به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، مسئله «زن» و جایگاه او در نظام هستی و اجتماع، از دیرباز تاکنون، یکی از پرچالشترین و در عین حال جذابترین مباحث در حوزه اندیشه بشری بوده است. در سده اخیر، با ورود موج مدرنیته به جوامع اسلامی، این بحث ابعاد تازهای به خود گرفته، گاه به تقابل سنت و تجدد انجامیده است. در چنین فضایی، بازخوانی متون اصیل و کهن، نه تنها یک تفنن علمی نیست، بلکه یک ضرورت برای درک دقیق هندسه فکری اندیشمندان مسلمان است.
کتاب «مقام زن در اسلام» اثر فقیه وارسته و پژوهشگر توانا، مرحوم آیتالله سیدمعصوم قهستانی (۱۲۷۶-۱۳۵۳ هجری خورشیدی)، یکی از این متون ارزشمند است که اخیراً با همت والای مؤسسه بوستان کتاب، در دو جلد وزیری، با جلد شومیز، آمادهسازی و روانه بازار نشر شده است. آنچه پیش رو دارید، نه یک گزارش صرفاً کتابشناختی، بلکه سفری است در لایههای پنهان و پیدای اندیشههای نویسندهای که با قلمی شیوا و نفسی عمیق، به دفاع از حقوق زن در چارچوب اصیل اسلامی برخاسته است.
این اثر، که به تعبیر نگارنده، حاصل «عزمی راسخ و قدیمی» و «بضاعت علمی» اوست، توانسته است پلی میان فقه استدلالی، اخلاق عملی و آسیبشناسی اجتماعی برقرار کند. برای درک عمق مطالب کتاب، ناگزیر باید نگاهی به شخصیت علمی و زمانه نویسنده افکند. آیتالله سیدمعصوم قهستانی، از فقهای برجسته و مدرسان حوزه علمیه در دوران پهلوی بود. او نه یک عالم منزوی و دور از اجتماع، بلکه فقیهی آشنا به زمانه و دغدغهمند در برابر مسائل روز بود.
او در دورانی میزیست که تبلیغات غربی و نفوذ فرهنگ اروپایی، با وجود بسیاری از متفکران آن دوره، بنیانهای خانواده و هویت زن مسلمان را هدف گرفته بود. نویسنده در مقدمه کتاب (ج1، صص ۹ ـ ۱۰) به زیبایی این فضای ملتهب را ترسیم میکند.
او از دوگانهای سخن میگوید که در آن زمان، جامعه اسلامی را آزار میداد: از یک سو، «طایفهای که اکثریت مسلمانان را تشکیل میدهند» و شیفته اخلاق و تمدن غرب شدهاند و احکام دینی را به کناری نهاده و ساخته دست بشر را «وحی منزل» میپندارند، و از سوی دیگر، «عده قلیلهای» که با برداشتهای سطحی و خشکمآبانه، حقوق زنان را به فراموشی سپرده، آنان را در منزلت «بندگان زرخرید» مینگرند. آیتالله قهستانی، با هوشمندی تمام، خود را فراتر از این دوگانه تعریف میکند. او معتقد است منشأ مفاسد، معرفینشدن «وظیفه اسلامی زنان» به نحو شایسته و بدون پیرایه است.
هدف او، چنانکه خود میگوید، «معرفینمودن احکام مربوط به زنهاست، به آن نحوه که در اسلام معین شده است؛ بدون شاخ و برگ برای آن قراردادن، تا حجت تمام شود». این نگاه آسیبشناسانه، کتاب او را از یک متن صرفاً فقهی، به یک اثر اجتماعی و اصلاحی تبدیل میکند. نثر او در این مقدمه، آمیخته با درد و در عین حال امید است؛ او کتابش را برای «یَوْمَ لَا یَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ» ذخیره میکند و از خداوند توفیق اتمام آن را میطلبد. ساختار اثر؛
حرکت از مباحث بنیادین به احکام کاربردی کتاب «مقام زن در اسلام» در دو جلد طراحی شده است و ساختار آن به گونهای است که خواننده را از مباحث بنیادین به سمت احکام کاربردی و جزئی هدایت میکند. این مهندسی دقیق، نشاندهنده تسلط نویسنده بر متون روایی و فقهی، همچنین درک او از نیازهای مخاطب است. نویسنده در جلد اول، که دربرگیرنده یک «سخن آغازین»، «مقدمه» و هفت باب است، بیشتر به مبانی نظری، اخلاقی و برخی احکام اجتماعی اختصاص میپردازد.
ایشان به ترتیب در باب اول به «کیفیت آفرینش زن»، در باب دوم به وظایف اثباتی و نفیی زن، باب سوم به صفات ممدوحه (پسندیده) و مذمومه (ناپسند) زنان، در باب چهارم، به عیوب و نقایص و تفاوتهای زن و مرد در اصل خلقت، باب پنجم، که یکی از مهمترین بخشهای جلد اول است، به «حقیقت حجاب در اسلام» و احکام مختصه زنان، در باب ششم به موارد جواز نگاه به اجنبیه و باب هفتم به «اکرام زوجه و آداب معاشرت با زنان» میپردازد. این ساختار نشان میدهد نویسنده به دنبال تبیین یک نظام جامع اخلاقی-فقهی برای زندگی زن مسلمان است. جلد دوم کتاب، شامل سه باب (هشتم تا دهم) و یک «خاتمه» است.
مباحث این جلد، رنگ و بوی فقهی و حقوقی بیشتری دارد. باب هشتم به «وظایف مربوط به زن در منزل بالنسبه شوهر و باقی مردم» میپردازد و مباحثی چون حق زن بر پدر و مادر، موارد فسخ عقد، همکفوبودن در ازدواج، ازدواج با اهل کتاب و مشرکات، ازدواج بدون اذن ولی، و به طور مفصل، احکام ازدواج موقت (متعه) و شرایط آن را بررسی میکند. باب نهم به «حقوق مالی زنان» (توارث) اختصاص دارد و باب دهم، به وظایف زنان قبل و بعد از طلاق و وفات شوهر، اقسام طلاق، عده، و احکام نفقه میپردازد. خاتمه کتاب نیز به بیان برخی امور مهم درباره زنان اختصاص یافته است.
این ساختار، نشان از یک دوره کامل فقه و اخلاق زنانه دارد که از خلقت و آفرینش آغاز شده، به احکام اجتماعی، اقتصادی و خانوادگی ختم میشود. زبان، سبک نوشتاری و ویژگیهای ادبی یکی از بارزترین ویژگیهای کتاب «مقام زن در اسلام»، زبان و سبک نوشتاری آن است. برخلاف بسیاری از متون فقهی که به دلیل استفاده از اصطلاحات پیچیده، برای مخاطب عام غیرقابل فهم است، این اثر از نثری روان، ادبی و در عین حال استدلالی بهره میبرد. نویسنده از واژگان و ترکیباتی استفاده میکند که بوی کهنگی و اصالت متون قدیم را میدهد؛ در عین حال، معنا و مقصود او برای خواننده امروزی قابل درک است.
آیتالله قهستانی در مقدمه کتاب، با استفاده از تشبیهی تکاندهنده، به نقد کجفهمیها از حجاب میپردازد. او مینویسد: «حجاب زنها را به صورت قبری که مرده در آن مینهند ـ که از انظار مستور و مردم از نگریستن به او ممنوع باشند ـ برای مردم معرفی میکنند». این تصویرسازی هنرمندانه، نشاندهنده ذهن خلاق و قلم توانای نویسنده است. او در سراسر کتاب، احکام فقهی را با مباحث اخلاقی و فلسفی درهم میآمیزد. برای مثال، وقتی از وظایف زن در خانه سخن میگوید، تنها به بیان بایدها و نبایدهای شرعی بسنده نمیکند، بلکه به «آداب معاشرت» و «اکرام» نیز توجه دارد.
او از آیات و روایات بهوفور استفاده میکند، اما این استفاده، تنها برای اثبات یک حکم فقهی نیست، بلکه برای تبیین یک «نگرش» است. نویسنده با تسلط بر ادبیات عرب و پارسی، توانسته است متنی خلق کند که هم برای طلاب و پژوهشگران حوزه دین مفید باشد و هم برای عموم علاقهمندان به مباحث خانوادگی و اجتماعی جذاب باشد. کتاب «مقام زن در اسلام» را میتوان به چند لایه مختلف تقسیم کرد که از آن جمله میتوان به: لایه آسیبشناسی اجتماعی، لایه فقه استدلالی، لایه اخلاقی-تربیتی، و لایه تحلیل تفاوتهای جنسیتی اشاره کرد.
از میان مباحث متعدد کتاب نیز چند بخش به سبب حساسیت موضوعی و بسط و شرح درست و بجای نویسنده، از جذابیت و اهمیت ویژهای برخوردار است که از آن جمله بحث ازدواج موقت (متعه)، و ازدواج با اهل کتاب و مشرکات، در مجلد دوم، حجاب و ابداء زینت، و آداب معاشرت در مجلد اول است. چرا باید کتاب «مقام زن در اسلام» را خواند؟ در فضای امروز که بحث درباره حقوق زنان و جایگاه آنان در اسلام، گاه با هیاهو و سطحینگری همراه است، کتاب «مقام زن در اسلام» اثری است که به ما یادآوری میکند برای درک حقیقت، باید به سرچشمهها بازگشت. این کتاب، صرفاً یک مجموعه از احکام حلال و حرام نیست؛
بلکه یک سند تاریخی از دغدغههای یک عالم دینی در رویارویی با تجدد است. آیتالله سیدمعصوم قهستانی با قلمی توانا و اندیشهای نظاممند، تلاش کرده است تصویری جامع از «زن مسلمان» ارائه دهد؛ تصویری که در آن، نه خبری از تحقیر و انزوا (همانند آنچه منتقدان سنتگرایان خشک میگفتند) است و نه خبری از بیبند و باری به سبک غربی. این کتاب، دعوتی است به تعقل، تفقه و بازخوانی اخلاقی روابط انسانی. خواندن این اثر، برای دانشجویان علوم دینی، پژوهشگران مطالعات زنان و خانواده، حتی مخاطبان عامی که به دنبال فهم دقیقتر از احکام اسلامی هستند، توصیه میشود.
انتشار این کتاب در قالب دو جلد وزیری، فرصتی مغتنم است تا با یکی از گنجینههای کمتر شناختهشده فقه و اخلاق اسلامی آشنا شویم و دریابیم «مقام زن در اسلام»، مقامی است که با عدالت، کرامت و حکمت گره خورده است. مؤسسه بوستان کتاب با این اقدام، بار دیگر ثابت کرد رسالت خود را در حفظ و نشر میراث فرهنگی و علمی جهان اسلام بهخوبی انجام میدهد. امید است این اثر ارزشمند، در محافل حوزوی و علمی ـ دانشگاهی ایران و جهان، با استقبالی شایسته روبهرو شود و چراغی باشد برای پژوهشهای عمیقتر در این حوزه.
علاقهمندان و مخاطبان، میتوانند این مجموعه پژوهشی ارزشمند را از طریق فروشگاه مجازی کتاب ناشر (Bustaneketab.ir) و کتابفروشیهای معتبر کشور تهیه نمایند.
منبع: رسانیوز


