیت دارد و نیازسنجی صحیحی در این زمینه صورت نگیرد، نمیتوان از یک رویداد سالانه انتظار داشت که در بهبود خلأهای کتابخوانی تأثیرگذار باشد.
برگزاری هفته کتاب، دمیدن روح به کالبد حوزه نشر محسن مهرآبادی، مدیر نشر «فرهنگگستر» نیز از دیگر ناشرانی است که در پاسخ به این سؤال که با توجه به گذشت سه دهه از عمر هفته کتاب، این مناسبت چقدر میتواند مرهمی بر دردهای صنعت نشر و از همه مهمتر، علاقهمند کردن مردم به خواندن کتاب داشته باشد، میگوید: آنچه مسلم است اینکه نفس رویدادهایی مثل هفته کتاب، نمایشگاههای حضوری و مجازی، نمایشگاههای استانی و… باعث میشوند تا نام کتاب بین مردم زنده نگاه داشته شود.
شاید این تعبیر چندان قشنگ نباشد، اما برگزاری همین اندازه از این رویدادها میتواند روحی را به جسم رو به احتضار کتاب بدمد تا به این ترتیب، کتاب کاغذی از یادها و خاطرات محو نشود. هفته کتاب برآیندی مانند تولید اثر جدید را در نخواهد داشت مگر اینکه دغدغه خاطر ناشر برای تامین مواد اولیه برطرف نشود.
هرچند با حرکت اخیر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که سعی کرده است با کاغذ وارداتی، مشکلات حوزه کاغذ را مرتفع کند، کورسویی از امید بین ناشران بهوجود آمده و خاطر آنها را تا حدودی گرم کرده است که از این رهگذر بتوانند کتابهایی را به زیور طبع بیارایند و این آثار را وارد چرخه توزیع و نشر کنند.
مشکلات حوزه نشر بیشمار است مهرآبادی با اشاره به این که امروز کتاب خواهناخواه از دسترس عامه خارج شده و به شکل نخبگانی تغییر وضعیت داده است، میگوید: به بیان سادهتر، این نخبگان هستند که امروز با یک رویکرد همیشگی، جریان کتابخوانی را دنبال میکنند و کتاب بخشی از زندگی روزمره و کاریشان بهشمار میرود. طبعا این مسأله اتفاق ناخوشایندی قلمداد میشود، چرا که وقتی کتاب از دسترس مردم خارج شده، بر تیراژ و تولید اثر تأثیر منفی میگذارد و ناشران را نسبت به آتیه شغل خود مأیوس میکند و او نمیتواند تیراژ متناسب با زحمات خود را نسبت به یک اثر ارائه دهد.
در نتیجه به کتابسازی روی میآورد و بهناچار کتابهایی را چاپ میکند که به اصطلاح عامهپسند است و چندان که باید نقشی در ارتقای سطح آگاهی جامعه ایفا نمیکند. متاسفانه مشکلات حوزه نشر یکیدوتا نیست و تا زمانی که بازنگری در لایههای دیگر انجام نشود، این مشکلات هم چنان به قوت خود باقی خواهند ماند و شاید حل این معضلات، از ید قدرت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هم خارج باشد.
تخصیص کاغذ وارداتی، درمانی موقت بر دردهای ناشران مدیر انتشارات فرهنگگستر در پاسخ به این سؤال که در سالهای گذشته دولت سوبسیدهایی را از منظر حمایتی به ناشران تخصیص میداد، امروز این مسأله به چه شکل است، میگوید: اخیرا حمایتهایی از این دست در قالب کاغذ وارداتی شکل یافته و دولت توانسته ۲۰ هزار دلار را به کاغذ وارداتی اختصاص دهد. بهنظرم این حرکت میتواند رونق ازدسترفته را به حوزه نشر برگرداند. با اینحال باید درنظر داشته باشیم که چرخه تولید نیازمند زینک، بازار و چرخه مالی مناسب هم هست تا از این طریق اقتصاد نشر دوباره جان بگیرد.
مردم از کتابخوانی دور شدهاند علیرضا دوستی، مدیر انتشارات «تهران» نیز با اشاره به اینکه در جریان برگزاری هفته کتاب، به برپایی نشستهای آنلاین بین نویسندگان و مخاطبان پرداخته و تخفیفاتی را هم به کتابهای خود اختصاص داده است، میگوید: امروز قیمت کتاب به یک میلیون تومان رسیده است، هرچند مردم ما از اول هم چندان که باید کتابخوان نبودهاند، ولی افزایش قیمت کتاب باعث شده تا مردم در سالهای اخیر از کتاب دورتر شوند؛ بهخصوص قشر دانشگاهی و متوسط که از گذشته تا امروز، بیشتر به کتاب گرایش داشتهاند، امروز قدرت خرید خود را از دست دادهاند.
از سوی دیگر خاموشی چراغ برخی کتابفروشان در سالهای اخیر هم مزیدی بر علت شده تا حوزه نشر بیشتر به محاق برود. امروز خرید یک مغازه برای تبدیل کردن به کتابفروشی، هزینه هنگفتی را برای یک ناشر دربردارد، درنتیجه برخی از ناشران به فعالیت در واحدهای مسکونی خود روی آوردهاند که این کار به بدنه نشر صدمات جدی وارد کرده است. ازسوی دیگر بارها در این سالها با سرممیزان وزارت دارایی روبهرو شدهام که به این مسأله اشاره کردهاند: اگر برایتان صرف نمیکند کتابفروشی و نشر خود را جمع کنید!
فروش کالاهای بیارتباط در کتابفروشیها به نشر صدمه زده است او اضافه میکند: مسأله دیگر این است که اغلب ناشران درحال حاضر، بخشی از کتابفروشی خود را به فروش کالاهای دیگر مانند اسباببازی، لوازمالتحریر، صنایعدستی و… اختصاص دادهاند، این کار هم باعث شده تا حوزه نشر آسیب جدی ببیند. مثل این میماند که صنف رستورانها، در محل کار خود به فروش گلیم و فرش هم بپردازند، همین قدر بیتناسب و بیارتباط؛ بنابراین مشکلات حوزه نشر همیشه در این سالها مثل حلقههای زنجیر به یکدیگر متصل بوده است.
بهتازگی شنیدهام که میخواهند کاغذ وارداتی به ناشران تخصیص دهند، درصورتیکه تجربه سالهای گذشته نشان داده با این کار، رانت شکل میگیرد. چرا که در دورههای قبل هم سهمیه کاغذ به شکل یکسان در اختیار تمام ناشران قرار نمیگرفت و تنها به عدهای از ناشران داده میشد.
هفته کتاب در برقراری پیوند بین مخاطب و کتاب مؤثر است مدیر انتشارات تهران ادامه میدهد: با این اوصاف، شکی نیست که هفته کتاب میتواند در تقویت و گرایش جامعه نسبت به کتابخوانی تأثیرگذار باشد. در این زمینه پادکستها، برگزاری نشستهای مختلف در سرای اهل قلم به مدد سخنرانی نویسندگان، ناشران و مترجمان و حضور آزاد و رایگان مردم در این جلسات میتواند دستاورد مثبتی داشته باشد و مردم به سمت آگاهی و خواندن بروند. حتی کتابهای صوتی و الکترونیکی هم میتوانند در ارتقای سطح مطالعه مردم اثربخش باشند.
معافیت مالیاتی بعضی از مشاغل دستمایه پولشویی شده است دوستی با اشاره به یکی دیگر از معضلات حوزه نشر تصریح میکند: در سالهای اخیر بحثی بهوجود آمده که مشاغل مختلف اگر به سمت کار فرهنگی بروند از پرداخت مالیات معاف میشوند. متاسفانه این مسأله باعث بروز پولشویی در حوزه نشر شده است. بهعنوان مثال، فردی که بنکدار طلاست، به اسم کار فرهنگی، یک کتابفروشی باز میکند و میلیاردها سود ا زقبل این کتابفروشی به اسم کار فرهنگی منتفع میشود و از آنسو، از پرداخت مالیات هم معاف میشود.
تصور میکنم دولت باید به غربالگری بپردازد و ناشرانی که واقعا در این حیطه فعالیت مستمر دارند را مورد حمایت قرار دهد و سایرین که به اسم کار فرهنگی وارد این حوزه شده ولی کاری از پیش نمیبرند را حذف کند. باوجود آنکه کمتر از یک ماه است که کتابهای محمد بقاییماکان منتشر شده، بهتازگی در خیابان انقلاب در بساط یکی از دستفروشها، به کتاب «حافظ چنان که هست» برخوردم که به شکل زیراکس چاپ شده بود، در نهایت تعجب دیدم که ۸۰۰ هزار تومان هم برای این کتاب قیمتگذاری شده است!
این در حالی است که پنج کتاب این نویسنده بهتازگی منتشر شده ولی متاسفانه بارها با این مشکلات مواجه بودهایم که به محض انتشار یک کتاب، بازار سیاه برای آن بهوجود میآید و به شکل زیراکس در معرض دید قرار میگیرد.
نویسنده: آزاده صالحی
منبع: جام جم آنلاین

