علی نیکویی (دکتری پژوهشهنر؛ کارشناسارشد تاریخ ایرانباستان) در در بخش سوم یاداشت خود که در اختیار خبرگزاری خبرآنلاین قرار داده، بر مرز باریک میان شکیبایی سازنده و انفعال فرساینده و این که چگونه صبر میتواند به ابزاری برای توجیه وضع موجود بدل شود، تاکید می کند. او هشدار میدهد که شکیبایی بهخودیخود یک فضیلت مطلق نیست، بلکه ارزش آن به میزانِ پیوندش با کنش، آگاهی و مطالبهگری بستگی دارد.
نویسنده با تفکیک میان «صبر سازنده» — که با پایداری آگاهانه و تلاش مستمر برای تغییر همراه است — و «انفعالِ فرساینده» که به عادت، ناامیدی و عادیسازیِ وضعیت موجود میانجامد، پنج معیارِ دقیق برای تشخیصِ این مرزِ باریک ارائه میدهد. این یادداشت را در ادامه می خوانید:
آیا هر صبری فضیلت است؟
آیا همیشه صبرکردن نشانه خردمندی است؟ آیا کسی که در برابر مشکلات سکوت میکند الزاماً انسانی شکیباست؟ آیا جامعهای که دشواریها را تحمل میکند لزوماً در مسیر بلوغ و پیشرفت گام برمیدارد؟
در زندگی فردی و اجتماعی بارها صبر را فضیلت دانستهایم اما کمتر به مرز باریک آن با انفعال اندیشیدهایم؛ صبر گاهی به انسان فرصت میدهد تا شرایط را بهتر بشناسد، سنجیدهتر تصمیم بگیرد و خود را برای تغییر آماده کند؛ اما گاهی نیز به پوششی برای تعویق، سکوت و پذیرش وضعیتی تبدیل میشود که بیش از هر چیز به اصلاح نیاز دارد. مسئله اینجاست که صبر بهخودیخود فضیلت نیست! ارزش آن به چیزی بستگی دارد که در انتظارش هستیم و رفتاری که در این فاصله از خود نشان میدهیم؛ همانطور که شتابزدگی الزاماً نشانه اراده و مطالبهگری نیست، تحمل بیپایان نیز لزوماً نشانه بلوغ و خردمندی نخواهد بود.
صبر سازنده به معنای انتظار منفعلانه برای تغییر شرایط نیست بلکه نوعی پایداریِ آگاهانه در مسیر دستیابی به هدف است؛ انسانی که از صبر سازنده برخوردار است دشواریهای راه را میشناسد، محدودیتها را درک میکند، از شکستها تجربه میآموزد و باوجود کند بودن نتایج از کوشش دست نمیکشد؛ او میداند که برخی دستاوردها را نمیتوان با شتاب و تصمیمهای کوتاهمدت به دست آورد. ساختن نظامی آموزشی کارآمد، پرورش نسلی آگاه، بازسازی اعتماد عمومی و پاسداری از میراثفرهنگی همگی فرایندهایی زمانبر هستند که به برنامهریزی، پیگیری و اصلاح مستمر نیاز دارند؛
هیچیک از این دستاوردها با ارادهای مقطعی و انتظار برای نتایج فوری تحقق نمییابند. بااینحال نکتهٔ اساسی آن است که صبر سازنده همواره با کنش همراه است؛ فرد یا جامعه شکیبا در انتظار نمیماند تا زمان همه چیز را حل کند بلکه میآموزد، ارزیابی میکند، مطالبه میکند و برای بهبود شرایط گام برمیدارد. صبر سازنده هنر استمرار در کوشش است نه صرفاً تحمل گذر زمان.
انفعال؛ وقتی صبر به توجیه وضع موجود تبدیل میشود
گاهی انسانها و جوامع چنان به شرایط نامطلوب عادت میکنند که بهتدریج حساسیت خود را نسبت به آن از دست میدهند؛ آنچه روزگاری مسئلهای نگرانکننده و نیازمند واکنش بوده به بخشی از زندگی روزمره تبدیل میشود و دیگر کمتر کسی ضرورت تغییر آن را احساس میکند! در چنین وضعیتی عباراتی مانند "باید زمان بگذرد"، "کاری نمیتوان کرد"، "شرایط همین است" یا "باید صبر کرد" ممکن است از بیان واقعبینانهٔ محدودیتها فراتر بروند و به توجیهی برای تداوم مشکلات تبدیل شوند.
در اینجا باید میان پذیرش واقعیت و تسلیمشدن در برابر آن تفاوت قائل شد. پذیرش واقعیت، شناخت محدودیتها و سنجیدن امکانات موجود است؛ اما تسلیم زمانی آغاز میشود که انسان امکان اثرگذاری خود را نادیده بگیرد و حتی از جستوجوی راهحل دست بکشد. انفعال همیشه از ناتوانی ناشی نمیشود؛ گاهی محصول عادت، فرسودگی، ناامیدی یا فراموشی مسئولیت فردی و اجتماعی است. در چنین شرایطی صبر دیگر فرصتی برای آمادهشدن و تغییر نیست بلکه به ابزاری برای عادیسازی وضع موجود تبدیل میشود. پرسش اساسی این است "چه زمانی تحمل یک وضعیت، نشانهٔ سازگاری خردمندانه با واقعیت است و چه زمانی به معنای ازدستدادن اراده تغییر؟"
مرز میان شکیبایی و تسلیم؛ پنج معیار برای تشخیص
برای تشخیص شکیبایی از انفعال میتوان به پنج معیار توجه کرد؛ این معیارها کمک میکنند دریابیم آیا صبر ما زمینهساز تغییر است یا بهتدریج به پذیرش وضع موجود میانجامد:
۱- داشتن هدف یا کنارآمدن با وضع موجود: فرد شکیبا همچنان تصویری از وضعیت مطلوب دارد و برای رسیدن به آن تلاش میکند اما فرد منفعل بهتدریج اصل امکان تغییر را از ذهن خود کنار میگذارد.
۲-استمرار کوشش یا توقف کنش: صبر سازنده با یادگیری، اصلاح و پیگیری همراه است؛ درحالیکه انفعال با کاهش تدریجی تلاش و واگذاری مسئولیت به دیگران شکل میگیرد.
۳-ارزیابی مسیر یا توجیه ناکامی: انسان صبور عملکرد خود را بررسی میکند و از اشتباهات میآموزد اما انسان منفعل ممکن است هر ناکامی را با این استدلال که "باید بیشتر صبر کرد" توجیه کند.
۴-حفظ مطالبهگری یا پذیرش بیچونوچرا: شکیبایی به معنای چشمپوشی از حق پرسشگری نیست؛ میتوان برای اصلاح یک ساختار فرصت قائل شد و همزمان عملکرد آن را ارزیابی کرد.
۵-امید فعال یا ناامیدی پنهان: صبر سازنده از امید و احساس مسئولیت سرچشمه میگیرد اما انفعال گاهی پشت ظاهری از آرامش ناامیدی نسبت به امکان اثرگذاری را پنهان میکند.
این پنج معیار نشان میدهند که مرز میان شکیبایی و تسلیم را نه با میزان تحمل دشواریها بلکه با نسبت انسان و جامعه با امکان تغییر باید سنجید؛ کسی که صبر میکند همچنان در مسیر است؛ اما کسی که تسلیم شده ممکن است دیگر مسیری پیشروی خود نبیند.
جامعهٔ صبور یا جامعهٔ تسلیمشده؟
در زندگی اجتماعی گاهی از شهروندان خواسته میشود برای مشاهده نتایج اصلاحات و برنامهها شکیبایی به خرج دهند؛ چنین درخواستی بهویژه هنگامی که تغییرات ساختاری به زمان نیاز دارند میتواند منطقی و حتی ضروری باشد اما در کنار آن پرسشی اساسی مطرح میشود: چه کسی باید صبر کند و چه کسی باید پاسخگو باشد؟
نمیتوان از مردم انتظار داشت در برابر مشکلات شکیبا باشند اما نهادهای مسئول را از ارزیابی، پاسخگویی و اصلاح عملکرد معاف کرد! صبر اجتماعی نباید به امتیازی برای تعویق مسئولیت یا ابزاری برای خاموشکردن پرسشگری تبدیل شود؛ فرصت دادن به اصلاحات به معنای چشمپوشی از نتایج، نادیدهگرفتن کاستیها یا تعلیق حق مطالبهگری نیست.
جامعهای که به آینده میاندیشد هم برای تغییرات تدریجی فرصت قائل میشود و هم دربارهٔ مسیر، کیفیت و دستاوردهای آن پرسش میکند. در چنین جامعهای صبر، مطالبهگری و پاسخگویی نه در تقابل با یکدیگر بلکه مکمل یکدیگرند؛ صبر از شهروندان بدون پاسخگویی مسئولان بیش از آنکه فضیلت اجتماعی باشد میتواند به زمینهای برای تداوم ناکارآمدی تبدیل شود.
صبر در تاریخ؛ چرا استمرار بدون سکوت معنا دارد؟
نگاه به تاریخ نشان میدهد که تغییرات ماندگار معمولاً حاصل کوششهای پیوسته و ارادههایی بودهاند که در برابر دشواریها استمرار یافتهاند. بااینحال استمرار تاریخی به معنای تأیید همه شرایط موجود نیست؛ انتقال دانش از نسلی به نسل دیگر، اصلاح نهادها و پاسداری از میراثفرهنگی همگی به شکیبایی نیاز داشتهاند اما درعینحال بدون نقد، بازاندیشی و اصلاح امکانپذیر نبودهاند. تاریخ به ما میآموزد که تداوم و تغییر نه دو نیروی متضاد بلکه دو ضرورت مکمل در مسیر پیشرفت جوامع انسانیاند.
فرجام سُخُن؛ صبور باشیم اما تسلیم نشویم
آیا صبر همیشه فضیلت است؟ پاسخ را باید در نسبت آن با مسئولیت، آگاهی و کوشش جستوجو کرد! صبری که به رشد، اصلاح و استمرار میانجامد فضیلت است؛ اما صبری که حق پرسشگری، ارزیابی و تلاش برای تغییر را از انسان میگیرد ممکن است به انفعال بدل شود. شاید جامعه خردمند جامعهای نباشد که در برابر هر دشواری بیدرنگ واکنش نشان میدهد اما قطعاً جامعهای هم نیست که به نام صبر به هر وضعیتی تن بدهد. هنر زندگی اجتماعی در آموختن همین تفاوت است "برای رسیدن به آینده شکیبا باشیم اما در برابر آنچه باید اصلاح شود هرگز بیتفاوت نمانیم.
منبع: خبرآنلاین


