کرمان که تا حدود ۲ دهه پیش در کنار شیراز، اصفهان، یزد و تبریز در فهرست شهرهای تاریخی مهم ایران قرار داشت، در پی تخریبهای گسترده و پیاپی، نهتنها پیوند خود را با گذشته تاریخی از دست داده بلکه در فضاهای معاصر نیز با آشفتگی و نابسامانی مواجه است؛ وضعیتی که به باور برخی کارشناسان، نسبتی با مفهوم و موجودیتی به نام «شهر» ندارد.
به گزارش حیات به نقل از ایرنا، «کرمان کهن» برای نسل جدید کرمانیها تصویری دور و ناآشناست به طوری که اگر از یک شهروند دهه هفتادی یا هشتادی کرمانی درباره ساباط، سرا، دولاب، کرمانِ سلجوقی، کرمانِ صفوی و محله شاهعادل، محله پامنار و پاکُتنگ و محلهشهر و دیگر اماکن و محلههای تاریخی بپرسید، انگار درباره تجربهاش از یک روز زندگی در کُره ماه پرسیدهاید؛ همینقدر غریب و ناملموس! صحبت از شهری است که از دوران ساسانیان تاکنون بیوقفه، سکونتگاه بوده است.
شکلگیری شهر کرمان، براساس اسنادی که در دسترس است، در دوران ساسانیان از قلعهدختر و قلعهاردشیر در شرق آغاز شده و در ادوار بعدی بهمرور به سمت غرب رشد کرده و گسترده شده است.
انتظار این است شهری که طی هزار سال در یک روند مستمر تاریخی ساخته شده و رشد کرده است، در پی این حیات طولانی و شهرسازی مداوم، اکنون بافت تاریخی داشته باشد مشابه آنچه که در شهر یزد هست اما کرمان در عصر حاضر، نهتنها بافت تاریخی به معنای کلیتی یکپارچه و درهمتنیده ندارد بلکه تک آثار میراثی و تاریخی هم که در گوشه و کنار این شهر ۱۳ هزار هکتاری باقی ماندهاند عموما وضعیت مناسبی ندارند. از آن ساختار منسجم تاریخی تنها راستهبازار شرقیغربی کرمان باقی مانده که آن نیز در بخشهای زیادی دچار فرسودگی و اضمحلال است و معلوم نیست تا چه زمانی بقا و دوام داشته باشد.
از همگسیختگیِ کرمان کهن
متخصصان و شهرشناسان و دوستداران شهر، بهویژه در یک دهه اخیر، درباره آنچه که بر سر کرمان آمده بسیار هشدار داده و سخن گفتهاند؛ اگرچه تاثیر چندانی، لااقل بر متولیان، نداشته است.
حجت گلچین، دکترای مرمت بناها و بافتهای تاریخی و عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان از معدود متخصصانی است که در کنار دانش و تجربهای که در حوزه شهر و میراث شهری و بافت و بناهای تاریخی دارد، پژوهشهای مستمری هم درباره شهر کرمان انجام داده و میدهد.
یکی از تلاشهای گلچین در سالهای اخیر این بوده که کمک کند تا فهم درستی نسبت به شهر کرمان و گذشته و امروز آن ایجاد شود و در این زمینه، دیدگاههایی متفاوت و انتقادی دارد.
این عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان، بهتازگی در همایش بنیاد ایرانشناسی شعبه کرمان که با موضوع معماری کرمان برگزار شد، طی سخنانی، برخی از دیدگاههای خود را یادآوری کرد که چکیدهای از آن را در ادامه میخوانید.
گلچین در بخشی از اظهاراتش، نسبت به آنچه که «بافت تاریخی شهر کرمان» نامیده شده و تصوراتی که در این زمینه وجود دارد انتقاداتی را مطرح کرد.
وی به مفهوم علمی بافت تاریخی اشاره کرد که کلیتی منسجم را در برمیگیرد و بیان کرد: «اگر به آنچه که بسیاری از شهرهای ایران از جمله یزد، اصفهان، شیراز، بوشهر و کاشان دارند، منظر یا بافت تاریخی گفته میشود، دیگر نمیتوان به وضعیت امروز کرمان هم که در نهایت شلختگی و از همگسیختگی است، عنوان شهر و بافت تاریخی اطلاق کرد.»
عضو هیات علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان در ادامه تاکید کرد: «اساسا تعیین محدودهای مجزا از کل شهر و منحصر کردن ارزشهای شهری با اطلاق عنوان بافت تاریخی به آن، مردود است.»
گلچین با اشاره به مقولهای به نام «میراث شهری» که بافت تاریخی ذیل آن تعریف میشود، افزود: «میراث شهری مطلقا در کرمان درک نمیشود، بافت تاریخی هم یک کلیشه است. تصور این است که اگر به یک جزیره با هر ماهیت و ساختاری ولو در نهایت شلختگی و از همگسیختگی، چنین عنوانی بدهیم شهر تاریخی کرمان موجودیت پیدا میکند در حالی که اینگونه نیست.»
وی تصریح کرد: «به فرض اینکه چیزی به اسم بافت تاریخی کرمان داشته باشیم، نباید کلیّتی به نام شهر و مفهومی به نام میراث شهری را به جزیرهای به نام بافت تاریخی تقلیل بدهیم. در چنین دیدگاهی، دوران معاصر نادیده گرفته میشود در حالی که عصر حاضر، پل بین ما و گذشته و بخش مهمی از تاریخ است.»
حذف از فهرست شهرهای تاریخی
عضو هیات علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان با اشاره به اهمیت تداوم تاریخی در شهرسازی و حفاظت از میراث شهری گفت: «در ایران با همین شرایط فعلی و سیستم حکمرانی مشابه، شهرهایی داریم که اگرچه ایدهآل نیستند ولی هنوز شکلی از تداوم تاریخی را در خود دارند در حالی که کرمان کاملا از گذشته خود جدا شده و ساختار آن از هم گسیخته است.»
گلچین در بخش دیگری از سخنانش بیان کرد: «از سال ۶۷ که سازمان میراثفرهنگی تشکیل میشود، پنج مرکز استان شامل کرمان، شیراز، اصفهان، یزد و تبریز بهعنوان شهرهای تاریخی معرفی میشوند. در اواسط دهه ۸۰ خورشیدی کرمان عملا از این فهرست خارج میشود و هرگز دیگر در آن تراز دیده نشده است.»
شلختگی و ابتذال در شهرسازی
وی به نقد شهرسازی معاصر کرمان هم پرداخت و با بیان اینکه بدون تعارف باید بگویم که کرمان کنونی هیچ نسبتی با آنچه که شهر نامیده میشود و معنایی که از شهر برداشت میشود ندارد، گفت: «آشفتگی و شلختگی و ابتذال نه فقط در محدودهای که مربوط به عرصه تاریخی است بلکه در مناطق جدید شهر از جمله خیابانهای شریعتی و شفا و هزارویکشب و شهرک الغدیر و دیگر محلهها نیز وضعیت شهر کم و بیش همان است.»
این عضو هیات علمی دانشگاه در تشریح دیدگاههای خود مثالهای متعددی زد از جمله اینکه تصاویری از وضعیت بسیار نابسامان و فضاهای خالی و بلاتکلیف پیرامون مسجد تاریخی «ملِک» را به نمایش گذاشت و آن را با وضعیت مسجد «جامع کبیر» یزد مقایسه کرد. از مداخلاتی که در عرصه بنای تاریخی «گنبد مشتاقیه» شهر کرمان انجام شده تصاویری نشان داد و با اشاره به اینکه مشتاقیه در کرمان مترادف «حافظیه» در شیراز است، مخاطبان را در برابر این پرسش گذاشت که آیا نسبتی بین وضعیت این ۲ مجموعه وجود دارد؟
گلچین در بخشی دیگر از سخنانش تاکید کرد که با شعار دادن درباره بافت تاریخی و سخنرانی درباره ویژگیهای شهر کهن کرمان، واقعیتهای فاجعهبار امروز تغییر نمیکند و باری دیگر یادآور شد: «شهر واقعی کرمان و آنچه که داریم، فرسنگها از مفاهیم میراث شهری و بافت تاریخی فاصله دارد.»
در همین حال، عضو هیات علمی دانشگاه با تاکید بر اینکه باید شهر کرمان را بهدرستی بشناسیم، گفت: «بهجای اینکه با عناوین درباره گذشته آن اغراق کنیم، شهرمان را واقعی دوست داشته باشیم.»
بنا به گفته این پژوهشگر بناهای تاریخی، کرمان نسبت به همتایان خود در ایران، از بسیاری از ادوار تاریخی آثار شاخص و متمایزی ندارد که این هم ایراد و اشکال نیست. وی تاکید کرد: «همان چیزی که داریم را اما باید در شان خود نگه داریم.»
از دست رفتن کرمان ِکهن به گونهای که دیگر نتوان از عنوان بافت تاریخی برای آن استفاده کرد، موضوعی است که برخی دیگر از کارشناسان هم به آن باور دارند از جمله محمدحسن خادمزاده، دکترای معماری و عضو هیات علمی دانشگاه تهران که سال گذشته در جریان کارگاه پژوهشیآموزشی «نگاهی دوباره به کرمان» به این شهر آمده و بررسیهای پژوهشی و میدانی داشته است.
او در اینباره به یکی از رسانههای محلی کرمان گفته است: «وقتی از بافت صحبت کنیم در واقع از محلات تاریخی، مجموعههای شهری و عناصر همپیوند با آن مثل باغها، عناصر دفاعی شهر مثل دیوارها و دروازهها حرف میزنیم. با این نگاه، متاسفانه باید بگویم که کرمان بافت تاریخی ندارد. گاهی یک شهر در حال زایش مجدد برای بازتولید بافت است که این را هم در کرمان ندیدم.»
اگرچه بخشهایی از گذشته تاریخی کرمان بهطور کامل از دست رفته و تداوم تاریخی در کالبد امروز این شهر مشاهده نمیشود اما این شهر، هنوز بناها، محلهها و نشانههایی از گذشته را در خود جای داده است.
حفاظت از همین داشتهها و پیوند دادن آنها با زندگی امروز شهروندان، چیزی است که کارشناسان بر آن تاکید دارند و شاید تنها فرصت باقیمانده برای جلوگیری از گسست بیشتر کرمان از تاریخ و هویت خود باشد.
منبع: حیات
