نورنیوز-گروه فرهنگی: در تاریخ پرفرازونشیب تشیع، نام برخی از عالمان تنها در شمار مراجع تقلید یا استادان برجسته حوزههای علمیه ثبت نمیشود؛ آنان به اعتبار عمق دانش، استواری در مبانی اعتقادی، استمرار مجاهدت علمی و پیوند ناگسستنی با سرچشمههای معرفت دینی، به بخشی از حافظه تاریخی یک مکتب تبدیل میشوند. ارتحال حضرت آیتالله العظمی حاج شیخ حسین وحید خراسانی، از همین منظر، ضایعهای فراتر از فقدان یک مرجع تقلید و رویدادی اندوهبار برای حوزههای علمیه و جهان تشیع است.
او از نسلی از عالمان برخاست که علم را نه ابزار شهرت و جایگاه، بلکه مسئولیتی الهی و امانتی برای صیانت از دین میدانستند. در شخصیت علمی و معنوی او، دو ساحت بهروشنی در کنار یکدیگر قرار داشت: ژرفاندیشی در فقه و اصول و دلباختگی عمیق به قرآن، عترت و معارف اهلبیت عصمت و طهارت(ع). همین پیوند، سیمای او را در میان مراجع معاصر تشیع متمایز میساخت. از نیشابور تا نجف؛ شکلگیری شخصیت یک فقیه حضرت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی در نخستین روز فروردین سال ۱۳۰۰ خورشیدی در نیشابور دیده به جهان گشود.
دوران کودکی و نوجوانی او با علاقه به تحصیل علوم دینی همراه بود و مسیر علمیاش را در مشهد، از مراکز دیرپای دانش اسلامی، آغاز کرد. او پس از فراگیری مقدمات و ادبیات عرب، سطوح مختلف علوم حوزوی را نزد استادان برجسته آن روزگار آموخت. آیتالله شیخ محمد نهاوندی از جمله استادانی بود که در شکلگیری بنیان علمی او نقش داشت. سپس با ورود به مباحث تخصصی فقه و اصول، از محضر آیتالله میرزا مهدی اصفهانی و آیتالله میرزا مهدی آشتیانی بهره برد و در کنار آن، علوم عقلی و حکمت را نیز نزد استادان این عرصه فراگرفت.
یکی از نقاط تعیینکننده در زندگی علمی ایشان، دریافت اجازه اجتهاد مطلق از آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای در سال ۱۳۲۷ خورشیدی بود؛ اتفاقی که از دستیابی او به مرتبهای قابلتوجه از دانش استنباطی در سالهای جوانی حکایت داشت. با وجود این جایگاه، مسیر علمی خود را پایانیافته تلقی نکرد و برای تکمیل مبانی فقهی و آشنایی نزدیکتر با دیدگاههای بزرگان حوزه، راهی نجف اشرف شد؛ شهری که قرنها کانون پرورش فقهای بزرگ و شکلگیری مکاتب عمیق اجتهادی در جهان تشیع بوده است. نجف؛
مدرسهای برای تعمیق اندیشه اجتهادی حضور در حوزه علمیه نجف، فصل مهمی در تکوین شخصیت علمی آیتالله وحید خراسانی به شمار میرود. او در این حوزه از محضر استادان برجستهای همچون آیتالله سیدعبدالهادی شیرازی، آیتالله سیدمحسن حکیم و بهویژه آیتالله سیدابوالقاسم خویی بهره برد. حضور در درس آیتالله خویی و آشنایی با شیوه استدلالی و مبانی دقیق فقهی و اصولی او، در شکلگیری روش علمی این فقیه تأثیری مهم داشت. با این حال، ویژگی برجسته یک مجتهد صرفاً فراگیری دیدگاههای استادان نیست؛ توانایی ارزیابی، نقد و بازسازی استدلالهاست که جایگاه علمی او را مشخص میکند.
آیتالله وحید خراسانی با برخورداری از همین رویکرد، در مسیر تحقیق و تدریس به واکاوی مبانی و بررسی دقیق ادله پرداخت. او از سال ۱۳۳۷ خورشیدی تدریس خارج فقه و اصول را در نجف آغاز کرد و نزدیک به دوازده سال در این حوزه به تعلیم مباحث تخصصی پرداخت. این تجربه، زمینهای فراهم آورد تا دانش اندوختهشده در سالهای طولانی تحصیل، در قالب یک نظام آموزشی و اجتهادی به نسل دیگری از عالمان منتقل شود. قم؛ استمرار یک مکتب علمی و تربیت نسلهای حوزوی در سال ۱۳۴۹ خورشیدی، آیتالله وحید خراسانی به ایران بازگشت.
پس از اقامتی کوتاه در مشهد، قم را برای ادامه فعالیت علمی و تدریس برگزید و به یکی از استادان شناختهشده درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه این شهر تبدیل شد. جلسات درس او بهتدریج جایگاه ویژهای در میان فضلا و طلاب علوم دینی پیدا کرد. شیوه تدریس وی بر بررسی موشکافانه اقوال فقها، تحلیل مبانی اصولی، سنجش ادله و پرهیز از پذیرش بیچونوچرای دیدگاههای پیشینیان استوار بود. گزارشهای استادان حوزه درباره روش علمی او، بر سه ویژگی مهم تأکید دارند: جامعیت علمی، عمق در بررسی مسائل و روحیه نقادی.
این ویژگیها سبب میشد مباحث درسی او به نقل اقوال محدود نماند و هر مسئله در معرض ارزیابی و تحلیل مستقل قرار گیرد. توجه به میراث علمی فقهایی چون شیخ انصاری، صاحب جواهر و دیگر بزرگان فقه شیعه، در کنار بهرهگیری از مبانی استادان نجف، بخشی از ساختار فکری او را شکل میداد. در واقع، یکی از خدمات مهم این مرجع عالیقدر، استمرار و تقویت سنت استدلالی حوزه نجف در فضای علمی قم بود.
درگذشت آیتالله العظمی محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳ خورشیدی و معرفی آیتالله وحید خراسانی در شمار مراجع تقلید از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، نقطه عطف دیگری در مسیر مرجعیت او محسوب میشود. از آن پس، مسئولیت پاسخگویی به مسائل شرعی و هدایت دینی مقلدان نیز در کنار فعالیتهای علمی و آموزشی او قرار گرفت. آثار علمی؛ میراثی در فقه، اصول و معارف اعتقادی ارزش علمی یک فقیه تنها با شمار کتابهای منتشرشده سنجیده نمیشود؛ دامنه مباحث، دقت استدلال، تأثیرگذاری بر شاگردان و استمرار یک سنت علمی نیز در ارزیابی میراث او اهمیت دارد.
با این حال، آثار مکتوب آیتالله وحید خراسانی بخش مهمی از کارنامه علمی ایشان را تشکیل میدهد. در حوزه فقه و اصول، حاشیه بر «عروه الوثقی»، حاشیه بر «مکاسب محرمه»، حاشیه بر «کفایه الاصول» و شرح بر «شرایعالاسلام» از جمله آثار شناختهشده اوست. این آثار در ارتباط با متون بنیادین فقه و اصول شیعه قرار دارند؛ متونی که قرنها محور آموزش و پژوهش در حوزههای علمیه بودهاند. در کنار این آثار تخصصی، نوشتهها و مباحثی در زمینه اصول دین، مناسک حج، احکام شرعی و معارف اهلبیت(ع) نیز از او منتشر شده است.
از جمله عناوین شناختهشده در این حوزه میتوان به «آشنایی با اصول دین»، «مناسک حج»، «حلقه وصل رسالت و امامت» و مجموعه نوشتههای اعتقادی و مناسبتی درباره پیامبر اکرم(ص)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امام رضا(ع) و حضرت ولیعصر(عج) اشاره کرد. این تنوع موضوعی نشان میدهد که فعالیت علمی او به قلمرو محدود فقه فردی منحصر نبود و تبیین مبانی اعتقادی، دفاع از جایگاه امامت و معرفی معارف خاندان پیامبر(ص) نیز در منظومه فکری او جایگاه داشت. بخش مهم دیگری از میراث علمی وی در درسهای خارج فقه و اصول و مباحث تخصصی حوزهای شکل گرفت؛
میراثی که در ذهن و آثار شاگردان و فضلای تربیتیافته در مکتب او استمرار خواهد یافت. سلوک معنوی؛ دانش در خدمت محبت و معرفت اهلبیت(ع) در کنار جایگاه علمی، آنچه در شناخت شخصیت آیتالله وحید خراسانی اهمیت ویژه دارد، ارادت عمیق و آشکار او به خاندان عصمت و طهارت(ع) است. در نگاه او، فقاهت و شناخت احکام بدون پیوند با سرچشمههای اصلی دین و معرفت اهلبیت(ع)، تصویری کامل از دینداری ارائه نمیکرد. توجه ویژه به مقام حضرت فاطمه زهرا(س)، اهتمام به زنده نگهداشتن شعائر فاطمی و تأکید بر شناخت جایگاه اهلبیت(ع)، از جلوههای آشکار این سلوک معنوی بود.
حضور یاد و نام خاندان پیامبر(ص) در سخنان و برنامههای علمی و دینی او، صرفاً یک رفتار مناسبتی نبود؛ بلکه بازتاب اعتقادی ریشهدار در سراسر زندگی علمی و معنویاش به شمار میرفت. از دیگر وجوه مهم سلوک او، توجه به مسئولیت اجتماعی و دینی مرجعیت بود. کفالت ایتام نیازمند مسئولیتی که در کنار تعلیم و تربیت طلاب، جلوهای از پیوند میان دانش دینی و تعهد عملی به جامعه اسلامی را نشان میدهد. فقدان یک مرجع؛
استمرار یک میراث ارتحال آیتالله العظمی وحید خراسانی، فقدان شخصیتی است که بخش بزرگی از عمر خود را در مسیر تحصیل، تحقیق، تدریس، تربیت شاگردان و پاسداری از معارف اهلبیت(ع) سپری کرد. او از نیشابور و مشهد آغاز کرد، در نجف به بلوغ علمی رسید و در قم میراثی گسترده از تدریس و مرجعیت بر جای گذاشت. با این حال، میراث حقیقی عالمان بزرگ را نباید تنها در پایان زندگی آنان جستوجو کرد. آثار علمی، شاگردان، اندیشههای اجتهادی و سنتهای آموزشی آنان در گذر زمان به حیات خود ادامه میدهند.
از این منظر، فقدان یک استاد و مرجع بزرگ، اگرچه اندوهی سنگین بر جامعه دینی تحمیل میکند، پایان راهی نیست که او برای اعتلای دانش دینی پیموده است. نام آیتالله العظمی وحید خراسانی در تاریخ معاصر تشیع با فقاهت عمیق، اهتمام به علوم اهلبیت(ع)، تربیت عالمان و پاسداری از شعائر دینی پیوند خورده است. این میراث، مسئولیتی ماندگار برای حوزههای علمیه و نسلهای آینده عالمان دینی به همراه دارد.
امروز در سوگ این فقیه و مرجع عالیقدر، حوزههای علمیه، شاگردان، مقلدان و ارادتمندان مکتب اهلبیت(ع) فقدان عالمی را به سوگ نشستهاند که علم را با تعهد، اجتهاد را با مسئولیت و معرفت را با محبت خاندان پیامبر(ص) درآمیخته بود. رضوان خداوند بر او باد؛ عالمی که عمر خویش را در خدمت به دین گذراند و نامش در حافظه علمی و معنوی جهان تشیع باقی خواهد ماند.
منبع: نورنیوز

