خشکسالی، بحران آب و موجهای گرما فقط طبیعت ایران را تحت فشار قرار ندادهاند، زنان نیز در سکوت، سهم سنگینتری از پیامدهای این بحران را تحمل میکنند. از افزایش کارهای خانگی و ناامنی معیشتی تا محدود شدن فرصتهای شغلی و آموزشی، تغییرات اقلیمی چگونه نابرابری جنسیتی را عمیقتر میکند و آیا سیاستهای محیطزیستی ایران اساساً زنان را در معادلات خود دیدهاند؟
لیلا مهرابی، کارشناس مطالعات زنان، در گفتوگو با برنا، با اشاره به تأثیر نابرابر تغییرات اقلیمی بر گروههای مختلف جامعه گفت: تغییرات اقلیمی دیگر یک مسئله زیستمحیطی نیست، به بحرانی اجتماعی، اقتصادی و انسانی تبدیل شده است که آثار آن برای همه افراد یکسان نیست. زنان و دختران به دلیل نابرابریهای ساختاری، محدودیتهای اقتصادی و سهم بیشتری که از مسئولیتهای خانگی و مراقبتی بر عهده دارند، در برابر پیامدهای این بحران آسیبپذیرتر هستند.
وی با اشاره به هشدارها و گزارش جدید نهاد زنان سازمان ملل متحد درباره گستردگی تأثیر بحران اقلیم بر زندگی زنان و دختران افزود: بر اساس این گزارش، دستکم یکونیم میلیارد زن و دختر در مناطق بحرانی آبوهوایی زندگی میکنند و در بدترین سناریو، تغییرات اقلیمی میتواند ۱۴۱ میلیون زن و دختر دیگر را به فقر شدید سوق دهد. این آمارها نشان میدهد بحران اقلیم علاوه بر تهدید منابع طبیعی و زیرساختهای اقتصادی، میتواند دستاوردهای چند دهه تلاش برای بهبود وضعیت زنان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
مهرابی با بیان اینکه ایران نیز به دلیل اقلیم خشک و نیمهخشک و فشار فزاینده بر منابع آبی در برابر تغییرات اقلیمی آسیبپذیر است، گفت: خشکسالیهای متوالی، کاهش منابع آب زیرزمینی، فرونشست زمین و موجهای گرمای شدید، پیامدهایی دارند که باید از منظر اجتماعی و جنسیتی نیز بررسی شوند. این کارشناس مطالعات زنان ادامه داد: در مناطق روستایی و کشاورزی، خشکسالی فقط به معنای خشکشدن زمین و کاهش تولید محصولات نیست، این تغییرات میتواند معیشت خانوارها را متزلزل و فرصتهای شغلی را محدود کند.
زنان روستایی که در کشاورزی، دامداری، صنایع دستی و مدیریت معیشت خانواده نقش دارند، با کاهش منابع آب و افت تولید با محدودیتهای بیشتری مواجه میشوند؛ بهویژه آنکه دسترسی آنان به زمین، اعتبارات مالی و فرصتهای شغلی جایگزین معمولاً کمتر است. وی با اشاره به تأثیر بحران آب بر افزایش کارهای بدون دستمزد زنان تصریح کرد: با کاهش منابع آب، مسئولیت تأمین نیازهای روزمره خانواده، مدیریت مصرف آب و رسیدگی به امور بهداشتی و مراقبتی به ویژه برای زنان روستایی و عشایری دشوارتر میشود.
این وظایف اگرچه در آمارهای رسمی اشتغال و تولید اقتصادی دیده نمیشوند، بخش مهمی از اقتصاد مراقبتی جامعه را تشکیل میدهند. مهرابی افزود: در بسیاری از خانوادهها، زنان مسئولیت تهیه غذا، نظافت و مراقبت از کودکان و سالمندان را بر عهده دارند. کمبود آب و افزایش دما انجام همین وظایف را دشوارتر میکند، درحالیکه مسئولیتهای اقتصادی و شغلی زنان نیز همچنان پابرجاست. به این ترتیب، بحران اقلیم میتواند بار مضاعفی بر دوش زنانی بگذارد که پیش از این نیز با نابرابری در تقسیم کار خانگی مواجه بودهاند.
وی افزایش دما و موجهای گرمایی را از دیگر تهدیدهای اقلیمی برای سلامت زنان دانست و گفت: زنان باردار، زنان سالمند، کارگران زن در محیطهای گرم و زنان شاغل در بخش کشاورزی ممکن است در معرض خطرات بیشتری قرار بگیرند. فعالیت در مزارع، کار در محیطهای فاقد تهویه مناسب و انجام مسئولیتهای خانگی در شرایط گرمای شدید، فشار جسمی و روانی مضاعفی ایجاد میکند.
این کارشناس مطالعات زنان با اشاره به پیامدهای اجتماعی مهاجرتهای ناشی از خشکسالی اظهار کرد: زمانی که کشاورزی دیگر درآمد کافی برای تأمین زندگی فراهم نمیکند یا دسترسی به آب و خدمات اولیه دشوار میشود، خانوادهها ممکن است ناچار به ترک محل زندگی خود شوند. این جابهجاییها میتواند دسترسی زنان و دختران به فرصتهای شغلی و آموزشی را محدود و آسیبپذیری اقتصادی و اجتماعی آنان را افزایش دهد. وی ادامه داد: در خانوادههای کمدرآمد، تشدید مشکلات معیشتی ممکن است به اولویت یافتن درآمد کوتاهمدت نسبت به ادامه تحصیل فرزندان منجر شود.
در چنین شرایطی، دختران ممکن است بیش از سایر اعضای خانواده با محدودیتهای آموزشی و افزایش مسئولیتهای خانگی مواجه شوند. بنابراین، پیامدهای تغییر اقلیم تنها به خسارتهای اقتصادی امروز محدود نمیشود و میتواند بر فرصتهای زندگی نسل آینده نیز اثر بگذارد. این کارشناس مطالعات زنان درباره اهمیت برابری جنسیتی و نگاه به زنان در معادلات و سیاستهای محیطزیستی ایران، با بیان اینکه طرح این موضوع در محیط زیست ایران نوپا است گفت: همین طرح مسئله هم میتواند در بلندمدت به نقع جامعه زنان، محیط زیست و ایران باشد و باعث امیدواری است.
مهرابی با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد جنسیتی در سیاستگذاریهای محیطزیستی گفت: برنامههای مقابله با خشکسالی، مدیریت منابع آب، توسعه انرژیهای پاک و سازگاری با تغییر اقلیم زمانی اثربخش خواهند بود که نیازها و تجربههای متفاوت زنان و مردان را در نظر بگیرند. وی افزود: نباید زنان را صرفاً بهعنوان گروههای آسیبپذیر در سیاستهای اقلیمی در نظر گرفت؛ آنان باید در جایگاه تصمیمگیرندگان، متخصصان، فعالان محیطزیست و مشارکتکنندگان اصلی برنامههای سازگاری با تغییر اقلیم حضور داشته باشند.
این کارشناس مطالعات زنان با اشاره به اهمیت توانمندسازی زنان روستایی خاطرنشان کرد: تسهیل دسترسی زنان به منابع مالی، آموزشهای تخصصی، فناوریهای کممصرف، فرصتهای شغلی سبز و تعاونیهای محلی میتواند به کاهش آسیبپذیری آنان کمک کند. همچنین ضروری است دادههای مربوط به پیامدهای تغییر اقلیم بر اساس جنسیت، سن، محل سکونت و وضعیت اقتصادی تفکیک شوند تا امکان شناسایی گروههای آسیبپذیر و طراحی سیاستهای حمایتی هدفمند فراهم شود. مهرابی تأکید کرد: بحران اقلیم بدون توجه به عدالت جنسیتی قابل مدیریت نیست.
در ایران نیز نمیتوان از بحران آب، خشکسالی و فرونشست زمین سخن گفت، اما وضعیت زنان کشاورز، زنان سرپرست خانوار و دختران مناطق محروم را نادیده گرفت. زنان نباید تنها بهعنوان قربانیان تغییرات اقلیمی دیده شوند، آنها باید سهم واقعی در تصمیمگیری و تعیین آینده زیستمحیطی کشور داشته باشند.
منبع: خبرگزرای برنا



