اوریپید در نمایشنامه «اورستس» ناپایداری سرنوشت آدمی و انحطاط اخلاق جمعی را به تصویر میکشد.
خبرگزاری مهر- گروه هنر- سجاد خیامی؛ تکگویی یا مونولوگ (به انگلیسی: Monologue) یکی از شگردهای ادبیات داستانی و هنرهای نمایشی است که منظور از آن تکگویی، سخنرانی و سخن طولانی یک شخصیت در صحنه است که عمدتاً بدون پاسخ یا دخالت مستقیم سایر شخصیتها اجرا میشود. در اغلب مواقع از این نوع بیان به منظور بیان احساسات درونی، افکار و یا بازگوکردن داستان زندگی یک شخصیت بهره میبرند. مونولوگ میتواند بازتابدهنده درونیترین احساسات، تردید و یا تنهایی یک شخصیت باشد که منجر به ایجاد ارتباطی عمیق و قوی بین مخاطب و شخصیت خواهد شد.
مونولوگها در نمایشهای تک نفره و یا در نمایشهایی که چندین شخصیت در آنها حضور دارد اما لحظاتی نیاز به تأکید بر یک شخصیت است، مورد استفاده قرار میگیرد.
مونولوگ همواره به عنوان ویژگی ماندگار در هنر تئاتر به شمار رفته است؛ از مونولوگهای شخصیتهای نمایشنامههای یونانی و «بودن یا نبودن» نمایشنامه «هملت» شکسپیر تا مونولوگهای نمایشنامههای مدرن و نمایشنامههای ایرانی، کلمات در این ساختار ادبی قدرت و ضربهای دوچندان را تجربه میکنند. یک مونولوگ فنی و ماندگار تجربههای عمیق درونی را واگویه میکند، از مرزهای داستان فراتر رفته و به زندگی واقعی وارد میشود و حتی گاهی پرسشهایی بنیادین و فلسفی را در دل خود بیان میکند.
در همین راستا گروه هنر خبرگزاری مهر در گزارش های «مروری بر مونولوگهای ماندگار در مهر» میکوشد تا یک مونولوگ را با در نظر داشتن یک سیر تاریخی در هنر نمایشنامهنویسی معرفی کند.
اوریپید و نوشتن در مرز ملودرام و تراژدی
اوریپید نمایشنامهنویس یونانی قرن پنجم پیش از میلاد، جوانترین و یکی از چالشبرانگیزترین تراژدینویسان بزرگ تئاتر یونان بود که در طول دوران هنری خود حدود ۹۰ نمایشنامه نوشت. او تنها چهار پیروزی در «دیونیسیا» یا همان جایزه هنری آتن کسب کرد که پژوهشگران معمولا دلیل آن را به توصیف های طنزآمیز او و تلقی شدن آنها به عنوان عناصری «آوانگارد و بیاخلاق» مرتبط میدانند. نمایشنامههای او بسیار بیشتر از رقبایش باقی ماندهاند و در مجموع ۱۹ نمایشنامه از مجموعه آثار او امروز در دسترس است.
در میان تراژدیهای او تنوع قابل توجهی در آرای منتقدان وجود دارد و برای برخی از منتقدان تراژدیهای اوریپید بیشتر ملودرام به نظر میرسیدند تا تراژدی. گویا اوریپید در طول دوران حرفه ای خود نوآور و وسواسی بوده است، به طوری که او از ورودهای غیرمنتظره و نمایشی لذت میبرد.
در این گزارش به نمایشنامه «اورستس» میپردازیم.
چیرگی سیاست و میل به قدرت بر خانواده و خون
تراژدی «اورستس» با بحرانی آغاز میشود که پس از یک انتقامجویی خونین و خانوادگی شکل گرفته است. اورستس پسر آگاممنون، برای کینخواهیِ خون پدرش که به دست مادرش کلیتمنسترا، کشته شده بود، دست به قتل مادر میزند. او که این جنایت را با فرمان و تشویق آپولون انجام داده است، گمان میکرد وظیفهای برحق را به انجام رسانده است. اما پس از این واقعه، او نه تنها تحت شکنجههای روانیِ الهههای انتقام (ارینیهها) قرار میگیرد و در بستر بیماری میافتد، بلکه با طردشدگی و خشم ویرانگر همشهریانش نیز مواجه میگردد.
با گذشت چند روز از این واقعه، شهروندان آرگوس که از این مادرکشی به وحشت و خشم آمدهاند، تصمیم میگیرند تا درباره سرنوشت اورستس و خواهرش الکترا رأیگیری کنند؛ رأیی که به احتمال زیاد حکم به سنگسار شدن آنها خواهد داد. در این تنگنای مرگبار، منلائوس عموی اورستس که بهتازگی از جنگ تروا بازگشته است، به عنوان تنها امید رهایی پدیدار میشود. اورستس با استیصال از او یاری میطلبد و انتظار دارد منلائوس با استفاده از قدرت خود در برابر توده مردم بایستد و جان برادرزادههایش را نجات دهد.
اما منلائوس که شخصیتی محافظهکار و منفعتطلب دارد، حاضر نیست موقعیت خود را با ایستادگی در برابر خشم افسارگسیخته مردم به خطر بیندازد. او رویارویی مستقیم با توده خشمگین را بیفایده و ویرانگر میداند.
در این میان، اورستس که حالا سردرگم، تنها و در آستانه مرگ قرار گرفته است، چنین میگوید:
«خدایان! آه، میدانم که اکنون خواندن ایشان گناه است، زیرا خدایانند که قتلها را داوری میکنند اما آه، خدایان! آن مرد مرده، پدرم با من چه میکرد اگر کردار آن زن را کیفر نمیدادم؟ اکنون الاهگان انتقام خدمتگزار مادرم هستند و این حملههای جنون را بر من فرو میفرستند. اما اگر من دم فرو میبستم و پشتیبان مادرم بودم آن مرد کشته با من چه میکرد؟ آیا از من بیزار میشد و الاهگان انتقامش را بر من فرو میفرستاد تا مرا بهراسانند؟ آن الاهگان یاران مادرم هستند نه پدرم، گرچه این پدرم است که بیش از مادرم با او بد کردهاند.»
«و آپولون را چه؟ آن خدای غیبگویی که در کانون زمین میزیید، خدایی که فرمانهای غیبیاش روشنترین راهنمای میرایان است. فرمانهایی که تمامی جهان بر آن گردن مینهد. من هم از او فرمانبری کردم. او به من فرمان داد آن زن را بکشم! پس او را قاتل بدانید! او را به مرگ محکوم کنید! این او بود که خطا کرد، نه من!»
پایانبندی اورستس یکی از بحثبرانگیزترین نمونههای تکنیک «خدای ماشینی» (Deus ex Machina) در تاریخ تئاتر است. بر فراز بام قصر آرگوس، مشعلها برای سوزاندن کاخ آماده است، اورستس تیغ را بر گلوی هرمیونه فشرده و منلائوس در پایین درمانده و خشمگین ایستاده است. خشونت انسانی به بنبست مطلق نابودی رسیده است.
درست در همین لحظه، آپولون در آسمان ظاهر میشود و با فرمانی چندخطی، همهچیز را «حل» میکند: هلن به جرگه خدایان پیوسته است، منلائوس باید دست از خشم بردارد، و اورستس باید با همان هرمیونهای ازدواج کند که ثانیهای پیش شمشیر بر گلویش گذاشته بود!
پژوهشگران معاصر تئاتر کلاسیک بر این باورند که این پایانِ بهظاهر سرهمبندیشده، نه ضعف تکنیکی اوریپید، بلکه نیشخندِ تلخ و نهایی او به اسطوره است. اوریپید عمداً شکافی پرنشدنی میانِ «واقعیتِ خونین و تباهِ انسانی روی صحنه» و «پایانِ خوش و قراردادی اسطوره در آسمان» ایجاد میکند. پیام ضمنی ساختار درام روشن است: در جهانی که سیاست، اخلاق و روان انسان چنین فاسد شدهاست، تنها یک معجزه مصنوعی و غیرقابلباور تئاتری میتواند جلوی فاجعه را بگیرد؛ امری ریشخندآور که این نمایشنامه را هرچه بیشتر به ذات تراژدی نزدیک میکند.
گواهی بر ناپایداری سرنوشت بشری
تراژدی «اورستس» تنها روایتگر یک بحران اجتماعی یا روانشناختی نیست، بلکه مرثیهای است سترگ بر زوال و فروپاشی کامل یک خاندان شکوهمند. خاندان پلوپس و نوادگان تانتالوس که روزگاری رهبری سپاهیان یونان را بر عهده داشتند و در کاخهایی بیبدیل میزیستند، اکنون به واسطه زنجیرهای از نفرینها، انتقامها و خونریزیهای خانوادگی به نقطه پایان خود رسیدهاند. پس از آنکه حکم مرگ اورستس و الکترا مسجل میشود، ابعاد این فاجعه بیش از پیش نمایان میگردد؛ سقوطی که نشاندهنده ناپایداری مطلق سرنوشت بشری است.
در این لحظات تاریک و در مواجهه با ویرانی خانهای که روزگاری نماد شکوه بود، الکترا با نگاهی حسرتبار به رنجهای بیپایان انسان و استیصال در برابر تقدیر، مرثیهای دردناک سر میدهند و چنین مویه میکند:
زندگیای لرزان که هماره دگرگونه میشود!
«آه! شهر، که باروهایت را سیکلوپهای بزرگ ساختند، گریه کن! از آن دختر جوانی بگو که گیسوانش را با شمشیر آهنین بریدهاند! از مصیبتهای بیپایان این خانه بگو! آه! گریه کن سرزمین من، گریه کن! برای آنانی گریه کن که اکنون باید بمیرند! برای آنانی گریه کن که روزگاری راهبر سپاهیان یونان بودند! آه! آنها همه بر باد رفتهاند! تمامی خاندان پلوپس بر باد رفتهاند! تمامی تبار آن مردمان که روزگاری در این کاخ آکنده از شادی میزیستند بر باد رفته است! کاخی که رشک خدایان ویرانش ساخته است! کاخی که خواست پلید و مرگآور آرگوسیها ویرانش ساخته است!
وقتی تودهها کور و ویرانگر میشوند
نمایشنامه «اورستس» اثری تکاندهنده درباره فروپاشی روان انسان در پی ارتکاب جنایت و تجربه ترومای عمیق است. اوریپید در این اثر، الهههای انتقام (ارینیهها) را نه لزوماً بهعنوان موجوداتی اسطورهای و بیرونی، بلکه بهعنوان تجلی فیزیکیِ عذاب وجدان، پارانویا و جنونِ برآمده از روانِ گسیخته اورستس به تصویر میکشد. مادرکشی، به عنوان نقض یکی از بنیادینترین تابوهای بشری، اورستس را در چرخهای از وحشت، انزوا و هذیان گرفتار میکند که در آن مرز میان واقعیت و توهم از بین میرود.
این نمایشنامه به شکلی پیشگامانه نشان میدهد که چگونه فشارهای روانی ناشی از یک انتخاب فاجعهبار (حتی اگر با توجیهات آئینی انجام شده باشد)، میتواند به ازخودبیگانگی، استیصال مطلق و در نهایت توسل به خشونتهای جنونآمیزِ بیشتر – مانند گروگانگیری و نقشه قتل هلن – به عنوان مکانیسمی دفاعی برای گریز از فروپاشی کامل منجر شود.
همچنین این نمایشنامه نقدی تند و گزنده بر زوال نهادهای مدنی، انحطاط اخلاق عمومی و آسیبشناسی رفتار تودههاست. اوریپید در بستر شهر آرگوس، در واقع آتنِ درگیر در جنگهای فرسایشی پلوپونزی را بازتاب میدهد؛ جامعهای که در آن خرد جمعی و عدالت اجتماعی جای خود را به عوامفریبی، هیجانات زودگذر و تصمیمگیریهای مبتنی بر خشم داده است (همانطور که در دادگاه شهروندان علیه اورستس و هشدار منلائوس درباره «خوی وحشیان» تودهها میبینیم). رفتار شخصیتهایی چون منلائوس نیز نشاندهنده فساد سیاسی، مصلحتاندیشیهای سودجویانه و فقدان همبستگی در میان طبقه حاکم است.
نمایشنامه به وضوح نشان میدهد که وقتی ساختارهای قانونی و ارزشهای بنیادین یک جامعه ناکارآمد میشوند، چگونه عدالت به یک کینه جمعی تقلیل یافته و تودههای مردم به نیرویی کور و ویرانگر بدل میگردند که قهرمانان پیشین را به حاشیه رانده و جامعه را به سوی هرجومرج و فروپاشی کامل سوق میدهند.
منبع: خبرگزرای مهر


