راضیه احقاقی: سیروس، محلهای 40 هکتاری در کنار بازار بزرگ تهران، محلهای به قدمت حدود 200 سال که نام آن با بافت فرسوده و ناکارآمد گره خورده است؛ محلهای که سالهاست کارشناسان و سیاستگذاران شهری به دنبال ارائه راهحلی برای نوسازی آن هستند و مداخلات ریز و درشتی نیز در آن انجام شده، مداخلاتی که اغلب نهتنها نتیجهبخش نبوده که بر چالشهای ساکنین نیز افزوده است.
روزنامه «دنیایاقتصاد» طی 2سال اخیر در 2گزارش با عنوان «فرجام نوسازی دستوری تهران قدیم» و «صدای خاموش محلههای فرسوده» که ترکیبی از گزارش میدانی و نظرات کارشناسان حوزه شهری بود به شکل مستقیم به چالشهای محله سیروس، شهروندان ساکن در آن و علت «ناکامیها در پروژههای نوسازی» این محله پرداخت. در تکمیل گزارشهای پیشین و با هدف شنیدن صدای شهروندان و خواست آنها برای بهبود کیفی زندگی به سیروس رفتم. گشتوگذار در این محله که همراه با گفتوگوهایی با شهروندان بود، در میانه مسیر به رویکردی متفاوت رسید.
گفتوگوها از شهروندانی آغاز شد که از زندگی در محلهای با نام بافت فرسوده و ناکارآمد ناراضی بودند و از عدم تمایل سرمایهگذاران برای ساختوساز و مشارکت در ساخت در بسیاری از کوچههای محل گله داشتند، اما در نهایت این تحقیق به گروهی دیگر از مردم رسید که همچنان سیروس و خانههای حیاطدار آن را بهترین نقطه برای زندگی میدانند و سعی در حفظ خانه و ارتقای کیفیت زیست در این محله دارند و در این مسیر از تلاشی فروگذار نیستند؛ بهنحویکه خانههای آنها تبدیل به پاتوق فرهنگی محله شده و سعی دارد جایخالی خدمات محدود شهری را پر کند.
درواقع سیروس محلهای است با ذینفعان متعدد، هر برنامه توسعهای برای سیروس تنها درصورتی به نتیجه مطلوب میرسد که در تدوین آن، «صدا، خواست و منفعت» تمامی این «ذینفعان» شنیده شود. البته آغاز و نیمهکاره ماندن پروژههای متعدد در سیروس به سرمایه اجتماعی در این محله به شدت آسیب زده و در این شرایط جلب نظر تمام گروههای ساکن در این محله به سادگی ممکن نیست.
مداخلات نیمهتمام در این محله از سوی سیاستگذار و استمرار تصمیمگیری برای آن بدون درنظر گرفتن خواست شهروندان و شرایط محله باعث شده است روند خروج جمعیت از سیروس شدت گیرد و بخشی از محله تبدیل به انبار پشتیبان بازار شده است. این موضوع تا جایی پیش رفته که سیروس در زمره معدود نقاطی در تهران است که در آن قیمت زمین از قیمت آپارتمان نوساز کمتر بوده و بنابراین رغبت به ساختوساز در آن محدود است. در شرایطی که بهای ساختوساز سر به فلک کشیده، آپارتمانهای نوساز که با مجوز 6طبقه عمدتا در جنوب محله احداث میشوند نیز لزوما به محل سکونت خانوادهها تبدیل نمیشوند.
قیمت خانههای اعیان شده نزدیک گذرهای اصلی به حدی بالاست که از توان خرید و اجاره بسیاری از ساکنان خارج است و تبدیل آن به انبار بازار همچنان صرفه بالاتری دارد. در میانه گذر آلآقا در میانه گشتوگذار در سیروس به سراغ بنگاه معاملات املاکی میروم؛ بنگاهی که صاحب آن پیرمردی از اهالی محله است و خالی شدن بخشی از خانههای قدیمی محل و رها شدن زمینی 2هکتاری در قلب محله با هدف بازآفرینی را عامل کاهش کیفیت زندگی در سیروس میداند.
وی میگوید: سیروس در زمره معدود محلات تهران است که قیمت زمین(خانه کلنگی) در آن با قیمت آپارتمان برابری میکند و حتی در برخی کوچهها قیمت زمین کمتر از قیمت آپارتمان نوساز است. همین موضوع باعث شده تا کمتر سازندهای تمایل به ساختوساز در این محله با مدل مشارکت 50-50 داشته باشد و به این ترتیب بهرغم تمایل ساکنین به مشارکت در ساخت و نوسازی، همچنان بخش زیادی از خانهها فرسوده ماندهاند. در ادامه با خانم میانسالی همصحبت میشوم که از خرید خواربار به خانه بازمیگردد؛ میگوید 20سالی میشود که در این محله مستاجر هستیم، همسرم کارگر است و دو فرزند دارم.
زندگی در این محله به واسطه نزدیکی به محل کار همسرم و اجارهبها برایمان منطقی است؛ اما وجود زمینهای خالی رها شده که تبدیل به محلی برای تجمع معتادان و کارتنخوابان شده، زندگی در این نقطه شهر را دشوار کرده است. تنها اگر همین مشکل محله یعنی محلهای تجمع معتادان و کارتنخوابها حل میشد، تغییر مهمی در محله و رضایت مردم ایجاد میشد.
در رهگذر صحبت با اهالی سیروس به یاد توصیه دوستی درخصوص صحبت با «شفق متولی» معمار و کنشگر شهری میافتم که سالها در «دفتر توسعه محلی سیروس» فعالیت کرده است، میافتم و با یک تماس، راهی «خانه قدیمی اصلانی» در یکی از کوچههای فرعی سیروس میشوم. سیروس محلهای قدیمی اما تقریبا کوچک است که میتوان با پیادهروی کمتر از نیم ساعت از جنوبیترین نقطه به شمالیترین نقطه آن و از شرق به غرب محله رسید.
محلهای که از شمال به یکی از گذرهای بازار بزرگ تهران، از جنوب به خیابان مولوی و راسته فروشندگان ظروف یکبار مصرف، از شرق به خیابان ری و راسته فروشندگان لوازم یدکی موتورسیکلت و از سمت غرب به خیابان مصطفی خمینی و راسته فروشندگان موکت منتهی میشود. محلهای که مغازههای بَر خیابان اصلی در آن دارای ارزش بسیار بالا بوده، اما خانههای واقع در کوچه و پسکوچهها، از این رشد ارزش محروم ماندهاند.
خانه اصلانی در یکی از کوچههای فرعی منتهی به گذر «آلآقا» واقع شده، اگرچه محل خانه در نقشه ثبت شده، اما یافتن آن برای غیرمحلیها، در میانه کوچه و پسکوچههایی که عرضی حدود یک متر دارند، چندان ساده نیست، بنابراین به کمک پیرمردی از اهالی محله به آن میرسم. با طی کردن راهرویی باریک و پایین رفتن از چند پله به حیاطی زیبا در میانه خانه میرسم که دور تا دور آن را اتاقهای خانه گرفته است.
2 اتاق ابتدایی در کنار راهروی ورودی، مکانی است که این روزها تبدیل به دفتری برای استمرار کار «توسعهگران محلی» و «پاتوق فرهنگی کودکان و نوجوانان» شده تا به این ترتیب به همت یکی از اهالی قدیم سیروس، بخشی «از جایخالی اقدامات دولت و مدیریت شهری» در ارتقای «خدمات محلی» را مرتفع کند. دفتری که این روزها به کمک نیروهای داوطلب اداره میشود، کسانی که اولین مرتبه به واسطه شغل رهسپار این محله شده بودند و حالا بهرغم تعطیلی کار، به واسطه دلبستگی، همچنان به شکل داوطلب در این نقطه شهر حضور داشته و تلاش میکنند، بخشی از خلأهای خدماتی و فرهنگی محله را جبران کنند.
شفق متولی که خود معمار نیز هست، تاکید دارد، از اصطلاح «بافت فرسوده و ناکارآمد» برای «سیروس» استفاده نکنیم، این محله قدمتی به اندازه «تهران» دارد و بهعنوان «بافت تاریخی» دارای ارزش است. وی ادامه میدهد: خروج جمعیت ساکن از محله سیروس مسالهای مربوط به امروز و دیروز نیست. خروج جمعیت بهخصوص ساکنین قدیمی از این محله دهه40 آغاز شد؛ بهنحویکه در مطالعات اولین طرح جامع پایتخت، از این موضوع بهعنوان یک مساله نگرانکننده شهری یاد شده که باید برای آن راهحلی یافت.
درواقع نگاه شهرسازی ایران از دوره پهلوی، تخریب محلات قدیمی و احداث محلاتی جدید بود و همین موضوع باعث شد تا بخشی از ساکنان قدیمی این بخش از شهر از همان دوره، این گوشه از شهر را ترک کنند و جای آنها را مردم جدیدی بگیرند؛ درواقع جابهجایی جمعیت را باید جزئی از ویژگیهای ساختاری این محله از پایتخت درنظر گرفت. این رویه در دهههای اخیر نیز به شکل مستمر و آهسته ادامه یافته است، با وجود این، جریان خروج جمعیت از سیروس بالاتر از جریان ورود جمعیت به آن بوده بهنحویکه بخشی از محله به انبار پشتیبان بازار تبدیل شده است.
درحالیکه جابهجایی ساکنان جزئی از ذات این محله شده، تبدیل بخشی از خانهها به انبار پشتیبان بازار، برای ساکنان فعلی چالشهایی را به همراه دارد، کاهش جمعیت شب محله یکی از این معضلات است که از امنیت سیروس کاسته، البته در سالهای اخیر، بهکارگیری سرایدارانی افغان که با خانواده در این انبارها ساکن شدهاند، تا حدی این چالش امنیت پایین در روزهای تعطیل و شب کاهش یافته است.
وی ادامه میدهد: در دهه80 چند مداخله اساسی و مداخلاتی کوچکتر در این محله انجام شد، خرید چندین پلاک مجاور و تامین زمین برای مجتمعسازی در دو نقطه از این منطقه جزو مداخلات اساسی بود که از سوی سازمان بازآفرینی انجام شد. در عین حال سازمان بازآفرینی و سازمان نوسازی شهرداری تهران در سالهای گذشته خانههای دیگری را نیز در همین محله خریداری کرده که بخشی از آنها تخریب شده و چندتایی که ارزش تاریخی دارد، به امید مرمت رها شدهاند. به این ترتیب تعداد لکههای «ندانم کاری» در تهران قدمی به حدود 20مورد میرسد.
لکههایی که عمدتا محل تجمع معتادان بوده و آسایش را از مردم محله ربوده است. با وجود این، در سالهای اخیر تعدادی از سکنه قدیمی درصدد برآمدهاند تا خانههای قدیمیشان را نوسازی کنند و محله کودکیشان را از تخریب نجات دهند. خانه اصلانی یکی از همین نمونهها است. خانه اطمینان، خانه کاشانی، حمام قدیمی محله و… نمونههای دیگری از نوسازی خانههای قدیمی توسط ساکنان قدیمی محله سیروس است. شاید در وهله اول نوسازی چند پلاک قدیمی و تبدیل آن به محلی برای کار فرهنگی اقدامی کوچک برای تغییر بافت محله باشد؛
اما واقعیت آن است که با نجات همین خانهها از تخریب و ایجاد پاتوقهای فرهنگی، «پاخور محله» به مرور تغییر میکند و همین موضوع زمینهساز بهبود آهسته محیطی میشود. انگ بافت فرسوده و تجمع معتادان در زمینهای خالی رهاشده در این منطقه باعث شده است بخشی از مالکان خانه در این منطقه حاضر شوند، خانههایشان را بهعنوان انبار به بازاریها اجاره دهند و برای سکونت به محله دیگری بروند. عدم ورود خودرو عیب یا مزیت؟ سیروس محلهای است که بخش زیادی از گذر و معابر آن را کوچههای باریک تشکیل دادهاند، کوچههایی که مسیری برای عبور خودرو ندارند.
اگرچه این ویژگی یکی از معایب این محله شمرده میشود که از قضا از قیمت ملک در آن کاسته، اما با توجه به دسترسی خوب این محله به چند ایستگاه مترو، امکان تبدیل بخشی از این محله به محله پیادهمحور وجود دارد. البته محله نیاز به پارکینگ عمومی برای ساکنان دارد، در عین حال افزایش عرض معابر به میزانی که در صورت بحران، چالشزا نشود، ضروری است. اما این به آن مفهوم نیست که تمام گذر و معابر سیروس با تخریب خانههای قدیمی به اندازه گذر خودروهای سواری بازگشایی شده است و این محله نیز تبدیل به جولانگاه خودروهای سواری شود.
نمایی از آسیبهای شهری در محله سیروس به دلیل مداخله دستوری و غیرکارشناسی کدام مردم؟ طرحی برای تمامی ذینفعان در ادامه حضور در خانه اصلانی و در میانه رفتوآمد مردم محله به این خانه، فرصت آشنایی با حامد معنویپور دست میدهد، کنشگری که اقدامی عملی در راستای بهبود اجتماعی و اقتصادی محله سیروس برداشته است. او مهندس عمرانی است که در شرکت ساختمانی مشغول به کار بوده و برای پروژه ساختوساز مشارکتی با سازمان بازآفرینی وارد سیروس شده است؛
اگرچه شرکت توسعهگر بهدلیل غیراقتصادی بودن، مشارکت در ساخت در زمین سازمان بازآفرینی را آغاز نکرده، اما او با ایجاد کسبوکاری در سطح محله با هدف توانمندسازی ساکنان در سیروس باقی مانده است. وی میگوید: در سالهای گذشته طرحهایی با هدف برآوردهسازی بخشی از خواستههای مردم محله سیروس اجرایی شده، اما ابتدا باید مشخص کنیم، وقتی از مردم سیروس صحبت میکنیم درخصوص کدام «مردم» و خواستههایشان سخن میگوییم.
یک حجرهدار که خانهای قدیمی در این محله خریده و آن را تبدیل به انبار پشتیبان بازار کرده یا فردی که صاحب خانهای کلنگی در این محله است و این خانه تمام دارایی اوست و حالا خواهان نوسازی و مشارکت در ساخت است تا فرزندش نیز بتواند در همین خانه ساکن شود، ساکنان نسبتا متمولتر که خواهان حفظ خانههای حیاطدار خود هستند؛ همچنین مستاجری که به سختی از تامین هزینه اجاره در همین محله شهر برآمده و حتی افرادی که بهعنوان سرایدار در انبارهای پشتیبان بازار ساکن هستند.
تمام گروههای ذکرشده در زمره ذینفعان محله هستند و بنابراین هر طرحی برای آینده سیروس باید منافع تمام این ذینفعان را در کنار یکدیگر حفظ کند. وی تاکید دارد: ساختوساز در محله سیروس اصلا راحت نیست، درواقع نوسازی بافت فرسوده در بخشی از این محله که کوچههای باریکی بعضا به طول 20متر دارد، با سایر نقاط شهر متفاوت بوده و باعث افزایش هزینهها میشود. همین موضوع یکی از دلایل قیمت پایین زمین در این نقطه از شهر است. درواقع باتوجه به بافت محله، شکل ساختوساز در آن متفاوت از سایر نقاط شهر است.
حامد معنویپور تاکید دارد: بازسازی محله نباید به اعیانسازی و اخراج بخشی از ساکنان منجر شود. درخصوص زمین 2هکتاری رهاشده در سیروس (مشهور به سیروس 2) شاید بهترین اقدام تخصیص زمین به ساخت مسکن حمایتی باشد. کاهش اعتماد عمومی با تضعیف سرمایه اجتماعی تدوین طرحی که در آن خواست تمام ذینفعان محلی در نظر گرفته شده باشد، نیاز به ارتباط مستمر نهادهای متولی سیاستگذار با شهروندان دارد. سازمان نوسازی شهر تهران و سازمان بازآفرینی (که البته این روزها در سازمان ملی زمین و مسکن ادغامشده) 2نهاد اصلی متولی نوسازی در بافت فرسوده هستند.
اگرچه این 2نهاد در سالهای گذشته از دغدغه نوسازی و ارتقای کیفیت زندگی در این محلات سخن گفتهاند، اما به واقع جای خالی نظرات تمام شهروندان در طرحها و تصمیمات سیاستگذار محسوس است. درعین حال تعریف پروژههای متعدد کوچک و بزرگ که اغلب نیز نیمهکاره رها شدهاند، باعث شده تا اعتماد مردم به نهاد سیاستگذار کاهش یابد و تضعیف سرمایه اجتماعی یکی از مهمترین چالشها در محلاتی نظیر سیروس است؛ موضوعی که بازگشت آن نیاز به صرف زمان دارد.
جای خالی مدیریت محلی معنویپور در ادامه تاکید کرد: رویه مدیریت شهری برای اداره و ارائه خدمات در محله سیروس، نادرست بوده و مطابق شرایط محله نیست. بهعنوان مثال مدیریت شهری برای جمعآوری زباله در شهر تهران، مخازنی را در چند نقطه از هر معبر نصب کرده که در ساعت معینی نیز این مخازن تخلیه میشوند. این رویه در مناطق شمالی و متوسط شهر که اغلب خانهها مجتمعهای بزرگ با سرایدار هستند که رأس ساعت مقرر زباله را جمع کرده و به موقع در مخازن قرار میدهد، نتیجهبخش است.
اما در منطقه سیروس ماشین جمعآوری زباله وارد بسیاری از کوچهها نمیشود و همین موضوع باعث شده است که مخازن در معابر اصلی محله واقع شوند و بنابراین بخشی از شهروندان برای رسیدن به مخزن زباله باید فاصله نسبتا طولانی را بپیمایند. در عین حال، مرد خانواده احتمالا کارگری است که ساعت 8شب خسته به خانه میرسد و بعید است که در چنین شرایطی بتواند 5دقیقه پیادهروی کند تا زباله را در زمان مقرر در مخزن بیندازد.
با توجه به تعدد معتادان و کارتنخوابها در محله بهخصوص در ساعات پایانی شب، طبیعتا امنیت محیطی به نحوی نیست که سایر اعضای خانواده در ساعات پایانی شب بتوانند زباله را به مخازن ببرند و از این رو اغلب خانوادهها زبالههایشان را صبح و در مسیر حرکت به سمت محل کار در مخازن تخلیه میکنند و بنابراین مخازن زباله برای ساعتهای متوالی در طول روز انباشته از زباله است. در عین حال انبار و کارگاههایی که در خانههای قدیمی محل واقع شدهاند نیز، نیمهشبها زبالههای خود را در مخازن زباله محلی تخلیه میکنند و همین موضوع چالشزا است.
همین رویهها باعث شده است سیروس نیاز به سیستم جمعآوری زباله متفاوتی با سایر نقاط شهر داشته باشد؛ موضوعی که شهرداری آن را میپذیرد و همین باعث شده است خدمات شهری در این منطقه پایین باشد. سرانه خرید در این محله خیلی متفاوت با سایر محلات تهران است. در پروژه سیروس یک که تکمیل شده و مردم نیز در آن ساکن هستند، تعدادی واحد تجاری درنظر گرفته شد که قرار بود تامین کننده خدمات محله باشد. اما بهدلیل سرانه پایین مصرف، این مغازهها بدون مشتری ماند و امروز تبدیل به کارگاههای تولید ظروف یکبار مصرف شده اند.
معنویپور احداث بازار میوه و ترهبار شهرداری در محله سیروس را اقدام دیگر غیرکارشناسی انجامشده از سوی مدیریت شهری عنوان میکند و میگوید: سرانه خرید در این محله متفاوت با سایر محلات تهران بسیار است، در عین حال نزدیکی به بازار باعث شده است قیمت انواع محصولات در این محله مناسبتر از سایر نقاط شهر باشد. با وجود این، مدیریت شهری بهرغم مخالفتها، بازار میوه و ترهبار در محله احداث کرد.
این تصمیم باعث تعطیلی مغازههای میوهفروشی قدیمی محله شد و به این ترتیب چندین نفر از ساکنان محله که در این واحدها مشغول به کار بودند، بیکار شدند و به این ترتیب اقتصاد مردم محله آسیبی بیش از گذشته دید. بام سبز، در مسیر توسع اقتصاد محله معنویپور در ادامه از پروژه بامسبز بهعنوان یک نمونه موفق مداخله در محله با هدف توانمندسازی یاد کرد؛ گلخانهای که به کمک خانمهای محله اداره شده و مبلغ حقالزحمه هر فرد، به شکل بن خرید کالا از مغازههای محلی پرداخت میشود تا به این ترتیب چرخه اقتصاد محله بهتر بچرخد.
در عین حال کودکان محله نیز، هر بعدازظهر در محیط این گلخانه آموزش میبینند. راهحل برد-برد با کمک تمامی ذینفعان محمدسعید ایزدی، معمار و رئیس اسبق نهاد بازآفرینی کشور، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» درخصوص راه خروج سیروس از بنبست کنونی گفت: محله سیروس به 2دسته اقدام نیاز دارد، در وهله اول باید زمین خالی و رهاشده متعلق به سازمان بازآفرینی ساماندهی شود، بخشی از ساکنان محله به کار ساختوساز مشغول هستند و میتوان از پتانسیل همین افراد برای ساخت در زمین پروژه سیروس2 بهره گرفت.
در عین حال همزمان باید برنامه جامعی برای توسعه محله با درنظر گرفتن و مشورت تمام ذینفعان تدوین شود؛ برنامهای که برای تمام ذینفعان محله برد-برد باشد. دفاتر توسعه محلی به واسطه ارتباط با مردم میتوانستند نقش موثری در تدوین این سند داشته باشند.
منبع: دنیای اقتصاد



